Στο γραφείο του πρωθυπουργού Νικολάου Πλαστήρα, στην Αθήνα, πραγματοποιείται το Σάββατο 16 Φεβρουαρίου 1952 μια λιτή αλλά ιστορικής σημασίας διπλωματική τελετή. Ο Αμερικανός επιτετραμμένος Τσαρλς Γιοστ παραδίδει επισήμως στην ελληνική κυβέρνηση την πρόσκληση για συμμετοχή της χώρας στο Βορειοατλαντικό Σύμφωνο
Στο γραφείο του πρωθυπουργού Νικολάου Πλαστήρα, στην Αθήνα, πραγματοποιείται το Σάββατο 16 Φεβρουαρίου 1952 μια λιτή, αλλά ιστορικής σημασίας διπλωματική τελετή. Ο Αμερικανός επιτετραμμένος Τσαρλς Γιοστ παραδίδει επισήμως στην ελληνική κυβέρνηση την πρόσκληση για συμμετοχή της χώρας στο Βορειοατλαντικό Σύμφωνο. Η Ελλάδα καλείται να ενταχθεί στη στρατιωτική συμμαχία που έχουν δημιουργήσει οι Ηνωμένες Πολιτείες και έντεκα ακόμη δυτικά κράτη, με σκοπό την αντιμετώπιση της απειλής που θεωρούν ότι προέρχεται από τη Σοβιετική Ενωση.
«Εις εμέ έλαχε το προνόμιον να προσκαλέσω εξ ονόματος των δώδεκα ατλαντικών κρατών την Ελλάδα όπως μετάσχη του οργανισμού του βορειοατλαντικού συμφώνου», δηλώνει ο Αμερικανός διπλωμάτης, όπως καταγράφει την επομένη η «Καθημερινή». Απευθυνόμενος στους Ελληνες αξιωματούχους, αναφέρεται στους αγώνες που δόθηκαν κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου προκειμένου να διατηρηθούν «πάση θυσία η ανεξαρτησία και η ακεραιότητα» της χώρας, «παρά την κομμουνιστικήν επιβουλήν και επίθεσιν», ενώ εκθειάζει την αποστολή ελληνικών στρατευμάτων στην Κορέα, όπου μαίνεται ένας ακόμη αιματηρός πόλεμος.
Η επίσημη πρόσκληση αποτελεί το τελευταίο στάδιο μιας μακράς διπλωματικής προσπάθειας. Δύο ημέρες αργότερα, τη Δευτέρα 18 Φεβρουαρίου 1952, η Ελλάδα γίνεται επισήμως μέλος του Οργανισμού Βορειοατλαντικού Συμφώνου, γνωστού διεθνώς με τα αρχικά ΝΑΤΟ. Την ίδια ακριβώς ημέρα εντάσσεται και η Τουρκία. Οι δύο χώρες είναι τα πρώτα νέα μέλη της Συμμαχίας από την ίδρυσή της, τον Απρίλιο του 1949, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό των συμμετεχόντων κρατών από δώδεκα σε δεκατέσσερα.
Για την Αθήνα, η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Εμφύλιος Πόλεμος έχει τελειώσει μόλις δυόμισι χρόνια νωρίτερα, η οικονομία παραμένει εξαντλημένη, οι πολιτικές διώξεις συνεχίζονται, ενώ η Αθήνα εξακολουθεί να ανησυχεί για το ενδεχόμενο μιας νέας στρατιωτικής σύγκρουσης στα βόρεια σύνορά της, κυρίως με την κομμουνιστική Βουλγαρία και την Αλβανία, που βρίσκονται στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ενωσης. Η κυβέρνηση θεωρεί ότι η συμμετοχή σε μια μεγάλη διεθνή στρατιωτική συμμαχία θα προσφέρει στην Ελλάδα την ασφάλεια που αδυνατεί να εξασφαλίσει αποκλειστικά με τις δικές της δυνάμεις. Την ίδια στιγμή, όμως, η απόφαση προκαλεί αντιδράσεις από την Αριστερά, που υποστηρίζει ότι η χώρα εμπλέκεται βαθύτερα στην αντιπαράθεση ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.
Τι ήταν το ΝΑΤΟ και γιατί δημιουργήθηκε
Για να γίνει κατανοητή η σημασία της απόφασης, πρέπει να επιστρέψουμε στα πρώτα χρόνια μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η στρατιωτική συμμαχία των Ηνωμένων Πολιτειών, της Βρετανίας και της Σοβιετικής Ενωσης, που είχε οδηγήσει στην ήττα της ναζιστικής Γερμανίας το 1945, διαλύθηκε γρήγορα μέσα σε ένα κλίμα αυξανόμενης καχυποψίας. Η Ευρώπη χωρίστηκε σταδιακά σε δύο αντίπαλες ζώνες επιρροής. Στη Δυτική Ευρώπη κυριαρχούσαν πολιτικά και οικονομικά οι Ηνωμένες Πολιτείες με τους συμμάχους τους, ενώ στην Ανατολική Ευρώπη εγκαθιδρύονταν κομμουνιστικά καθεστώτα που βρίσκονταν υπό την επιρροή της Μόσχας.
