Η φετινή αντιπυρική περίοδος άφησε πίσω της σημαντικές ανθρώπινες και οικολογικές απώλειες, παρά τη μείωση των καμένων εκτάσεων. Τι χάθηκε, ποιες αδυναμίες παραμένουν και με ποια προβλήματα μπαίνουν στον χειμώνα οι πυρόπληκτες περιοχές;
Ντίνα Καράτζιου
Μια καλύτερη χρονιά ως προς τις καμένες εκτάσεις, όχι όμως και ως προς τις ανθρώπινες, κοινωνικο-οικονομικές και οικολογικές απώλειες, ήταν η αντιπυρική περίοδος του 2026. Περίπου 354.000 στρέμματα κάηκαν, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS), ενώ η πραγματική έκταση ενδέχεται να ξεπερνά τα 400.000 στρέμματα, αν συνυπολογιστούν και οι μικρότερες πυρκαγιές, που δεν καταγράφονται από το σύστημα. Παρότι οι καμένες εκτάσεις ήταν κατά 29% λιγότερες από τον μέσο όρο της τελευταίας εικοσαετίας, η φετινή χρονιά κατατάσσεται ως η όγδοη χειρότερη σε σύγκριση με την περίοδο 2006-2025. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι μόλις 12 μεγάλες πυρκαγιές ευθύνονται για το 80% των καμένων εκτάσεων που χαρτογραφήθηκαν, ενώ οι καιρικές συνθήκες κινήθηκαν συνολικά κοντά στα φυσιολογικά επίπεδα για την εποχή.
Αυτά είναι ορισμένα από τα βασικά συμπεράσματα της ολοκληρωμένης ανασκόπησης της αντιπυρικής περιόδου του 2026, την οποία συνέταξαν από κοινού το WWF Ελλάς, η Πυρομετεωρολογική Ομάδα FLAME της Μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και το Παρατηρητήριο για τις Δασικές Πυρκαγιές FireWatch.
Η ανασκόπηση των τριών φορέων συνδυάζει δορυφορικά και πυρομετεωρολογικά δεδομένα, επιτόπιες παρατηρήσεις, στοιχεία για τις επιχειρήσεις κατάσβεσης και αναλύσεις των οικονομικών, κοινωνικών και οικολογικών συνεπειών.
Όταν μια περιοχή καίγεται ξανά προτού ολοκληρωθεί η φυσική αναγέννηση, πολλά από τα νεαρά δέντρα δεν έχουν προλάβει να φτάσουν σε αναπαραγωγική ωριμότητα. Αυτό σημαίνει ότι η επόμενη γενιά δέντρων μπορεί να μην έχει επαρκή αποθέματα σπόρων ώστε να εξασφαλιστεί η συνέχιση του δάσους.
Οι συντάκτες της αναγνωρίζουν ότι έχουν γίνει βήματα προόδου στην αρχική αντιμετώπιση των πυρκαγιών, στη διερεύνηση των αιτιών τους και στο θεσμικό πλαίσιο για την πρόληψη. Επισημαίνουν, ωστόσο, ότι η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες όταν μια πυρκαγιά αποκτά μεγάλες διαστάσεις, ενώ σημαντικά προβλήματα παραμένουν στον συντονισμό, στον σχεδιασμό της πρόληψης και στην αποτίμηση του πραγματικού κόστους των καταστροφών.
Ο φετινός απολογισμός περιλαμβάνει έντεκα ανθρώπινες ζωές, εκτεταμένες ζημιές σε κατοικίες, υποδομές και παραγωγικές δραστηριότητες και μεγάλες απώλειες σε προστατευόμενα και ευάλωτα οικοσυστήματα. Ιδιαίτερα ανησυχητικές είναι οι επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές σε περιοχές που δεν έχουν προλάβει να αναγεννηθούν από προηγούμενες καταστροφές.
Λιγότερα καμένα στρέμματα, αλλά 12 μεγάλες πυρκαγιές
Η φετινή αντιπυρική περίοδος είχε λιγότερες καμένες εκτάσεις σε σύγκριση με τον μέσο όρο της τελευταίας εικοσαετίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία του EFFIS, από τον Μάιο έως τον Οκτώβριο χαρτογραφήθηκαν 60 πυρκαγιές, οι οποίες έκαψαν 353.960 στρέμματα.
Η έκταση αυτή είναι μειωμένη κατά περίπου 29% σε σχέση με τον αντίστοιχο μέσο όρο της περιόδου 2006-2025, που ανέρχεται σε 496.430 στρέμματα. Ο αριθμός, ωστόσο, των χαρτογραφημένων πυρκαγιών ήταν αυξημένος κατά περίπου 8%.
