Ο «κόκκινος Αβραάμ» της Φεντερασιόν
Απεβίωσε 16/05/1979
Επιμέλεια στήλης: Έστα Παπαγεωργίου
O Αβραάμ Μπεναρόγια υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές μορφές του ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος. Γεννημένος στο Βιδίνιο της Βουλγαρίας το 1887, βρέθηκε στην πολυεθνική Θεσσαλονίκη το 1908 και υπήρξε πρωτεργάτης στην ίδρυση και καθοδηγητής της πιο μαζικής πολιτικής οργάνωσης στη Μακεδονία, της Φεντερασιόν.
Ο Μπεναρόγια διαμορφώθηκε ιδεολογικά από την επαφή του με το βουλγαρικό σοσιαλιστικό κίνημα, αλλά ανέπτυξε τα οργανωτικά και ηγετικά του χαρακτηριστικά μέσα στην πολυπληθή ισραηλιτική κοινότητα της Θεσσαλονίκης. Το ιστορικό πλαίσιο ήταν η επανάσταση των Νεότουρκων και η προσωρινή τους υποστήριξη στο εργατικό κίνημα, το ξέσπασμα ενός πρωτόφαντου απεργιακού κύματος το 1908 σε όλη τη Μακεδονία, αλλά ιδιαίτερα στη Θεσσαλονίκη, όπου η πλειονότητα του προλεταριάτου αποτελούνταν από ισραηλίτες εργάτες. Ο Μπεναρόγια ίδρυσε την ίδια χρονιά μια λέσχη με στόχο τη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών στους ισραηλιτικής εθνότητας εργάτες της Θεσσαλονίκης, τον Σεφαραδίτικο Κύκλο Σοσιαλιστικών Σπουδών. Σε λίγους μήνες η λέσχη συγκέντρωσε εκατοντάδες μέλη και τον Απρίλιο του 1909 μετατράπηκε σε πολιτική οργάνωση (με γραμματέα τον Μπεναρόγια) με το όνομα Εργατικός Σύνδεσμος Θεσσαλονίκης.
Τέσσερα έθνη, ένας καθοδηγητής
Ο Μπεναρόγια υποστήριξε ότι οι σοσιαλιστικές οργανώσεις της πόλης πρέπει να αποκτήσουν ομοσπονδιακή μορφή με τη συμμετοχή όλων των εθνικών ομάδων. Στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος ο Εργατικός Σύνδεσμος Θεσσαλονίκης (με ισραηλιτική βάση) μαζί με το Σοσιαλιστικό Κέντρο (με πλειοψηφία σλαβοφώνων) δημιούργησε την Εργατική Σοσιαλιστική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης- δηλαδή, όπως έμεινε γνωστή στη γλώσσα λαντίνο, τη Φεντερασιόν, στις 24 Ιουλίου 1909. Η οργάνωση αυτή, με γραμματέα τον Μπεναρόγια, σύντομα έγινε η πιο μαζική σε όλη τη Μακεδονία. Ηταν μια ομοσπονδία των τεσσάρων βασικών εθνικών ομάδων της περιοχής, δηλαδή των εβραίων, των ελλήνων, των σλαβοφώνων και των μουσουλμάνων, η οποία εξέδιδε τα κείμενά της στις τέσσερις γλώσσες και οργάνωσε, με κέντρο τη Θεσσαλονίκη, την εργατική αντίσταση στη νομοθεσία των Νεότουρκων.
Το 1911 η Φεντερασιόν ανέλαβε τη διοργάνωση της εργατικής Πρωτομαγιάς στη Θεσσαλονίκη και έπειτα από επέμβαση των αστυνομικών δυνάμεων συνελήφθησαν οι πρωτεργάτες.
Ο Μπεναρόγια διώχτηκε από το καθεστώς των Νεότουρκων και το 1911 βρέθηκε στην Αθήνα, όπου ήρθε σε επαφή με τις τοπικές σοσιαλιστικές κινήσεις του Ν. Γιαννιού και του Πλάτωνα Δρακούλη.
Στην υπηρεσία των εργατών
Μια πτυχή της πολύπλευρης προσωπικότητας του Αβραάμ Μπεναρόγια ήταν ότι υπήρξε επίσης και ξεχωριστό συνδικαλιστικό στέλεχος. Το αρχικό του επάγγελμα ήταν δάσκαλος. Η μόρφωσή του έφτανε ως το σημείο να μιλάει έξι γλώσσες. Για να έχει όμως καλύτερα αποτελέσματα στη συνδικαλιστική του δράση του δεν δίστασε να εργαστεί ως καπνεργάτης και στη συνέχεια ως τυπογράφος. Με την επιστροφή του στη Θεσσαλονίκη μεγάλη ήταν η συμβολή του στην υπέρβαση του συντεχνιακού χαρακτήρα των εργατικών οργανώσεων προς όφελος της σύγχρονης διεπαγγελματικής οργάνωσης των σωματείων. Έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην ίδρυση του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης.