Η αντιπαράθεση αυτή που θα διαρκούσε περίπου 44 χρόνια, από το 1947 έως το 1991, έμεινε στην Ιστορία ως Ψυχρός Πόλεμος. Ο χαρακτηρισμός περιέγραφε μια παρατεταμένη σύγκρουση πολιτικών συστημάτων, οικονομικών συμφερόντων και στρατιωτικών δυνάμεων, χωρίς να έχει ξεσπάσει γενικευμένος πόλεμος απευθείας μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σοβιετικής Ενωσης. Και οι δύο πλευρές προσπαθούσαν να ενισχύσουν με κάθε τρόπο την επιρροή τους, να αποκτήσουν συμμάχους και να περιορίσουν τις κινήσεις του αντιπάλου.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, το μεσημέρι της 4ης Απριλίου 1949, δώδεκα χώρες υπέγραψαν στην αίθουσα τελετών του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, στην Ουάσιγκτον, τη συνθήκη ίδρυσης του ΝΑΤΟ: οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Βρετανία, η Γαλλία, η Ιταλία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, το Λουξεμβούργο, η Δανία, η Νορβηγία, η Ισλανδία και η Πορτογαλία. Η Συμμαχία είχε βασικό σκοπό την κοινή άμυνα απέναντι σε εξωτερική επίθεση, κυρίως υπό τον φόβο μιας πιθανής σοβιετικής στρατιωτικής επέκτασης προς τη Δυτική Ευρώπη.
Το Αρθρο 5 της ιδρυτικής συνθήκης ήταν ξεκάθαρο. Προέβλεπε ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός κράτους-μέλους θα θεωρούνταν επίθεση εναντίον όλων, όπως εξηγούσε και η «Καθημερινή» στις 5 Απριλίου 1949. Κάθε χώρα αναλάμβανε την υποχρέωση να συνδράμει εκείνη που δεχόταν επίθεση, λαμβάνοντας τα μέτρα που η ίδια έκρινε αναγκαία, ακόμη και με χρήση στρατιωτικής δύναμης. Η συνθήκη, πάντως, δεν επέβαλλε αυτομάτως σε όλα τα κράτη-μέλη να εμπλακούν σε πόλεμο. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες και εκτεταμένα χερσαία και κυρίως θαλάσσια σύνορα, αυτή η δέσμευση αποκτούσε ιδιαίτερη αξία.
Σημειωτέον ότι το 1952 που γίναμε μέλος του ΝΑΤΟ δεν υπήρχε ακόμη το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, η αντίστοιχη στρατιωτική συμμαχία της Σοβιετικής Ενωσης με τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης. Εκείνο θα ιδρυόταν τρία χρόνια αργότερα, το 1955. Ωστόσο, η πολιτική και στρατιωτική διαίρεση της ευρωπαϊκής ηπείρου είχε ήδη διαμορφωθεί ξεκάθαρα και εμείς είχαμε επιλέξει στρατόπεδο.
Η Ελλάδα αναζητά ασφάλεια μέσα από τα ερείπια του Εμφυλίου
Η χώρα μας εκείνη την εποχή προσπαθούσε ακόμη να επουλώσει τις πληγές μιας ολόκληρης δεκαετίας πολέμων. Από το 1940 έως το 1944 είχε αντιμετωπίσει την ιταλική εισβολή και τη γερμανική Κατοχή, ενώ ακολούθησε η εμφύλια σύγκρουση που ολοκληρώθηκε στρατιωτικά τον Αύγουστο του 1949, με την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στα βουνά του Γράμμου και του Βίτσι. Οι καταστροφές ήταν εκτεταμένες. Χωριά είχαν ερημώσει, δρόμοι και γέφυρες είχαν καταστραφεί, η αγροτική παραγωγή είχε αποδιοργανωθεί και εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν προσωρινά ή οριστικά τις εστίες τους. Κι ενώ το κράτος χρειαζόταν τεράστια ποσά για την οικονομική ανασυγκρότηση, οι στρατιωτικές δαπάνες παρέμεναν υψηλές.