Οι μελετητές διευκρινίζουν ότι τα στοιχεία του EFFIS δεν περιλαμβάνουν το σύνολο των πυρκαγιών, ιδιαίτερα τα μικρότερα περιστατικά. Αν ληφθούν υπόψη και αυτές οι φωτιές, εκτιμούν ότι οι καμένες εκτάσεις ενδέχεται να ξεπερνούν τα 400.000 στρέμματα.
Στα θετικά της χρονιάς καταγράφεται η αποτελεσματική αρχική αντιμετώπιση της πλειονότητας των πυρκαγιών. Οι συντάκτες της έκθεσης επισημαίνουν επίσης την ενισχυμένη αξιοποίηση των επίγειων πυροσβεστικών δυνάμεων και τη βελτίωση στη διερεύνηση των αιτιών από τη Διεύθυνση Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού του Πυροσβεστικού Σώματος.
Συγκεκριμένα, αναγνωρίζουν την αποτελεσματική δράση των πεζοπόρων τμημάτων της ΕΜΟΔΕ, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της νύχτας, τη βελτίωση της εκπαίδευσης και των τακτικών τους, καθώς και την εκτεταμένη χρήση μηχανημάτων έργου για τη δημιουργία αντιπυρικών ζωνών και την αναχαίτιση των μετώπων. Θετικά αξιολογούν και την επίσημη κινητοποίηση των εθελοντικών οργανώσεων μέσω του συστήματος Civil Engage, καθώς και την πιλοτική επέκταση της δράσης τους εκτός της περιφέρειας στην οποία ανήκουν. Παρά τις βελτιώσεις αυτές, η αντιμετώπιση των μεγάλων περιστατικών εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρή αδυναμία. Μόλις 12 πυρκαγιές, καθεμία από τις οποίες έκαψε περισσότερα από 5.000 στρέμματα, ευθύνονται για περισσότερα από 281.000 καμένα στρέμματα, δηλαδή για περίπου το 80% της συνολικής χαρτογραφημένης έκτασης.
Οι μελετητές υπογραμμίζουν ότι το πρόβλημα αυτό δεν είναι καινούργιο. Η πλειονότητα των δασικών πυρκαγιών στη χώρα περιορίζεται σε σχετικά μικρές εκτάσεις, ενώ ένας ελάχιστος αριθμός περιστατικών προκαλεί διαχρονικά το μεγαλύτερο μέρος των καταστροφών.
Σύμφωνα με την ανάλυση των διαθέσιμων στοιχείων του Πυροσβεστικού Σώματος για προηγούμενες αντιπυρικές περιόδους, περίπου το 95%-97% των πυρκαγιών περιορίζεται σε εκτάσεις από 1 έως 50 στρέμματα. Αντίθετα, οι πολύ μεγάλες πυρκαγιές, παρότι αποτελούν μικρό ποσοστό των συνολικών περιστατικών, καταστρέφουν δυσανάλογα μεγάλες εκτάσεις. Η διαπίστωση αυτή επαναφέρει το ερώτημα της επιχειρησιακής ετοιμότητας και της δυνατότητας του μηχανισμού να αντιμετωπίζει τις πυρκαγιές που εξελίσσονται γρήγορα και αποκτούν μεγάλη ένταση.
Μια χρονιά χωρίς ακραίες καιρικές συνθήκες
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της ανασκόπησης αφορά τις πυρομετεωρολογικές συνθήκες. Οι επιστήμονες της ομάδας FLAME διαπιστώνουν ότι η αντιπυρική περίοδος του 2026 χαρακτηρίστηκε συνολικά από πυρομετεωρολογική επικινδυνότητα κοντά στα κανονικά επίπεδα στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας. Υπήρξαν, βέβαια, σημαντικές περιφερειακές διαφοροποιήσεις και περίοδοι αυξημένης επικινδυνότητας. Στην Ήπειρο, στα Ιόνια Νησιά, στη Δυτική Ελλάδα και στο Βόρειο Αιγαίο οι ημέρες με ασυνήθιστα υψηλή επικινδυνότητα ήταν αισθητά περισσότερες από τις αναμενόμενες. Σε ορισμένες από αυτές τις περιοχές ήταν σχεδόν διπλάσιες. Αντίθετα, στην Αττική, στην Κρήτη και στη Στερεά Ελλάδα, όπου συγκεντρώθηκε περισσότερο από το 80% των καμένων εκτάσεων της χώρας, η μέση πυρομετεωρολογική επικινδυνότητα ήταν χαμηλότερη από την αναμενόμενη. Οι μελετητές εξηγούν ότι οι γενικά φυσιολογικές συνθήκες δεν αποκλείουν την εκδήλωση ιδιαίτερα επικίνδυνων μετεωρολογικών επεισοδίων.
