Οι επιστήμονες προειδοποιούν: Πίσω από τις ανεξέλεγκτες ακραίες πυρκαγιές, δεν κρύβεται μόνο η κλιματική κρίση, αλλά κι ένα επικίνδυνο «παράδοξο» της πυρόσβεσης, σε συνδυασμό με την εγκατάλειψη της υπαίθρου, που μετέτρεψε τη Μεσόγειο σε μπαρουταποθήκη
Οι βιομηχανικές εκπομπές ρύπων θερμαίνουν τη Γη σε επίπεδα χωρίς ιστορικό προηγούμενο, δημιουργώντας τις απόλυτα ξηρές συνθήκες, που μετατρέπουν τα δάση σε έτοιμη καύσιμη ύλη. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στη Μεσόγειο, αλλά λαμβάνει εφιαλτικές διαστάσεις παγκοσμίως:
- Καναδάς: Η συνολική έκταση που κάηκε το 2023 ήταν επταπλάσια από τον ιστορικό μέσο όρο.
- Βραζιλία: Το 2024, οι φωτιές κατασπάραξαν έκταση του τροπικού δάσους του Αμαζονίου ίση με το μέγεθος του Βελγίου.
- Καλιφόρνια: Οι 9 από τις 10 μεγαλύτερες πυρκαγιές στην ιστορία της πολιτείας έχουν εκδηλωθεί την τελευταία δεκαετία.
«Βλέπουμε όλο και πιο ακραία φαινόμενα πυρκαγιών παγκοσμίως», εξηγεί η Τζένιφερ Μπαλτς, καθηγήτρια Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο Μπόουλντερ. «Έχουμε ουσιαστικά στήσει το σκηνικό για πιο έντονες, γρήγορες και καταστροφικές πυρκαγιές».
Πώς οι μικρές φωτιές προετοιμάζουν τις μεγάλες
Στη Νότια Ευρώπη, η πρόσφατη κατακόρυφη αύξηση των καταστροφικών πυρκαγιών είναι εντυπωσιακή, καθώς ακολούθησε σχεδόν τρεις δεκαετίες σχετικής ύφεσης. Μετά τις φονικές φωτιές στα τέλη του ’80 και τις αρχές του ’90, χώρες όπως η Ισπανία και η Γαλλία ενίσχυσαν δραστικά την πρόληψη και την καταστολή, εκπαιδεύοντας πυροσβέστες, αγοράζοντας εναέρια μέσα και επενδύοντας σε εκστρατείες ενημέρωσης.
Ωστόσο, η ραγδαία υπερθέρμανση ξεπέρασε αυτά τα μέτρα. Πλέον, αποκαλύπτεται ένα «παράδοξο»: Η επιτυχία των αρχών να σβήνουν άμεσα τις μικρές πυρκαγιές, επιτρέπει στη βλάστηση να πυκνώνει ανεξέλεγκτα με την πάροδο των ετών, δημιουργώντας τεράστιες ποσότητες «καύσιμης ύλης».
«Η σημερινή επιτυχία στην καταστολή ρίχνει τη ζαριά για μεγαλύτερες πυρκαγιές στο μέλλον», σημειώνει χαρακτηριστικά ο Παρκ Ουίλιαμς, καθηγητής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο UCLA.
Τα βοσκοτόπια που έγιναν «μπαρουταποθήκες»
Εκτός από το κλίμα, η δημογραφική και κοινωνική κατάρρευση της υπαίθρου διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο, τόσο στην Ισπανία όσο και στην Ελλάδα. Η εγκατάλειψη της παραδοσιακής γεωργίας και κτηνοτροφίας εξαφάνισε τους ανθρώπους που συντηρούσαν τη γη. Τα άλλοτε καλλιεργημένα χωράφια και τα βοσκοτόπια, που λειτουργούσαν ως φυσικές ζώνες ανάσχεσης, αντικαταστάθηκαν από πυκνούς, θαμνώδεις όγκους, που καίγονται με πρωτοφανή μανία.
«Πρέπει να λάβουμε υπόψη την κλιματική αλλαγή, αλλά οι κοινωνικές αλλαγές είναι εξίσου σημαντικές», υπογραμμίζει ο Εμίλιο Τσουβιέκο, καθηγητής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο της Αλκαλά. Ο ίδιος προτείνει ως μέρος της λύσης την επιστροφή των κοπαδιών (προβάτων και αιγών) για τη φυσική βόσκηση και τον καθαρισμό των δασών. «Αλλά χρειάζεσαι ανθρώπους για να φροντίζουν τα ζώα», συμπληρώνει. «Και καθώς ο αγροτικός πληθυσμός γερνάει, αυτοί οι άνθρωποι λιγοστεύουν».
Η «νέα εποχή» και τα λάθη των κυβερνήσεων: «Δε χρειαζόμαστε άλλα αεροπλάνα»
Πρόσφατη έκθεση της Βασιλικής Ακαδημίας Μηχανικής της Ισπανίας προειδοποιεί ότι ο ευρωπαϊκός Νότος έχει εισέλθει σε μια «νέα εποχή μεγα-πυρκαγιών» (megafires) – φωτιές που δημιουργούν δικό τους μικροκλίμα («πύρινες καταιγίδες») και είναι αδύνατο να κατασβεστούν, όταν πάρουν διαστάσεις. «Η ιστορία μάς διδάσκει ότι δεν μπορούμε να τις εξαλείψουμε. Οφείλουμε να μάθουμε να συνυπάρχουμε με αυτές», αναφέρει η έκθεση.
Πώς όμως αντιμετωπίζεται η κατάσταση; Ο Τιάγκο Ολιβέιρα, ερευνητής διαχείρισης δασών στο Πανεπιστήμιο της Λισαβόνας, ασκεί δριμεία κριτική στην τακτική των πολιτικών να επενδύουν αποκλειστικά σε κατασταλτικά μέσα.
«Είναι πολύ δελεαστικό για τους αιρετούς να απαντούν στις πυρκαγιές, αγοράζοντας περισσότερα αεροπλάνα και άλλα ακριβά ”παιχνίδια”», δηλώνει ο Ολιβέιρα. «Όταν όμως επικρατεί καύσωνας και ισχυροί άνεμοι και μια γιγαντιαία φωτιά βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, οι πυροσβέστες το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να εκκενώνουν περιοχές και να περιμένουν να αλλάξει ο καιρός».
Ποια είναι η πραγματική λύση
Σύμφωνα με τον Ολιβέιρα, η λύση βρίσκεται στην επαναφορά της διαχείρισης της γης:
- Κίνητρα για την ύπαιθρο: Ενίσχυση της τοπικής κτηνοτροφίας και παραγωγής (π.χ. προώθηση τοπικών τυροκομικών και κρεατοσκευασμάτων), ώστε να επιστρέψουν τα κοπάδια στους λόφους.
- Ιδιωτικά και δημόσια κονδύλια: Χρηματοδοτικά εργαλεία για την αποκατάσταση των δασών και τη δημιουργία ζωνών προστασίας.
- Σύνδεση πόλης και χωριού: Οι κάτοικοι των αστικών κέντρων, που υποφέρουν από τους καπνούς και διατηρούν δεσμούς με την περιφέρεια, ζητούν ουσιαστική φροντίδα της φύσης.
«Δε χρειαζόμαστε περισσότερα αεροπλάνα», καταλήγει ο Ολιβέιρα. «Χρειαζόμαστε καλύτερες πολιτικές και σωστά κίνητρα».
Με πληροφορίες από The New York Times, Associated Press, Reuters