Η πολιτική κατάσταση ήταν εξίσου δύσκολη. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας είχε τεθεί εκτός νόμου από το 1947, πολλοί αριστεροί βρίσκονταν στις φυλακές ή στην εξορία, ενώ οι συνέπειες του Εμφυλίου εξακολουθούσαν να επηρεάζουν τις διαπροσωπικές σχέσεις ανάμεσα στους πολίτες, καθώς υπήρχαν αμέτρητες οικογένειες που δεν μιλούσαν μεταξύ τους για καθαρά κομματικούς λόγους. Η στρατιωτική ήττα της κομμουνιστικής Αριστεράς δεν είχε συνοδευτεί από μια γενική πολιτική συμφιλίωση.
Στο εξωτερικό πεδίο, οι ελληνικές κυβερνήσεις ανησυχούσαν ιδιαίτερα για την κατάσταση στη Βουλγαρία και την Αλβανία, δύο γειτονικά κράτη με κομμουνιστικά καθεστώτα. Η Αθήνα θεωρούσε ότι μια ενδεχόμενη νέα κρίση στα Βαλκάνια θα μπορούσε να οδηγήσει σε στρατιωτική απειλή κατά της ελληνικής επικράτειας. Η Γιουγκοσλαβία του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο είχε απομακρυνθεί από τη σοβιετική επιρροή μετά τη ρήξη του 1948 με τον Στάλιν, γεγονός που άλλαζε τις ισορροπίες στην περιοχή, χωρίς όμως να έχει εξαφανίσει την αμοιβαία δυσπιστία με την Ελλάδα.
Στον αντίποδα, η στενή σχέση της Αθήνας με την Ουάσιγκτον είχε ήδη θεμελιωθεί κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Στις 12 Μαρτίου 1947, ο Αμερικανός πρόεδρος Χάρι Τρούμαν είχε ανακοινώσει στο Κογκρέσο την πρόθεσή του να ενισχύσει οικονομικά και στρατιωτικά την Ελλάδα και την Τουρκία μέσω του Δόγματος Τρούμαν, μια πολιτική παροχής οικονομικής βοήθειας, στρατιωτικού εξοπλισμού και τεχνικής υποστήριξης σε χώρες που θεωρούνταν ότι κινδύνευαν να περάσουν υπό κομμουνιστική επιρροή. Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες συνέβαλαν στην οικονομική ανασυγκρότηση της Ελλάδας μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ, του αμερικανικού προγράμματος οικονομικής βοήθειας που είχε τεθεί σε εφαρμογή το 1948 για την ανοικοδόμηση της μεταπολεμικής Ευρώπης. Η ένταξη στο ΝΑΤΟ αποτελούσε, επομένως, συνέχεια μιας πολιτικής προσέγγισης που είχε αρχίσει αρκετά χρόνια νωρίτερα.
Ο πόλεμος στην Κορέα αλλάζει τις ισορροπίες
Σημαντικό ρόλο στην πορεία προς την ένταξη διαδραμάτισε ένας πόλεμος που διεξαγόταν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ελλάδα. Τον Ιούνιο του 1950, η κομμουνιστική Βόρεια Κορέα εισέβαλε στη Νότια Κορέα, προκαλώντας τη στρατιωτική επέμβαση διεθνούς δύναμης υπό την αιγίδα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να συμμετάσχει στην πολεμική επιχείρηση, αποστέλλοντας ένα εκστρατευτικό σώμα πεζικού και μεταγωγικά αεροσκάφη, αποδεικνύοντας εμπράκτως την πρόθεσή της να συμμετάσχει στις κοινές στρατιωτικές επιχειρήσεις των δυτικών χωρών και να στηρίξει την αμερικανική πολιτική ανάσχεσης της εξάπλωσης του κομμουνισμού.
Ο πόλεμος στην Κορέα επηρέασε καθοριστικά και τον τρόπο με τον οποίο οι δυτικές κυβερνήσεις αντιμετώπιζαν την ανάγκη διεύρυνσης του ΝΑΤΟ. Η πιθανότητα μιας αντίστοιχης ένοπλης σύγκρουσης στην Ευρώπη αντιμετωπιζόταν πλέον με μεγαλύτερη ανησυχία. Η Ελλάδα και η Τουρκία διέθεταν αξιόλογες χερσαίες στρατιωτικές δυνάμεις και βρίσκονταν σε μια περιοχή στρατηγικής σημασίας για την προστασία της Ανατολικής Μεσογείου.
