Το κόκκινο συμβόλιζε τον ήλιο, το αίμα και τη ζωή για τους Μάγια. Νέα μελέτη αποκαλύπτει πως η εκτεταμένη χρήση του προκάλεσε τοξική ρύπανση
Για τους αρχαίους Μάγια, το κόκκινο δεν ήταν απλώς ένα χρώμα. Συμβόλιζε τον ήλιο, το αίμα και την ίδια τη ζωή. Στόλιζαν με αυτό τους ναούς, τα αγάλματα, τα κεραμικά τους, ακόμη και τους νεκρούς τους κατά τις τελετουργικές ταφές. Ηταν μια απόχρωση βαθιά συνδεδεμένη με τον πολιτισμό και τις θρησκευτικές τους αντιλήψεις.
Αυτή η ιδιαίτερη αγάπη, όμως, φαίνεται πως είχε ένα τίμημα που οι ίδιοι δεν μπορούσαν να γνωρίζουν. Η κόκκινη χρωστική που χρησιμοποιούσαν περιείχε υδράργυρο, ο οποίος κατέληγε στα νερά των λιμνών τους, δηλητηριάζοντας τα υδάτινα οικοσυστήματα στα οποία βασιζόταν η διατροφή τους.
Μια νέα επιστημονική μελέτη, που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Science Advances, αποκαλύπτει εντυπωσιακά υψηλές συγκεντρώσεις υδραργύρου σε αρχαία ιζήματα στη χερσόνησο Γιουκατάν του Μεξικού. Τα ευρήματα προσθέτουν μια νέα διάσταση στη συζήτηση για τις περιβαλλοντικές πιέσεις που αντιμετώπισαν οι Μάγια, ένας πολιτισμός που άφησε πίσω του επιβλητικές πόλεις και μνημεία στην Κεντρική Αμερική.
Το κόκκινο χρώμα που έκρυβε δηλητήριο
Στο επίκεντρο της ανακάλυψης βρίσκεται ο κιννάβαρις, ένα ορυκτό με χαρακτηριστικό έντονο κόκκινο χρώμα, το οποίο αποτελείται από θειούχο υδράργυρο. Οι Μάγια χρησιμοποιούσαν τον κιννάβαρι για να παρασκευάζουν κόκκινες χρωστικές, διακοσμώντας γλυπτά, μνημεία, τοίχους, πλατείες και αγγεία. Τον χρησιμοποιούσαν επίσης σε ταφικές τελετουργίες, καλύπτοντας με κόκκινη χρωστική τους νεκρούς τους. Παράλληλα, χρησιμοποιούσαν και κόκκινη ώχρα, η οποία οφείλει το χρώμα της στον αιματίτη, ένα μη τοξικό ορυκτό του σιδήρου.
Η διαφορά ήταν καθοριστική. Ο κιννάβαρις περιέχει υδράργυρο, ένα ιδιαίτερα τοξικό στοιχείο. Οταν υπολείμματα της χρωστικής παρασύρονται από τα νερά και καταλήγουν σε λίμνες, ορισμένα βακτήρια που ζουν σε περιβάλλον χωρίς οξυγόνο μπορούν να μετατρέψουν τον υδράργυρο σε μεθυλυδράργυρο. Πρόκειται για μια εξαιρετικά τοξική μορφή του μετάλλου, η οποία μπορεί να συσσωρεύεται στους ζωντανούς οργανισμούς και να μεταφέρεται μέσω της τροφικής αλυσίδας.
Ετσι, ένα υλικό που συνδεόταν με τη ζωή και τις θρησκευτικές τελετουργίες μπορούσε τελικά να γίνει πηγή σοβαρής περιβαλλοντικής ρύπανσης.
Τι αποκάλυψαν τα ιζήματα από δύο αρχαίες λίμνες
Για να διαπιστώσουν την έκταση της ρύπανσης, ο Μάθιου Γουότερς, παλαιολιμνολόγος στο Πανεπιστήμιο Ομπερν της Αλαμπάμα, και οι συνεργάτες του εξέτασαν αρχαία ιζήματα από δύο περιοχές στη χερσόνησο Γιουκατάν.
Η πρώτη ήταν η λίμνη Κομπά, δίπλα στην ομώνυμη αρχαία πόλη των Μάγια. Η δεύτερη ήταν η Σενότε Ξκατς, μια πλημμυρισμένη φυσική καταβόθρα κοντά στα ερείπια μιας πόλης μέσα στη ζούγκλα, η οποία δεν έχει ερευνηθεί εκτενώς από τους αρχαιολόγους.
Οι επιστήμονες ανέλυσαν πυρήνες ιζημάτων που καταγράφουν περισσότερα από 2.000 χρόνια περιβαλλοντικής ιστορίας. Τα αποτελέσματα τους εξέπληξαν. Στα δείγματα εντοπίστηκαν εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις υδραργύρου, που αντιστοιχούσαν σε διαφορετικές περιόδους της ιστορίας των Μάγια, περίπου από το 40 έως το 820 μ.Χ. Σε δείγματα από τη λίμνη Κομπά, οι συγκεντρώσεις έφτασαν περίπου τα 2,3 μέρη ανά εκατομμύριο (ppm), επίπεδο ιδιαίτερα υψηλό για λιμναία ιζήματα.