Στις πυρκαγιές της Δυτικής Αττικής και του Ρεθύμνου, στα τέλη Ιουλίου, επικράτησαν εξαιρετικά ισχυροί άνεμοι που δυσχέραναν τις επιχειρήσεις κατάσβεσης. Στην περιοχή του Ρεθύμνου οι μέγιστες ριπές έφτασαν τοπικά τα 145 χιλιόμετρα την ώρα. Συνεπώς, οι συνθήκες που επικρατούσαν την ώρα της εκδήλωσης ορισμένων μεγάλων πυρκαγιών ήταν πολύ δυσμενέστερες από τη συνολική εικόνα της αντιπυρικής περιόδου.
Ωστόσο, η έκθεση επισημαίνει ότι η καταστροφικότητα των πυρκαγιών δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον καιρό. Καθοριστικό ρόλο έχουν η πρόληψη, η ετοιμότητα, ο επιχειρησιακός συντονισμός και η δυνατότητα αποτελεσματικής αντιμετώπισης των μεγάλων περιστατικών.
Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι ο χειμώνας που προηγήθηκε της αντιπυρικής περιόδου παρουσίασε τη δεύτερη χαμηλότερη χιονοκάλυψη από το 1990, παρότι οι βροχοπτώσεις σε μεγάλο μέρος της χώρας ήταν υψηλότερες από τα κανονικά επίπεδα.
Έντεκα νεκροί και εκατοντάδες κατεστραμμένα σπίτια
Οι ανθρώπινες απώλειες της φετινής αντιπυρικής περιόδου ήταν ιδιαίτερα σοβαρές. Έντεκα άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ανάμεσά τους τρία στελέχη του Πυροσβεστικού Σώματος, δύο μέλη πληρώματος πυροσβεστικού ελικοπτέρου και έξι πολίτες.
Δύο πυροσβέστες σκοτώθηκαν στην Κρύα Βρύση Ρεθύμνου και ένας στο Γύθειο, ενώ δύο μέλη πληρώματος μισθωμένων πυροσβεστικών ελικοπτέρων έχασαν τη ζωή τους στη σύγκρουσή τους στην περιοχή του Πόρτο Γερμενού. Στο Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης εντοπίστηκαν νεκροί ένας πατέρας και ο γιος του, ενώ λίγες ημέρες αργότερα κατέληξε γυναίκα που είχε υποστεί ανακοπή κατά τη διάρκεια της ίδιας πυρκαγιάς. Θάνατοι καταγράφηκαν επίσης στο Πικέρμι και στη Σαλαμίνα. Υπήρξαν ακόμη τραυματισμοί, εγκαύματα και περιστατικά αναπνευστικών προβλημάτων.
Οι συντάκτες της ανασκόπησης τονίζουν ιδιαίτερα τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι στις περιοχές στις οποίες οι οικισμοί βρίσκονται σε άμεση επαφή με τη δασική βλάστηση. Θεωρούν αναγκαία την καλύτερη προετοιμασία τόσο των κατοικιών όσο και των πολιτών. Οι υλικές καταστροφές ήταν επίσης σημαντικές. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της έκθεσης, περίπου 455 κατοικίες καταστράφηκαν ή υπέστησαν ζημιές, ενώ επηρεάστηκαν βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, αποθήκες, ποιμνιοστάσια, οχήματα και κρίσιμες υποδομές.
Σημαντικές ζημιές καταγράφηκαν και στον πρωτογενή τομέα, με καταστροφές σε ελαιώνες, πορτοκαλεώνες, αμπελώνες και άλλες παραγωγικές εκτάσεις. Οι επιπτώσεις αυτές δεν περιορίζονται στη χρονιά κατά την οποία εκδηλώθηκε η πυρκαγιά. Η απώλεια καλλιεργειών και παραγωγικών εγκαταστάσεων επηρεάζει τη δυνατότητα συνέχισης της οικονομικής δραστηριότητας και το εισόδημα των κατοίκων, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούν βασικές πηγές βιοπορισμού.