Η αποστολή των Ελλήνων στρατιωτών στην Κορέα μνημονεύτηκε μάλιστα και κατά την επίδοση της επίσημης πρόσκλησης για ένταξη στο ΝΑΤΟ. Ο Αμερικανός επιτετραμμένος Τσαρλς Γιοστ δήλωσε, σύμφωνα με την «Καθημερινή» της 17ης Φεβρουαρίου 1952: «Ο γενναίος αγών των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων εις την Κορέαν κατέδειξεν εις τον κόσμον ότι η αφοσίωσις της Ελλάδος προς τας αρχάς αυτάς δεν είναι μόνον θεωρητική αλλά και πρακτική». Η αναφορά φανέρωνε πόσο σημαντική θεωρούσαν οι Αμερικανοί τη στρατιωτική συμβολή της Ελλάδας. Για την Ουάσιγκτον, η γεωγραφική θέση της χώρας συνδυαζόταν πλέον με την αποδεδειγμένη προθυμία της να συμμετάσχει σε διεθνείς επιχειρήσεις υπό δυτική ηγεσία.
Η πολιτική κατάσταση της εποχής και η στάση των κομμάτων
Την περίοδο της ένταξης, πρωθυπουργός ήταν ο Νικόλαος Πλαστήρας, ο παλαίμαχος στρατιωτικός που είχε διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη Μικρασιατική Εκστρατεία και στα πολιτικά γεγονότα που ακολούθησαν την Καταστροφή του 1922. Ως επικεφαλής της Εθνικής Προοδευτικής Ενώσεως Κέντρου (ΕΠΕΚ), είχε σχηματίσει κυβέρνηση συνεργασίας με το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Σοφοκλή Βενιζέλου, γιου του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Οι εκλογές της 9ης Σεπτεμβρίου 1951 είχαν αναδείξει πρώτο κόμμα τον νεοσύστατο Ελληνικό Συναγερμό του στρατάρχη Αλέξανδρου Παπάγου, ο οποίος είχε συγκεντρώσει 36,53% και 114 έδρες. Δεν διέθετε, όμως, την απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία για να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Η ΕΠΕΚ από την άλλη είχε εκλέξει 74 βουλευτές και οι Φιλελεύθεροι 57, εξασφαλίζοντας από κοινού οριακή πλειοψηφία 131 εδρών σε σύνολο 258. Ετσι, τον Οκτώβριο του 1951, ο Πλαστήρας ανέλαβε την πρωθυπουργία και ο Σοφοκλής Βενιζέλος έγινε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών.
Στη Βουλή είχε μπει επίσης ως τέταρτη δύναμη η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ), με επικεφαλής τον Ιωάννη Πασσαλίδη. Το κόμμα είχε ιδρυθεί λίγο πριν από τις εκλογές του 1951 ως ένας συνασπισμός αριστερών κομμάτων και είχε συγκεντρώσει ποσοστό 10,57%, εκλέγοντας δέκα βουλευτές. Αποτελούσε τον σημαντικότερο νόμιμο πολιτικό φορέα της Αριστεράς σε μια εποχή κατά την οποία το ΚΚΕ παρέμενε απαγορευμένο.
Η προσχώρηση στο ΝΑΤΟ υποστηρίχθηκε τόσο από την κεντρώα κυβέρνηση όσο και από τη δεξιά αξιωματική αντιπολίτευση. Ο Πλαστήρας θεωρούσε ότι με την είσοδο στη Βορειοατλαντική Συμμαχία η χώρα θα αποκτούσε μεγαλύτερη ασφάλεια απέναντι στους εξωτερικούς κινδύνους. Στη συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στη Βουλή στις 18 Φεβρουαρίου 1952, ο πρωθυπουργός Νικόλαος Πλαστήρας υποστήριξε ότι η Ελλάδα θα αισθανόταν ασφαλέστερη ως μέλος μιας συμμαχίας ισχυρών δυτικών κρατών, απορρίπτοντας τις προτάσεις περί ουδετερότητας.
Από την πλευρά του, ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης Αλέξανδρος Παπάγος εξέφρασε την ικανοποίησή του για την αποδοχή της χώρας στη Συμμαχία. Ο ίδιος είχε διατελέσει αρχιστράτηγος των κυβερνητικών δυνάμεων στην τελευταία φάση του Εμφυλίου και θεωρούσε τη στενή συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες βασικό στοιχείο της εθνικής άμυνας. Οπως ανέφερε στο Κοινοβούλιο κατά τη συζήτηση κύρωσης της προσχώρησης «εις την Συνθήκην του Βορειοατλαντικού»: «Αἴσθημα πλήρους ἱκανοποιήσεως μὲ κατέχει, κύριοι βουλευταί, διὰ τὴν ἀποδοχὴν τῆς Ἑλλάδος ὡς ἰσοτίμου μέλους εἰς τὸν Ὀργανισμὸν τοῦ Βορειοατλαντικοῦ Συμφώνου. Ἡ συμμετοχή μας εἰς τὴν Βορειοατλαντικὴν ὀργάνωσιν ἀποτελεῖ τὴν καλυτέραν πιστοποίησιν ὅτι αἱ Ἡνωμέναι Πολιτεῖαι καὶ τὰ ἄλλα κράτη-μέλη τοῦ Συμφώνου πανηγυρικῶς ἀνεγνώρισαν τὴν μεγάλην συνδρομήν, τὴν ὁποίαν προσέφερεν ἡ Πατρίς μας εἰς τοὺς κοινοὺς ἀγῶνας διὰ τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν δημοκρατίαν». Με την ένταξη στο ΝΑΤΟ, η κυβέρνηση και η αξιωματική αντιπολίτευση συνέπιπταν στον βασικό προσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής, παρά τις έντονες διαφορές τους σε άλλα ζητήματα.