«Δεν υποψιαζόμασταν ότι οι Μάγια χρησιμοποιούσαν τον κιννάβαρι σε τόσο μεγάλες ποσότητες», δήλωσε ο Γουότερς στο Live Science. Η ρύπανση δεν ήταν ένα παροδικό φαινόμενο. Σύμφωνα με τον ερευνητή, σε ορισμένες περιπτώσεις διήρκεσε δεκαετίες και σε άλλες ακόμη και αιώνες.
Οι λίμνες άρχισαν να χάνουν τη ζωή τους
Το επόμενο ερώτημα ήταν εάν αυτή η τοξική επιβάρυνση είχε αφήσει ίχνη στους οργανισμούς που ζούσαν μέσα στις λίμνες. Οι ερευνητές αναζήτησαν στα ιζήματα μικροσκοπικά απολιθώματα οργανισμών του γλυκού νερού, καθώς και ενδείξεις για την παρουσία φυκιών. Ανακάλυψαν ότι σε περιόδους υψηλής συγκέντρωσης υδραργύρου απουσίαζαν μικροσκοπικά απολιθώματα οστρακοειδών, ενώ υπήρχαν ελάχιστα ίχνη ανάπτυξης φυκιών.
Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η ρύπανση είχε προκαλέσει σοβαρή διαταραχή στα υδάτινα οικοσυστήματα. Η εξέλιξη αυτή έχει τη δική της σημασία επειδή οι Μάγια βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό στα ψάρια και στα οστρακοειδή του γλυκού νερού για τη διατροφή τους.
Ο Γουότερς εκτιμά ότι οι κάτοικοι θα μπορούσαν να είχαν παρατηρήσει τις επιπτώσεις της ρύπανσης. «Θα είχαν δει μια παράξενη αλλαγή στο χρώμα του νερού και μείωση της παραγωγικότητάς του, για παράδειγμα στα ψάρια που αποτελούσαν πηγή πρωτεΐνης», ανέφερε.
Η έκθεση στον υδράργυρο μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες για την ανθρώπινη υγεία, προκαλώντας μεταξύ άλλων βλάβες στον εγκέφαλο και στους πνεύμονες, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο.
Συνέβαλε ο υδράργυρος στην παρακμή των Μάγια;
Η νέα ανακάλυψη επαναφέρει ένα από τα μεγάλα ερωτήματα της αρχαιολογίας: ποιοι παράγοντες οδήγησαν στην παρακμή πολλών σημαντικών πόλεων των Μάγια κατά τον 8ο και τον 9ο αιώνα;
Οι επιστήμονες εξακολουθούν να διαφωνούν για τα αίτια αυτής της ιστορικής εξέλιξης. Μία από τις επικρατέστερες εξηγήσεις είναι ότι οι παρατεταμένες ξηρασίες διατάραξαν την παραγωγή και την επάρκεια τροφίμων, επιβαρύνοντας τις κοινωνίες της περιοχής.
Θα μπορούσε, όμως, η ρύπανση από υδράργυρο να είχε επιδεινώσει την κατάσταση; Ο Γουότερς δεν αποκλείει να αποτέλεσε έναν πρόσθετο παράγοντα πίεσης, ξεκαθαρίζει ωστόσο ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί αποδεδειγμένη αιτία της παρακμής. Εξάλλου, σε αρκετές περιοχές η ρύπανση είχε αρχίσει να μειώνεται εκατοντάδες χρόνια πριν από την εγκατάλειψη μεγάλων κέντρων.
Στη λίμνη Κομπά, για παράδειγμα, οι συγκεντρώσεις υδραργύρου είχαν υποχωρήσει περίπου στα 20 μέρη ανά δισεκατομμύριο έως το 520 μ.Χ. Αντίθετα, στη Σενότε Ξκατς η ρύπανση συνεχίστηκε μέχρι την περίοδο της παρακμής των πόλεων των Μάγια.
Το μυστήριο της προέλευσης του κόκκινου ορυκτού
Ακόμη ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι ο κιννάβαρις δεν απαντάται φυσικά στη χερσόνησο Γιουκατάν. Αυτό σημαίνει ότι οι Μάγια πιθανότατα τον εισήγαν από άλλες περιοχές, ενδεχομένως από εδάφη της σημερινής Ονδούρας.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι εισαγωγές του συγκεκριμένου ορυκτού φαίνεται ότι κάποια στιγμή σταμάτησαν στην περιοχή της λίμνης Κομπά, γεγονός που θα μπορούσε να εξηγεί την υποχώρηση των συγκεντρώσεων υδραργύρου.
Η νέα μελέτη δεν λύνει το μυστήριο της παρακμής των μεγάλων πόλεων των Μάγια. Φωτίζει, όμως, μια μέχρι πρότινος λιγότερο γνωστή πτυχή της σχέσης τους με το περιβάλλον. Και αποκαλύπτει μια εντυπωσιακή αντίφαση: το κόκκινο χρώμα, που συμβόλιζε τη ζωή, άφησε πίσω του ένα τοξικό αποτύπωμα στα νερά που τη συντηρούσαν.
Με πληροφορίες από Live Science
