Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες γνώριζαν την αξία του ελαιολάδου και αναγνώριζαν υποστηρίζοντας έμπρακτα το επάγγελμα του ελαιοκαλλιεργητή
Όχι μόνο στην Αρχαία Ελλάδα του Σόλωνα, όταν η ελιά ήταν δένδρο ιερό, αλλά και στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, το επάγγελμα του ελαιοκαλλιεργητή αναγνωριζόταν ως πολύ σημαντικό γιατί το ελαιόλαδο είχε μεγάλη αξία. Όπως σημειώνει παρακάτω ο Juan Vilar, Ισπανός διεθνής αναλυτής, τον 2ο και 3ο αιώνα μ.Χ., στην Κλασική Αρχαιότητα, αν καλλιεργούσες περί τα 25 ελαιόδεντρα, ήσουν απαλλαγμένος από τις μάχες στην πρώτη γραμμή κι αν φύτευες έναν ελαιώνα, δεν χρειαζόταν να πληρώνεις φόρους για 10 χρόνια. Με άλλα λόγια οι Ρωμαίοι είχαν μια Κοινή Αγροτική Πολιτική, που η σύγχρονη της Ε.Ε. ωχριά μπροστά της… Ας τον ακούσουμε.
Η αννόνα (ή cura annonae) ήταν το μεγαλύτερο κρατικό σύστημα υλικοτεχνικής υποστήριξης και κοινωνικής πρόνοιας της αρχαιότητας, το οποίο σχεδιάστηκε αρχικά από τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία και τελειοποιήθηκε από τον Αυτοκράτορα Αύγουστο. Ο κεντρικός στόχος του ήταν απλός αλλά κρίσιμος: η πρόληψη των λιμών, η παροχή τροφής στους πολίτες και η καταστολή λαϊκών εξεγέρσεων και στρατιωτικών εξεγέρσεων, εγγυώμενη την αδιάλειπτη προμήθεια τροφίμων και ειδικά δημητριακών. Από αυτόν τον τεράστιο μηχανισμό υλικοτεχνικής υποστήριξης, ο πιο στρατηγικός και πειθαρχημένος κλάδος ήταν η annona militaris, η υπηρεσία που ήταν υπεύθυνη για τον ρουχισμό, τον εξοπλισμό και, πάνω απ’ όλα, τη σίτιση των λεγεώνων.
Ο Ιούλιος Καίσαρας ενσωμάτωσε επίσημα το ελαιόλαδο στο υποχρεωτικό στρατιωτικό σιτηρέσιο για τρεις λόγους, οι οποίοι μεταμόρφωσαν πλήρως τη ρωμαϊκή στρατιωτική και πολιτική εφοδιαστική αλυσίδα:
- Απαιτούμενη θερμιδική πρόσληψη: Ένας στρατιώτης σε εκστρατεία βάδιζε περίπου 30 χιλιόμετρα την ημέρα μεταφέροντας περισσότερα από 30 κιλά εξοπλισμού. Το ελαιόλαδο παρείχε πυκνά λίπη και εύκολα μεταφερόμενη, συμπαγή ενέργεια.
- Υγιεινή και ιατρική: Στα βόρεια σύνορα της Ευρώπης (Ρήνος και Δούναβης), δεν υπήρχαν δημόσια λουτρά. Το ελαιόλαδο χρησιμοποιούνταν για την υγιεινή (να ξύνεται με στλεγγίδα και ελαιόλαδο για την ατομική καθαριότητα ) και έτσι να προστατεύεται το δέρμα από μολύνσεις που προκαλούνται από την πανοπλία και με την εφαρμογή της στους μύες.
- Φωτισμός: Κάθε στρατιωτικό στρατόπεδο χρειαζόταν χιλιάδες λίτρα ελαιόλαδου λαμπάντε για να φωτίσει τις επιδρομές και τις νυχτερινές βάρδιες.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δημιούργησε την νομική έννοια γνωστή ως immunitas (ασυλία), η οποία απάλλασσε ορισμένους πολίτες από την εκπλήρωση των πιο απαιτητικών δημόσιων καθηκόντων, τη συμμετοχή στον πόλεμο και την πληρωμή φόρων. Μεταξύ αυτής της ελίτ ήταν οι ελαιοκαλλιεργητές και οι παραγωγοί ελαιολάδου, αλλά με ορισμένες εξαιρέσεις:
- Το ελάχιστο όριο των 2.500 τετραγωνικών μέτρων, δηλαδή περίπου 25 ελαιόδεντρων: Ο ρωμαϊκός νόμος όριζε ότι οι ιδιοκτήτες που κατείχαν και εκμεταλλεύονταν ενεργά περισσότερα από 2.500 τετραγωνικά μέτρα ελαιώνα, δηλαδή περίπου 25 παραγωγικά ελαιόδεντρα, εξαιρούνταν από τη στρατιωτική θητεία.