Διαφορετική όμως ήταν η στάση της Αριστεράς. Η ΕΔΑ αντιτάχθηκε στην προσχώρηση, υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα κινδύνευε να εμπλακεί σε έναν ενδεχόμενο πόλεμο ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ενωση. Σύμφωνα με τα όσα διαβάζουμε στα πρακτικά του Κοινοβουλίου ότι είπε ο Ιωάννης Πασσαλίδης της ΕΔΑ: «Εἰς τὴν σύγκρουσιν τῶν Μεγάλων ἡμεῖς πρέπει νὰ πάρωμεν συμβιβαστικὴν θέσιν. Εἰς τοὺς καυγάδες τῶν μεγάλων οἱ μικροὶ σπάνε τὰ κεφάλια τους. Ἡμεῖς, ὡς κόμμα, διαχωρίζομεν τὰς εὐθύνας μας, διότι ἡ πολιτικὴ τοῦ κόμματός μας ἀποβλέπει εἰς τὴν ἀποφυγὴν δεινῶν διὰ τὸν τόπον».
Κατά την κοινοβουλευτική επικύρωση, αρνητικά ψήφισαν, σύμφωνα με τις σχετικές ιστορικές καταγραφές, οκτώ βουλευτές της ΕΔΑ και ο ανεξάρτητος αριστερός βουλευτής Μιχάλης Κύρκος. Ο τελευταίος υποστήριξε ότι η Ελλάδα θα εξυπηρετούσε καλύτερα τα συμφέροντά της εάν παρέμενε έξω από την αντιπαράθεση των δύο διεθνών συνασπισμών, επιδιώκοντας σχέσεις φιλίας και συνεργασίας και με τις δύο πλευρές. Η θέση αυτή συνδεόταν με τη γενικότερη αντίθεση της Αριστεράς στην αμερικανική στρατιωτική παρουσία καθώς και με την επιθυμία να αποφευχθεί μια νέα πολεμική εμπλοκή. Η κυβερνητική πλειοψηφία, πάντως, ήταν ισχυρή και η συμφωνία επικυρώθηκε.
Γιατί η Τουρκία μπήκε στο ΝΑΤΟ την ίδια ημέρα
Η Ελλάδα δεν ήταν η μοναδική χώρα που επιδίωκε την ένταξη στο ΝΑΤΟ. Η Τουρκία είχε υποβάλει επίσης σχετικό αίτημα και αντιμετώπιζε τη συμμετοχή στη Συμμαχία ως μέσο και δικής της προστασίας απέναντι στη Σοβιετική Ενωση. Η Μόσχα είχε ασκήσει έντονες πιέσεις στην Αγκυρα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, κυρίως σε σχέση με τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων, από τα οποία εξαρτιόταν η δυνατότητα εξόδου των σοβιετικών πολεμικών πλοίων από τη Μαύρη Θάλασσα προς τη Μεσόγειο.
Οι Αμερικανοί στρατιωτικοί επιτελείς θεωρούσαν ότι οι δύο χώρες, εφόσον εντάσσονταν μαζί, θα ενίσχυαν σημαντικά τη νοτιοανατολική πλευρά της δυτικής άμυνας. Η Ελλάδα διέθετε λιμάνια, αεροδρόμια και θαλάσσιες προσβάσεις μεγάλης σημασίας, ενώ η Τουρκία έλεγχε τα Στενά αλλά και εκτεταμένα χερσαία σύνορα με τη Σοβιετική Ενωση.