Υπάρχει, όμως, ένα σοβαρό πρόβλημα στην αποτίμηση των ζημιών. Οι μελετητές επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει διαθέσιμη ολοκληρωμένη επίσημη εκτίμηση των άμεσων και έμμεσων οικονομικών επιπτώσεων των πυρκαγιών του 2026 στα δάση, στην αγροτική παραγωγή και στην κτηνοτροφία. Ακόμη και ο αριθμός των κατοικιών που επλήγησαν προκύπτει από εκτιμήσεις, οι οποίες βασίζονται κυρίως σε δημοσιεύματα και στοιχεία τοπικών αρχών, καθώς δεν υπάρχει δημόσια διαθέσιμη πλήρης καταγραφή των περιουσιακών ζημιών. Η έκθεση επισημαίνει ακόμη την απουσία συστήματος οικονομικής αποτίμησης των οικοσυστημικών υπηρεσιών που χάνονται ή υποβαθμίζονται μετά από μια πυρκαγιά. Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για την προστασία των εδαφών, τη συγκράτηση των υδάτων, τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και τη συμβολή των δασών στη ρύθμιση του κλίματος.
Η οικολογική καταστροφή δεν μετριέται μόνο σε στρέμματα
Η μείωση των συνολικά καμένων εκτάσεων δεν συνεπάγεται αντίστοιχα μικρότερη οικολογική καταστροφή. Αυτό είναι ένα από τα βασικά σημεία στα οποία επιμένουν οι συντάκτες της ανασκόπησης. Η οικολογική σημασία μιας πυρκαγιάς εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά της περιοχής που καίγεται, τη σύνθεση της βλάστησης, την ένταση της φωτιάς και το ιστορικό προηγούμενων πυρκαγιών. Το 2026 επηρεάστηκαν έξι προστατευόμενες περιοχές, συνολικής μεικτής έκτασης 37.390 στρεμμάτων. Σε αυτές περιλαμβάνονται τρεις περιοχές Natura 2000, ένας Εθνικός Δρυμός και δύο Καταφύγια Άγριας Ζωής. Η έκταση αυτή περιλαμβάνει επικαλύψεις μεταξύ των διαφορετικών καθεστώτων προστασίας. Πολύ σοβαρότερο πρόβλημα θεωρούν οι επιστήμονες τις επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές. Σύμφωνα με την ανασκόπηση, 59.443 στρέμματα κάηκαν ξανά μέσα σε διάστημα μικρότερο των είκοσι ετών.
Οι μεγαλύτερες εκτάσεις που είχαν πληγεί και στο παρελθόν εντοπίζονται στο Ρέθυμνο, στην Κάρυστο, στην Αττικοβοιωτία, στη Σκύρο και στην Πάρο. Οι μελετητές εξηγούν ότι η συχνότητα με την οποία επανέρχεται η φωτιά μπορεί να είναι καθοριστική για το μέλλον ενός δασικού οικοσυστήματος.
Όταν μια περιοχή καίγεται ξανά προτού ολοκληρωθεί η φυσική αναγέννηση, πολλά από τα νεαρά δέντρα δεν έχουν προλάβει να φτάσουν σε αναπαραγωγική ωριμότητα. Αυτό σημαίνει ότι η επόμενη γενιά δέντρων μπορεί να μην έχει επαρκή αποθέματα σπόρων ώστε να εξασφαλιστεί η συνέχιση του δάσους. Οι επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές ενδέχεται έτσι να οδηγήσουν σε αλλαγές στη σύνθεση της βλάστησης, σε υποβάθμιση των εδαφών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε μακροχρόνια απώλεια δασικών οικοσυστημάτων.
Οι συντάκτες επισημαίνουν επίσης ότι οι εκτάσεις που βρίσκονται ακόμη στα αρχικά στάδια αναγέννησης δεν πρέπει να θεωρούνται περιοχές μικρότερης οικολογικής σημασίας επειδή δεν έχουν αναπτυχθεί ψηλά δέντρα. Αντιθέτως, μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε μια νέα πυρκαγιά.
Στις σημαντικές απώλειες της φετινής χρονιάς περιλαμβάνονται και δασικοί σχηματισμοί που δεν διαθέτουν αποτελεσματικούς μηχανισμούς φυσικής αναγέννησης μετά τη φωτιά, όπως τα δάση μαύρης πεύκης, ελάτης και λευκόδερμης πεύκης.
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται, όμως, στη θερινή περίοδο. Στις περιοχές όπου η φωτιά έχει καταστρέψει τη φυτοκάλυψη, οι ισχυρές βροχές μπορούν να επιταχύνουν τη διάβρωση των εδαφών, ιδιαίτερα σε απότομες πλαγιές. Η ανασκόπηση επισημαίνει συγκεκριμένα αυτόν τον κίνδυνο για τις πυρόπληκτες περιοχές του Ρεθύμνου. Η απώλεια της βλάστησης καθιστά αναγκαία τη μεταπυρική παρακολούθηση και την αξιολόγηση των εδαφών πριν και κατά τη διάρκεια της χειμερινής περιόδου. Η ίδια η έκθεση δεν περιλαμβάνει, πάντως, ειδική πρόγνωση πλημμυρικού κινδύνου.