Η προσάρτηση της Μακεδονίας στο ελληνικό κράτος έστρεψε τη δράση του Μπεναρόγια προς την προσπάθεια της ενσωμάτωσης της Φεντερασιόν στο ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, πράγμα που επιτεύχθηκε με ιδιαίτερη επιτυχία. Έπειτα από μια συνάντηση με τον Βενιζέλο, άνοιξε ο δρόμος για την ίδρυση της ΓΣΕΕ το 1917 και του ΣΕΚΕ έναν χρόνο αργότερα. Και στις δύο διαδικασίες ο Μπεναρόγια είχε ουσιαστική συμβολή. Δραστηριοποιήθηκε στο ΣΕΚΕ, μετέπειτα ΚΚΕ, έλαβε μέρος στη συζήτηση και υποστήριξε την είσοδο του κόμματος στην Κομμουνιστική Διεθνή με την αποδοχή των 21 όρων το 1921. Συμμετείχε στη δράση του κόμματος ως το 1924, οπότε και διαγράφηκε. Έκτοτε ακολούθησε ανεξάρτητη πορεία, στο πλαίσιο του σοσιαλιστικού κινήματος πάντοτε, και μέσα στην ισραηλιτική κοινότητα της Θεσσαλονίκης, ως οργανωτής πολιτικών ομάδων και εκδότης περιοδικών/εφημερίδων.
Το Ολοκαύτωμα και το τέλος στο Ισραήλ
Στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής και της δίωξης των εβραίων συνελήφθη και εκτοπίστηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Με την επιστροφή του συμμετείχε στη Σοσιαλιστική Εργατική Ενωση (ΣΕΕ) μαζί με τον Καζαντζάκη, τον Αγγελο Τερζάκη, τον Ν. Πουλιόπουλο κ.ά. Η ΣΕΕ έπαιξε ρόλο στην ενοποίηση του ελληνικού σοσιαλιστικού χώρου με την ίδρυση του Σοσιαλιστικού Κόμματος (ΕΛΔ) το 1946, στην Κεντρική Επιτροπή του οποίου συμμετείχε ο Μπεναρόγια.
Ταυτόχρονα, όμως, μετά μάλιστα την εμπειρία του Ολοκαυτώματος, άρχισε να ενδιαφέρεται έντονα για το πρόβλημα της δημιουργίας εβραϊκού κράτους που οδήγησε στην ίδρυση του Ισραήλ το 1948. Το 1952 έκανε ένα αναγνωριστικό ταξίδι στο Ισραήλ όπου αναγνώρισε μια κοινωνική οργάνωση με πολλά σοσιαλιστικά στοιχεία. Το 1953 εγκαταστάθηκε οριστικά στα περίχωρα του Τελ Αβίβ έως τον θάνατό του το 1979. Χωρίς να προσχωρήσει στον σιωνισμό, υποστήριζε το δικαίωμα των Ισραηλιτών σε πατρίδα, όπως ολόκληρο το σοσιαλιστικό κίνημα της εποχής, και εκτιμούσε τους σιωνιστές ηγέτες Μπεν Γκουριόν και Μπεν Τσβι. Αλλωστε με προσωπική διαμεσολάβηση του Μπεν Τσβι ο Μπεναρόγια απέκτησε ένα περίπτερο, με τα έσοδα του οποίου (μαζί με μια μικρή σύνταξη από το ελληνικό κράτος) έζησε την υπόλοιπη ζωή του.
Η πρώτη πολιτική εξορία της νεώτερης Ελλάδας στη Νάξο
Ο Αβραάμ Ελιέζερ Μπεναρόγια (γεννημένος το 1880 στο Βιδίνιο της Βουλγαρίας), θρυλική φιγούρα του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα, ο οποίος πρωταγωνίστησε στην ίδρυση της εργατικής οργάνωσης Φεντερασιόν στη Θεσσαλονίκη, του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας (ΣΕΚΕ) και της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας, θα γνωρίσει στη διάρκεια της συνδικαλιστικής διαδρομής του πλήθος διώξεων, φυλακίσεων και εξοριών.