Το ενδεχόμενο ένταξης των δύο χωρών απασχόλησε επί μήνες τους δώδεκα αρχικούς συμμάχους, όπου δεν έλειψαν οι επιφυλάξεις, καθώς ορισμένες κυβερνήσεις ανησυχούσαν μήπως η επέκταση της Συμμαχίας προς τη νοτιοανατολική Ευρώπη δημιουργούσε πρόσθετες στρατιωτικές δεσμεύσεις και κινδύνους. Τελικά, στις 20 Σεπτεμβρίου 1951, κατά τη συνεδρίαση του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου στην Οτάβα του Καναδά, τα δώδεκα ιδρυτικά κράτη συμφώνησαν να προσκαλέσουν την Ελλάδα και την Τουρκία.
Ακολούθησε η υπογραφή ειδικού πρωτοκόλλου στις 22 Οκτωβρίου 1951, ώστε να ρυθμιστεί νομικά η προσχώρηση με τη διαδικασία να ολοκληρώνεται στις 18 Φεβρουαρίου 1952, όταν κατατέθηκαν στην κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών τα σχετικά έγγραφα ένταξης. Θα πρέπει να τονιστεί πως η ταυτόχρονη είσοδος Ελλάδας και Τουρκίας παρουσίαζε παράλληλα μια ιδιαίτερη ιστορική αντίφαση. Οι δύο χώρες είχαν πολεμήσει μεταξύ τους μόλις τρεις δεκαετίες νωρίτερα, κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία, και εξακολουθούσαν να έχουν διαφορετικές επιδιώξεις σε αρκετά ζητήματα της Ανατολικής Μεσογείου. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ωστόσο, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις γνώριζαν μια περίοδο προσέγγισης, η οποία ευνοούνταν από την κοινή συμμετοχή τους στον δυτικό συνασπισμό.
Η συνεργασία αυτή επρόκειτο να ενισχυθεί το 1953, όταν Ελλάδα, Τουρκία και Γιουγκοσλαβία υπέγραψαν το λεγόμενο Βαλκανικό Σύμφωνο. Επρόκειτο για μια προσπάθεια συνεννόησης και συνεργασίας στην περιοχή, η οποία όμως δεν θα διατηρούσε για πολύ την αρχική της δυναμική. Οι ελληνοτουρκικές διαφορές θα επανέρχονταν με ιδιαίτερη ένταση στα επόμενα χρόνια, κυρίως εξαιτίας του Κυπριακού.
Τι έγραφε η «Καθημερινή» για την ιστορική απόφαση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο κατέγραψε τα γεγονότα που αφορούν την ένταξη στο ΝΑΤΟ ο ελληνικός Τύπος. Στο φύλλο της Κυριακής 17 Φεβρουαρίου 1952, η «Καθημερινή» αφιερώνει εκτενή χώρο στην επίσημη πρόσκληση προς την ελληνική κυβέρνηση. Ο κεντρικός τίτλος αναφέρει πως: «Επεδόθη επισήμως εις την ελληνικήν κυβέρνησιν η πρόσκλησις περί συμμετοχής της Ελλάδος εις την Ατλαντικήν Συμμαχίαν».
Στο δημοσίευμα περιγράφονται αναλυτικά η διπλωματική τελετή, οι δηλώσεις του Αμερικανού επιτετραμμένου και οι αντιδράσεις των κυβερνητικών αξιωματούχων. Ο Τσαρλς Γιοστ εκ μέρους των ΗΠΑ τονίζει ότι η αποδοχή της Ελλάδας αποτελούσε αναγνώριση της στάσης της απέναντι στον κομμουνισμό, ενώ ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Σοφοκλής Βενιζέλος, ο οποίος είχε αναλάβει καθοριστικό ρόλο στις διπλωματικές προσπάθειες, υπογραμμίζει: «Είμεθα πλέον ικανοποιημένοι διότι μετά την είσοδόν μας εις το Ατλαντικόν Σύμφωνον αισθανόμεθα πλέον ασφαλείς».
Η αισιοδοξία της ελληνικής κυβέρνησης συνδυαζόταν, ωστόσο, με συγκεκριμένες προσδοκίες. Η Αθήνα επιδίωκε μεγαλύτερη στρατιωτική βοήθεια, ενίσχυση του εξοπλισμού των Ενόπλων Δυνάμεων και ουσιαστική συμμετοχή στον σχεδιασμό της άμυνας της περιοχής. Η οικονομική διάσταση ήταν ιδιαίτερα σημαντική, επειδή η χώρα αντιμετώπιζε ακόμη τεράστιες ανάγκες ανασυγκρότησης, κάτι που τόνιζε η εφημερίδα.