Η Αττική εξακολουθεί να χάνει τα δάση της
Η μεγαλύτερη πυρκαγιά της φετινής αντιπυρικής περιόδου εκδηλώθηκε στις 31 Ιουλίου και επεκτάθηκε στην περιοχή της Αττικοβοιωτίας, από το Καλαμάκι προς το Πόρτο Γερμενό και τον Κιθαιρώνα. Η συνολική καμένη έκταση έφτασε τα 113.386 στρέμματα, από τα οποία περίπου 98.840 στρέμματα αφορούσαν φυσική, κυρίως δασική, βλάστηση. Η φωτιά έπληξε μεγάλες εκτάσεις χαλεπίου πεύκης, θαμνώνων και ελατοδάσους. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι το 27% της καμένης έκτασης είχε καεί ξανά τουλάχιστον μία φορά μέσα στα τελευταία είκοσι χρόνια. Η νέα πυρκαγιά προστίθεται σε μια μακρά σειρά καταστροφών που έχουν περιορίσει δραματικά τις δασικές εκτάσεις της Αττικής. Σύμφωνα με τα στοιχεία των τριών φορέων, τουλάχιστον 1,1 εκατομμύρια στρέμματα έχουν καεί στην Αττική κατά την τελευταία εικοσαετία. Από αυτά, 205.320 στρέμματα, δηλαδή το 18,7% της συνολικής καμένης έκτασης, έχουν καεί δύο ή περισσότερες φορές. Σε ορισμένες περιοχές της Αττικοβοιωτίας έχουν σημειωθεί τουλάχιστον τρεις σημαντικές πυρκαγιές μέσα στην ίδια εικοσαετία.
Οι συντάκτες της ανασκόπησης θεωρούν ότι η συνεχής επανάληψη των πυρκαγιών περιορίζει τη δυνατότητα φυσικής αναγέννησης και αυξάνει την ανάγκη προστασίας των εκτάσεων που προσπαθούν να ανακάμψουν.
Η κατάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Αττική, όπου τα εναπομείναντα δάση δέχονται ήδη ισχυρές πιέσεις από την οικιστική ανάπτυξη, τις υποδομές και τις αλλαγές στις χρήσεις γης. Η προστασία των περιοχών που έχουν ήδη καεί αλλά βρίσκονται σε διαδικασία αναγέννησης αποτελεί πλέον βασική προτεραιότητα για να αποφευχθούν νέες απώλειες.
Ρέθυμνο και Τραπεζίτσα, σοβαρές απώλειες σε πολύτιμα οικοσυστήματα
Η Κρήτη κατέγραψε το 2026 τις μεγαλύτερες καμένες εκτάσεις από το 2006 και μετά. Συνολικά κάηκαν 78.880 στρέμματα, ενώ δύο μεγάλες πυρκαγιές στο Ρέθυμνο, στην Κρύα Βρύση και στην Πρέβελη, επηρέασαν 50.120 στρέμματα. Από αυτά, περίπου 28.940 στρέμματα είχαν καεί τουλάχιστον άλλη μία φορά την τελευταία εικοσαετία. Οι πυρκαγιές επηρέασαν και δύο περιοχές Natura 2000. Οι μελετητές εκφράζουν ιδιαίτερη ανησυχία για τις επαναλαμβανόμενες καταστροφές, καθώς μεγάλο μέρος των συγκεκριμένων εκτάσεων βρίσκεται σε διαδικασία φυσικής αναγέννησης. Στην περιοχή της Πρέβελης, η φωτιά επηρέασε το Κουρταλιώτικο Φαράγγι, έναν από τους σημαντικότερους οικοτόπους της Κρήτης, με σπάνια είδη φυτών και αρπακτικών πουλιών. Αν και αρκετά είδη βλάστησης διαθέτουν μεγάλη ικανότητα φυσικής αναγέννησης, οι συντάκτες επισημαίνουν ότι οι επιπτώσεις στα ενδιαιτήματα και η πιθανή διάβρωση των εδαφών καθιστούν αναγκαία την παρακολούθηση της περιοχής.