Η υποκίνηση από την Φεντερασιόν των καπνεργατικών αγώνων σε Θεσσαλονίκη, Αν. Μακεδονία και Θράκη, τον Μάρτη/Απρίλη 1914, προκάλεσε πανελλαδική αίσθηση αλλά και την μήνιν του Βενιζέλου, που οδήγησε στη δίωξη και τη σύλληψη των πρωτεργατών της καπνεργατικής απεργίας Εβραίων της Θεσσαλονίκης Αβραάμ Μπεναρόγια και Σαμουήλ Γιονά, ως επικίνδυνων για την δημόσια ασφάλεια, με το πρόσχημα της δήθεν διακίνησης από αυτούς της βουλγαρικής προπαγάνδας στην Μακεδονία, και οι οποίοι εξορίζονται στη Νάξο τον Ιούνη του 1914. Κάτι που είναι λιγότερο γνωστό είναι ότι η εξορία αυτή ήταν η πρώτη στην οποία θα επιδοθεί το αστικό ελληνικό κράτος.
Στη Νάξο οι δυο τους θα παραμείνουν εξόριστοι για 2,5 περίπου χρόνια (θα ελευθερωθούν τον Ιανουάριο του 1917 σε μια προσπάθεια του Ελ. Βενιζέλου να κερδίσει την συμπάθεια των εργατών και σοσιαλιστών της Θεσσαλονίκης).
Κατά το διάστημα της εξορίας τους, θα τους επισκεφθούν στη Νάξο, για να τους εμψυχώσουν, ο σοσιαλιστής βουλευτής Πλάτων Δρακούλης, ο Νίκος Δημητράτος, από τα ιδρυτικά στελέχη του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος, οι οποίοι τους προσέφεραν λεξικό, γραμματική και συντακτικό της ελληνικής γλώσσας, αλλά και ο λογοτέχνης Πέτρος Πικρός και ο Εβραίος βουλευτής του κόμματος του Δ. Γούναρη Αλβέρτος Κουριέλ.
Οι εξόριστοι κατά την διάρκεια της παραμονής τους στο νησί θα έλθουν σε επικοινωνία με τους σμυριγδούχους αλλά και τους ήσυχους χωρικούς της ενδοχώρας, ενώ κατά την διάρκεια των συμμαχικών αποκλεισμών των νησιών του Αιγαίου, θα βρεθούν πλήρως απομονωμένοι από κάθε επικοινωνία με τους ομοϊδεάτες τους στην ηπειρωτική Ελλάδα. Μάλιστα, οι ελληνικές αρχές τους θεωρούσαν «πλούσιους» και δεν τους έδιναν το γλίσχρο επίδομα που δινόταν στους πολλούς βουλγαροφώνους και άλλους εξόριστους που στο μεταξύ έφθαναν κατά κύματα στη Νάξο.
Ο Μπεναρόγια θα δοκιμάσει μια νέα εξορία στη Φολέγανδρο, στις 4 Ιουλίου του 1919, και θα έχει το «προνόμιο” να είναι ο πρώτος πολιτικός εξόριστος που φιλοξενεί το νησί, τον οποίο θα ακολουθήσει στη συνέχεια η ηγετική ομάδα της ΓΣΕΕ. Από την εξορία του στη Φολέγανδρο, μας είναι γνωστή η κατοικία του εντός του Κάστρου (το «ανωάκι», όπως την αποκαλούν οι Φολεγανδρινοί), ενώ η ανάμνηση του παραμένει ζώσα στους παλαιούς ως παρατσούκλι («Μπεναρόγιας»), που αποδίδεται στους ζωηρούς του νησιού.
Ο Μπεναρόγια, μετά την ελευθέρωση του θα πρωταγωνιστήσει σε νέες κινητοποιήσεις, όπως στα «Φεβρουαριανά» του Βόλου, “πρός διαμαρτυρίαν, ἐναντίον τῆς σκανδαλώδους ὑπερτιμήσεως τοῦ ἄρτου,τήν ὁποίαν εἶχον ἐπιτρέψη αἱ ἀρχαί”, που θα του στοιχίσει νέα δίωξη και φυλάκιση επί διετία περίπου. Ωστόσο, η πιο φωτεινή μορφή του ελληνικού σοσιαλισμού της δεκαετίας του 1910, θα διαγραφεί από το ΣΕΚΕ (πρόδρομη οργάνωση του ΚΚΕ) το 1924 ως οπορτουνιστής και «δεξιός»! Ωστόσο, δεν θα πάψει ποτέ να αγωνίζεται για τις σοσιαλιστικές ιδέες. Στην διάρκεια της γερμανικής κατοχής θα συλληφθεί από τους Ναζί, και θα εγκλειστεί σε στρατόπεδο συγκέντρωσης της Γερμανίας, ενώ μετά την απελευθέρωση του και μετά από μια βραχύβια παραμονή του στην Ελλάδα, θα μεταναστεύσει στο Ισραήλ, όπου ζούσε φτωχικά έχοντας ανοίξει ένα περίπτερο στο Χολόν του Τελ-Αβίβ. Θα πεθάνει το 1979 σε ηλικία 92 ετών.
πηγή άρθρου: Γιώργος Λιόλιος