Η Διάσκεψη της Λισαβόνας και οι ελληνικές προσδοκίες
Δύο ημέρες μετά την επίσημη ένταξη της Ελλάδας, στις 20 Φεβρουαρίου 1952, ξεκίνησε στη Λισαβόνα η 9η σύνοδος του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου. Ηταν η πρώτη φορά που Ελληνες και Τούρκοι εκπρόσωποι συμμετείχαν στις εργασίες του ανώτατου πολιτικού οργάνου της Συμμαχίας ως ισότιμα μέλη. Η «Καθημερινή», στο φύλλο της Τετάρτης 20 Φεβρουαρίου, προβάλλει την έναρξη της συνόδου επισημαίνοντας ότι σημαντικό ζήτημα θα αποτελέσουν οι στρατιωτικές δυνατότητες της Συμμαχίας, προαναγγέλλοντας ότι δύσκολα θα γίνει δεκτό το αίτημα της χώρας μας για πρόσθετη οικονομική βοήθεια.
Η ελληνική αντιπροσωπεία, με επικεφαλής τον Σοφοκλή Βενιζέλο, επιδίωκε να πείσει τους συμμάχους ότι η χώρα δεν μπορούσε να διατηρεί έναν μεγάλο στρατό και συγχρόνως να χρηματοδοτεί μόνη της την οικονομική ανασυγκρότηση. Στην ουσία ζητούσε από τα υπόλοιπα κράτη να αναγνωρίσουν ότι η άμυνα της Ελλάδας αποτελούσε πλέον μέρος της συνολικής άμυνας της Συμμαχίας και επομένως απαιτούσε ανάλογη οικονομική υποστήριξη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια επισήμανση του δημοσιεύματος για το πώς θα έπρεπε να κινηθεί από εκεί και πέρα η ελληνική διπλωματία: «Χρειάζεται νέα, θετική, δημιουργική και γενναία ελληνική πολιτική», γράφει ο ανταποκριτής, υποστηρίζοντας ότι η χώρα έπρεπε να εκμεταλλευθεί τη νέα διεθνή θέση της και να διεκδικήσει ουσιαστική βοήθεια για την ανάπτυξη και την άμυνά της.
Στο φύλλο της Πέμπτης 21 Φεβρουαρίου, η εφημερίδα επανέρχεται αναδεικνύοντας τα «σημαντικά προβλήματα στρατηγικού χαρακτήρος προκύπτοντα εκ της εισδοχής Ελλάδος και Τουρκίας». Το δημοσίευμα εξετάζει τον ρόλο των δύο χωρών στην άμυνα της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής, ενώ αναφέρεται και στις ανησυχίες που προκαλούσε η στάση της Γιουγκοσλαβίας. Η κυβέρνηση του Τίτο, παρότι είχε έρθει σε ρήξη με τη Σοβιετική Ενωση, παρέμενε εκτός του ΝΑΤΟ. Για τους δυτικούς στρατιωτικούς επιτελείς, η συνεργασία με το Βελιγράδι ήταν χρήσιμη, καθώς μια κοινή βαλκανική αμυντική γραμμή θα μπορούσε να δυσκολέψει ενδεχόμενη προέλαση δυνάμεων του ανατολικού στρατοπέδου. Ο αρθρογράφος παρουσιάζει ακόμη τους προβληματισμούς που διατυπώνονταν για τη δυνατότητα του ΝΑΤΟ να υπερασπιστεί μια τόσο εκτεταμένη γεωγραφική περιοχή. Οι αποστάσεις, η ανάγκη μεταφοράς στρατευμάτων και πολεμικού υλικού, η επάρκεια των αεροδρομίων και των λιμανιών και ο συντονισμός των στρατιωτικών διοικήσεων αποτελούσαν ζητήματα που δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με μια απλή πολιτική απόφαση.
Η άμυνα της Ευρώπης και το βάρος στην οικονομία
Η εφημερίδα δημοσιεύει επίσης εκτενές άρθρο του γνωστού Αμερικανού δημοσιογράφου και πολιτικού αναλυτή Ουόλτερ Λίπμαν, με τίτλο «Αι στρατιωτικαί και οικονομικαί πλευραί του Ατλαντικού Συμφώνου». Ο Λίπμαν εξετάζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι δυτικές χώρες στην προσπάθειά τους να αυξήσουν τις στρατιωτικές τους δυνατότητες, χωρίς να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα στις οικονομίες τους.
Πόσο μπορεί να αυξηθεί ο στρατιωτικός εξοπλισμός μιας χώρας πριν αρχίσει να επηρεάζεται αρνητικά η οικονομική της ανάπτυξη; Ο Αμερικανός αναλυτής επισημαίνει ότι οι αμυντικές ανάγκες πρέπει να συνδυάζονται με τις πραγματικές οικονομικές δυνατότητες των κρατών και ότι η επιδίωξη συνεχούς αύξησης των στρατιωτικών δαπανών μπορεί να αποδειχθεί προβληματική.