Στην Ήπειρο, η πυρκαγιά στην Τραπεζίτσα της Κόνιτσας προκάλεσε μια διαφορετική αλλά ιδιαίτερα σοβαρή οικολογική καταστροφή. Η φωτιά εκδηλώθηκε στις 31 Αυγούστου από κεραυνική δραστηριότητα και η αντιμετώπισή της διήρκεσε αρκετές εβδομάδες. Σύμφωνα με τη χαρτογράφηση και τις επιτόπιες παρατηρήσεις που περιλαμβάνονται στην ανασκόπηση, η πυρκαγιά επηρέασε περίπου 10.050 στρέμματα. Σε μεγάλο μέρος της έκτασης η φωτιά κινήθηκε στο έδαφος, χωρίς να καταστρέψει πλήρως τις κόμες των δέντρων. Περίπου 1.000 στρέμματα, όμως, επηρεάστηκαν από ιδιαίτερα έντονη πυρκαγιά που έφτασε μέχρι τις κορυφές. Η μεγαλύτερη ανησυχία αφορά το ώριμο δάσος λευκόδερμης πεύκης, του γνωστού ρόμπολου, στην κορυφογραμμή της Τραπεζίτσας. Πρόκειται για ένα σπάνιο, μακρόβιο ορεινό κωνοφόρο, υψηλής οικολογικής αξίας, που έχει περιορισμένη εξάπλωση στην Ελλάδα. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η φωτιά έπληξε με μεγάλη δριμύτητα τμήματα του ώριμου δάσους, ενώ δεν φαίνεται να έχουν παραμείνει αρκετά άκαυτα ώριμα δέντρα που θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν τη φυσική αναγέννησή του. Οι συνέπειες μπορεί να είναι μακροχρόνιες, καθώς η αναγέννηση των συγκεκριμένων δασών είναι ιδιαίτερα δύσκολη μετά από πυρκαγιά μεγάλης έντασης.
Η έκθεση αναφέρεται επίσης στην πυρκαγιά της Ρούσσας στον βόρειο Έβρο, η οποία πέρασε από τη Βουλγαρία στην ελληνική επικράτεια στις αρχές Οκτωβρίου. Η πυρκαγιά έκαψε 6.100 στρέμματα στην ελληνική πλευρά, από τα οποία περίπου 6.000 ανήκουν στην προστατευόμενη περιοχή Natura 2000 «Ορεινός Έβρος-Κοιλάδα Δερείου». Το συγκεκριμένο περιστατικό ανέδειξε, σύμφωνα με τους μελετητές, την ανάγκη στενότερης συνεργασίας μεταξύ γειτονικών χωρών, ιδιαίτερα των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για την αντιμετώπιση των διασυνοριακών πυρκαγιών.
Οι απώλειες στην άγρια ζωή
Οι επιπτώσεις των πυρκαγιών στην άγρια πανίδα είναι δύσκολο να καταγραφούν με ακρίβεια. Η ανασκόπηση περιλαμβάνει στοιχεία από τις δράσεις διάσωσης άγριων ζώων σε πυρόπληκτες περιοχές, τα οποία δίνουν μια εικόνα των απωλειών. Το Δίκτυο Διάσωσης Άγριας Ζωής, κοινή εθελοντική πρωτοβουλία της ΑΝΙΜΑ και του Save Your Hood, πραγματοποίησε 70 αποστολές έρευνας και διάσωσης. Στις έρευνες εντοπίστηκαν συνολικά 681 ζώα, από τα οποία τα 367 ήταν νεκρά. Η συνολική έκταση που ερευνήθηκε έφτασε περίπου τα 17.000 στρέμματα. Παράλληλα, στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών της ΑΝΙΜΑ καταγράφηκαν 75 πυρόπληκτα άγρια ζώα, στην πλειονότητά τους ερπετά, που χρειάστηκαν περίθαλψη. Οι συντάκτες της ανασκόπησης διευκρινίζουν ότι τα στοιχεία αυτά δεν μπορούν να αποτυπώσουν το σύνολο των απωλειών της άγριας ζωής, καθώς οι περιοχές που ερευνήθηκαν αποτελούν μικρό μέρος των συνολικά καμένων εκτάσεων. Αποτελούν, όμως, σημαντική ένδειξη των συνεπειών που έχουν οι δασικές πυρκαγιές για τα άγρια ζώα, ιδιαίτερα για εκείνα που δεν μπορούν να απομακρυνθούν έγκαιρα από τις φλόγες.