- Υποχρέωση αποτελεσματικότητας: Αυτή η εξαίρεση δεν ήταν δώρο ευκολίας, αλλά μέτρο καθαρά στρατιωτικής στρατηγικής. Απαγορευόταν αυστηρά στους ελαιοκαλλιεργητές να σταματήσουν ή να μειώσουν την παραγωγή, ακόμη και κατά τις πιο βάναυσες περιόδους πολέμου. Εάν ένας αγρότης παραμελούσε τη γη του, έχανε αμέσως την ασυλία του και στέλνονταν κατευθείαν στην πρώτη γραμμή του πολέμου.
- Το Κράτος έδινε προτεραιότητα στην προμήθεια: για τον αυτοκράτορα, ένας ελαιοκαλλιεργητής που παρήγαγε χιλιάδες λίτρα λαδιού ήταν πολύ πιο πολύτιμος από έναν στρατιώτη για να κερδίσει τον πόλεμο.
Αν έπρεπε να αναζητήσουμε πρόσωπα στους αυτοκράτορες που προστάτευαν νομικά τους ελαιοκαλλιεργητές, τρεις ξεχωρίζουν ιδιαίτερα:
- Αδριανός (117 – 138 μ.Χ.) — Ο αγροτικός υποστηρικτής
Υπό την κυριαρχία του Αδριανού, για να τροφοδοτήσει τις λεγεώνες που στάθμευαν στα αμυντικά τείχη, θέσπισε επαναστατικούς νόμους (Lex Hadriana de rudibus agris). Αυτός ο νόμος απάλλασσε από τη φορολογία για 10 χρόνια όποιον φύτευε ελαιόδεντρα σε αχρησιμοποίητη κρατική γη, θέτοντας τις νομοθετικές βάσεις για την προστασία και την ανταμοιβή των ελαιοκαλλιεργητών.
- Αντωνίνος Πίος (138 – 161 μ.Χ.) — Η χρυσή εποχή του ελαιολάδου
Ήταν υπό τον αυτοκράτορα Αντωνίνο Πίο που καθιερώθηκε σταθερά αυτό το σύστημα απαλλαγών από τη στρατιωτική θητεία (immunitas). Ο Αντωνίνος Πίος, ένας ηγεμόνας βαθιά εμμονικός με τη γραφειοκρατία και την κοινωνική ειρήνη, παραχώρησε επίσημα στους μεσαίου μεγέθους παραγωγούς ελιάς και ελαιολάδου και στους θαλάσσιους μεταφορείς (navicularii) νομική ασυλία από τη στρατιωτική θητεία, προκειμένου να διατηρηθεί η ροή του εμπορίου.
- Σεπτίμιος Σεβήρος (193 – 211 μ.Χ.) — Η πλήρης στρατιωτικοποίηση και εκδημοκρατικοποίηση του ελαιολάδου
Λίγα χρόνια αργότερα, ο στρατιωτικός αυτοκράτορας Σεπτίμιος Σεβήρος αναμόρφωσε τη δομή της αννόνας και δημιούργησε επίσημα την annona militaris. Ο Σεβήρος γνώριζε ότι η δύναμή του εξαρτιόταν εξ ολοκλήρου από τον στρατό, γι’ αυτό και έκανε το ελαιόλαδο δωρεάν και υποχρεωτικό εφοδιασμό τόσο για τους στρατιώτες στο μέτωπο όσο και για τους πληβείους της Ρώμης. Καθώς η κρατική ζήτηση αυξήθηκε δραματικά, η στρατιωτική απαλλαγή για τους ελαιοκαλλιεργητές και τους παραγωγούς ελαιολάδου έγινε αυστηρότερη από ποτέ: οι ελαιώνες δεν μπορούσαν να σταματήσουν να παράγουν υπό οποιεσδήποτε συνθήκες.