Για την Ελλάδα του 1952, αυτή η συζήτηση είχε εξαιρετικά πρακτική σημασία. Η χώρα διατηρούσε μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις, καθώς ανησυχούσε για μια ενδεχόμενη νέα σύγκρουση στα βόρεια σύνορα. Ταυτόχρονα, χρειαζόταν χρήματα για δρόμους, σχολεία, νοσοκομεία, παραγωγικές εγκαταστάσεις και την επιστροφή των εκτοπισμένων κατοίκων στα χωριά και στις εστίες τους. Κάθε πρόσθετη δαπάνη για εξοπλισμούς περιόριζε τους ήδη ανεπαρκείς πόρους που μπορούσαν να κατευθυνθούν σε αυτές τις ανάγκες.
Η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ δεν σήμαινε ότι αυτομάτως θα λύνονταν και τα οικονομικά προβλήματα. Η Ελλάδα αποκτούσε πρόσβαση σε έναν μηχανισμό κοινής αμυντικής οργάνωσης και στρατιωτικής συνεργασίας, αλλά εξακολουθούσε να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την αμερικανική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια. Γι’ αυτό και η ελληνική αντιπροσωπεία στη Λισαβόνα προσπαθούσε να εξασφαλίσει ευνοϊκότερους όρους για τις στρατιωτικές υποχρεώσεις της χώρας.
Οι αποφάσεις της Λισαβόνας και η νέα θέση της Ελλάδας
Η διάσκεψη ολοκληρώθηκε στις 25 Φεβρουαρίου 1952. Στο επίσημο ανακοινωθέν αναφερόταν πως οι σύμμαχοι αποφάσισαν να προχωρήσουν στην αναδιοργάνωση του ΝΑΤΟ και στην ενίσχυση της στρατιωτικής συνεργασίας. Ιδιαίτερη σημασία είχε η συμφωνία για την υπαγωγή των ελληνικών και τουρκικών χερσαίων και αεροπορικών δυνάμεων που θα διετίθεντο στη Συμμαχία, στην ανώτατη συμμαχική διοίκηση Ευρώπης, μέσω της διοίκησης της Νότιας Ευρώπης. Οι ναυτικές δυνάμεις θα παρέμεναν αρχικά υπό τις εθνικές τους διοικήσεις, σε στενό συντονισμό με τους άλλους συμμαχικούς στόλους της Μεσογείου.
Τον Ιούνιο του ίδιου έτους δημιουργήθηκε στη Σμύρνη νέα συμμαχική στρατιωτική διοίκηση για τη νοτιοανατολική Ευρώπη, στην οποία υπάγονταν ελληνικές και τουρκικές δυνάμεις. Η ύπαρξη αυτής της διοίκησης έδειχνε ότι η Συμμαχία άρχιζε πλέον να οργανώνει συγκεκριμένα σχέδια άμυνας για μια περιοχή που μέχρι τότε βρισκόταν έξω από τις βασικές επιχειρησιακές της δομές. Για την Αθήνα, η ένταξη αποτελούσε επίσης σημαντικό βήμα προς την περαιτέρω στρατιωτική συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1953 θα υπογραφόταν ελληνοαμερικανική συμφωνία που θα επέτρεπε την εγκατάσταση αμερικανικών στρατιωτικών ευκολιών και βάσεων στην ελληνική επικράτεια, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο την παρουσία της Ουάσιγκτον στη χώρα.
Οι εξελίξεις αυτές θα επηρέαζαν καταλυτικά την ελληνική εξωτερική πολιτική για τις επόμενες δεκαετίες. Η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ θα αποτελούσε βασικό στοιχείο του αμυντικού σχεδιασμού της χώρας, ενώ οι σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες θα αποκτούσαν ιδιαίτερο πολιτικό και στρατιωτικό βάρος. Παράλληλα, όμως, η συνύπαρξη Ελλάδας και Τουρκίας στην ίδια συμμαχία δεν θα απέτρεπε τις μεταξύ τους κρίσεις. Το Κυπριακό και οι ελληνοτουρκικές διαφορές στο Αιγαίο θα έθεταν επανειλημμένα υπό δοκιμασία τη συνοχή του νοτιοανατολικού σκέλους του ΝΑΤΟ.
Το 1974, μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή αποφάσισε την αποχώρηση της Ελλάδας από την ενιαία στρατιωτική διοίκηση της Συμμαχίας, διατηρώντας όμως την ιδιότητα του μέλους. Η χώρα θα επέστρεφε στη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ το 1980, επί πρωθυπουργίας Γεωργίου Ράλλη.