Πόσο κοστίζουν οι πυρκαγιές και πότε γίνονται οι εργασίες πρόληψης;
Ένα από τα σημαντικά προβλήματα που αναδεικνύει η ανασκόπηση είναι η έλλειψη ενός ολοκληρωμένου και διαφανούς συστήματος καταγραφής των δαπανών για την πρόληψη, την καταστολή και την αποκατάσταση των ζημιών. Οι τρεις φορείς επιχείρησαν να υπολογίσουν μέρος αυτών των δαπανών αξιοποιώντας στοιχεία από δημόσιες συμβάσεις και πληρωμές που έχουν αναρτηθεί στο Κεντρικό Ηλεκτρονικό Μητρώο Δημοσίων Συμβάσεων και στη Διαύγεια. Για το 2026 εκτιμούν ότι οι δαπάνες πρόληψης και ετοιμότητας ανήλθαν σε τουλάχιστον 176,8 εκατομμύρια ευρώ. Το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ποσοστό των καταγεγραμμένων δαπανών, με περίπου 42% του συνόλου, ενώ οι δήμοι αντιπροσωπεύουν συνολικά το 26,84%. Η έκθεση καταγράφει επίσης μείωση κατά 52,3% στη συνολική αξία των δημόσιων συμβάσεων που αφορούν την πρόληψη σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του 2025. Οι μελετητές εξηγούν ότι η μείωση αυτή συνδέεται σε σημαντικό βαθμό με τη σταδιακή ολοκλήρωση του προγράμματος AntiNERO, που χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Θεωρούν αναγκαία την αναζήτηση νέων χρηματοδοτικών εργαλείων, ώστε να μη δημιουργηθεί κενό στις εργασίες πρόληψης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία για τον χρόνο υπογραφής των συμβάσεων πυροπροστασίας από τους δήμους.
Μόλις το 14% των σχετικών συμβάσεων είχε υπογραφεί πριν από την έναρξη της αντιπυρικής περιόδου, την 1η Μαΐου. Το 66,3% υπογράφηκε μεταξύ Μαΐου και Αυγούστου, όταν η περίοδος αυξημένου κινδύνου είχε ήδη ξεκινήσει.
Οι συντάκτες διευκρινίζουν ότι η ημερομηνία υπογραφής μιας σύμβασης δεν συμπίπτει απαραίτητα με τον χρόνο πραγματοποίησης των εργασιών. Θεωρούν, ωστόσο, ότι τα στοιχεία δείχνουν την ανάγκη καλύτερου και έγκαιρου προγραμματισμού. Αντίστοιχο πρόβλημα καταγράφεται και στην αποτίμηση του κόστους των επιχειρήσεων κατάσβεσης.
Η ανασκόπηση περιλαμβάνει μια εκτίμηση ύψους 61 εκατομμυρίων ευρώ για τις επιχειρήσεις καταστολής του 2026. Ωστόσο, ο υπολογισμός βασίζεται μόνο σε 520 περιστατικά για τα οποία υπήρχαν δημόσια διαθέσιμα στοιχεία από το Πυροσβεστικό Σώμα κατά τη σύνταξη της έκθεσης. Δεν πρόκειται, επομένως, για το συνολικό κόστος καταστολής της φετινής αντιπυρικής περιόδου.
Οι μελετητές τονίζουν ότι, όσο δεν υπάρχει πλήρης και συστηματική καταγραφή των δαπανών, είναι δύσκολο να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων πόρων. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το πόσα χρήματα διατίθενται κάθε χρόνο αλλά και το πού κατευθύνονται, ποιες παρεμβάσεις χρηματοδοτούνται και σε ποιον βαθμό συμβάλλουν στην πραγματική μείωση του κινδύνου.
Βελτιώσεις στη διερεύνηση των αιτιών και στην αξιοποίηση των διαθέσιμων μέσων
Μία από τις θετικές εξελίξεις που αναγνωρίζουν οι συντάκτες της ανασκόπησης αφορά τη διερεύνηση των αιτιών των δασικών πυρκαγιών. Σύμφωνα με την έκθεση, η Διεύθυνση Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού του Πυροσβεστικού Σώματος παρουσίασε περαιτέρω βελτίωση στην επιστημονική τεκμηρίωση των ερευνών, καθώς και στην ταχύτερη δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων. Η εξέλιξη αυτή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η ακριβής γνώση των αιτιών εκδήλωσης των πυρκαγιών είναι απαραίτητη για τον σχεδιασμό στοχευμένων μέτρων πρόληψης. Οι συνολικές ενάρξεις πυρκαγιών κατά τη φετινή αντιπυρική περίοδο εκτιμάται ότι έφτασαν τις 4.300. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία που παραθέτει η ανασκόπηση, πραγματοποιήθηκαν 926 συλλήψεις για εμπρησμούς, από τις οποίες το 89% αφορούσε περιστατικά από αμέλεια και το 11% περιστατικά από πρόθεση. Παράλληλα, επιβλήθηκαν πρόστιμα που ξεπέρασαν τα 1,6 εκατομμύρια ευρώ. Τα στοιχεία των συλλήψεων και των προστίμων αφορούν το διάστημα από την αρχή του 2026 έως τις 21 Οκτωβρίου.
Οι μελετητές αναγνωρίζουν τη σημασία της αυστηροποίησης των ποινών και της ενίσχυσης των ερευνών, επισημαίνουν όμως ότι αυτά τα μέτρα δεν αρκούν για τον περιορισμό των πυρκαγιών. Θεωρούν αναγκαία τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για τη μείωση των ενάρξεων, με συγκεκριμένους και μετρήσιμους στόχους, δημόσια διαθέσιμα στοιχεία για τα αίτια και στοχευμένες δράσεις ενημέρωσης και πρόληψης.
Στην ανασκόπηση γίνεται επίσης αναφορά στη συμβολή των δικτύων μεταφοράς και διανομής ηλεκτρικής ενέργειας στην εκδήλωση ιδιαίτερα καταστροφικών πυρκαγιών. Οι συντάκτες ζητούν συστηματικότερη χαρτογράφηση του κινδύνου, αυστηρότερες προδιαγραφές συντήρησης και σαφείς υποχρεώσεις για τους αρμόδιους διαχειριστές.
Η «Ενεργή Μάχη» και όσα ακόμη δεν έχουν γίνει
Στις σημαντικές θεσμικές εξελίξεις της χρονιάς οι τρεις φορείς κατατάσσουν την ψήφιση του νόμου 5281/2026, της λεγόμενης «Ενεργής Μάχης». Ο νέος νόμος ενσωματώνει αρκετές από τις προτάσεις που είχαν διατυπωθεί τα προηγούμενα χρόνια για τη βελτίωση της πρόληψης, την αναβάθμιση της συνολικής διαχείρισης των δασικών πυρκαγιών και την καλύτερη αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης. Οι συντάκτες της ανασκόπησης αξιολογούν θετικά αυτήν τη θεσμική εξέλιξη, τονίζουν όμως ότι το βασικό ζητούμενο είναι πλέον η ουσιαστική εφαρμογή των προβλέψεων.
Στα θετικά καταγράφουν ότι ξεκίνησε η εφαρμογή ορισμένων διατάξεων του νέου νόμου, όπως η εντατικοποίηση των ελέγχων για τον καθαρισμό οικοπέδων, η ενίσχυση της Διεύθυνσης Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού, η σύσταση επιτροπής για τις προδιαγραφές των δημοτικών σχεδίων πρόληψης και η βελτίωση του πλαισίου κρατικής αρωγής προς τους πληγέντες. Ωστόσο, διαπιστώνουν ότι άλλες σημαντικές προβλέψεις δεν έχουν ακόμη προχωρήσει.
Ανάμεσά τους οι απαραίτητες κανονιστικές αποφάσεις για την εφαρμογή της προδιαγεγραμμένης καύσης και της βόσκησης ως εργαλείων πρόληψης, καθώς και η κατάρτιση της Εθνικής Πολιτικής Μείωσης Κινδύνου Καταστροφών και του Στρατηγικού Σχεδίου Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Δασικών Πυρκαγιών. Επισημαίνονται επίσης προβλήματα στην επιχειρησιακή αξιοποίηση των δυνάμεων της ΕΜΟΔΕ, στην πλήρη εφαρμογή των συστημάτων συντονισμού των εθελοντικών οργανώσεων και στις προδιαγραφές ορισμένων μέσων ατομικής προστασίας. Οι συντάκτες θεωρούν ότι απαιτείται μεγαλύτερη προτεραιότητα στην προστασία των ευάλωτων οικοσυστημάτων, των προστατευόμενων περιοχών και των δασικών εκτάσεων που έχουν καεί επανειλημμένα.
Ζητούν επίσης μια ολοκληρωμένη στρατηγική για τη μείωση του αριθμού των πυρκαγιών μέσω οργανωμένων δράσεων πρόληψης, συστηματικής διερεύνησης των αιτιών και δημόσιας διάθεσης των σχετικών δεδομένων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνουν στην αντιμετώπιση των μεγάλων πυρκαγιών, με καλύτερο επιχειρησιακό συντονισμό, ενίσχυση της επιστημονικής υποστήριξης και αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των επίγειων πυροσβεστικών δυνάμεων και των εθελοντικών οργανώσεων.
Η διαφανής καταγραφή των δαπανών και η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των μέτρων πρόληψης και καταστολής αποτελούν ακόμη δύο βασικές προϋποθέσεις για τη βελτίωση της δασοπροστασίας.
