Ντοκουμέντα και κειμήλια δωρήθηκαν από τον κληρονόμο του, Φίλιππο Χατζόπουλο, στα Γενικά Αρχεία του Κράτους
Αν μπορούσαμε –λέμε, αν– να συστήσουμε ένα αρχείο με αντικείμενα από το ποιητικό του σύμπαν, τότε ίσως να σταχυολογούσαμε τα εξής: ρούχα που μυρίζουν ψαρόλαδο, ένα τσιγάρο Camel, ένα ξυστρί που καθαρίζει το δέρμα από τη «μοράβια», ένα «παλιό αφρικάνικο ατσάλινο μαχαίρι», τα βότανα με τα οποία έτριβε το στιγματισμένο στήθος του ο «William George Allum», την αδειανή μποτίλια που έφαγε κάποτε στο κεφάλι «ο Γουίλι ο μαύρος θερμαστής από το Τζιμπουτί», αλλά και ένα μετζαρόλι, ένα καραβοφάναρο, μια μπαρκέτα… Εναν ολόκληρο κόσμο δηλαδή, πλασμένο από τη σκληρή ζωή του ναυτικού σε θάλασσες και χώρες τροπικές, αλλά και οριοθετημένο από τη μοναξιά του, τους έρωτες, τις φιλίες του, όλα.
Εναν ολόκληρο κόσμο περιλαμβάνει και το πραγματικό, χειροπιαστό αρχείο του Νίκου Καββαδία (1910-1975), αυτού του τόσο αναγνωρίσιμου και επιδραστικού Ελληνα ποιητή, του οποίου οι στίχοι μελοποιήθηκαν από ασυνήθιστα πολλούς συνθέτες, όπως ο Θάνος Μικρούτσικος, ο Γιάννης Σπανός, η Μαρίζα Κωχ, ο Δημήτρης Ζερβουδάκης, οι αδελφοί Κατσιμίχα, το συγκρότημα Ξέμπαρκοι κ.ά. Το Αρχείο Καββαδία, κατόπιν δωρεάς του κληρονόμου του ποιητή, του δημοσιογράφου της «Κ» Φίλιππου Χατζόπουλου, περνάει στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, σε μια κίνηση που θα ανοίξει νέους δρόμους στην έρευνα της ζωής και του έργου ενός ανθρώπου ο οποίος, όταν σε ηλικία 19 ετών έπιασε δουλειά σε ναυτικό γραφείο –και ενώ είχε ήδη αρχίσει να δημοσιεύει ποιήματα σε φιλολογικά έντυπα– άντεξε μόλις μερικούς μήνες να βλέπει τους άλλους να φεύγουν για ταξίδι.
45 αρχειακά κουτιά
Το αρχείο, σύμφωνα με πληροφορίες της «Κ», περιλαμβάνει χιλιάδες ντοκουμέντα, χρονολογημένα ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι τον θάνατο του Καββαδία στις 10 Φεβρουαρίου 1975. Κειμήλια οικογενειακά, τεκμήρια της πρόσληψης του έργου του, δημιουργίες εμπνευσμένες από την ποίηση και τη ζωή του, συγκεντρώνονται σε 45 αρχειακά κουτιά, των οποίων την καταλογογράφηση, τη συντήρηση, τη φύλαξη, καθώς και την ανάδειξη και ψηφιοποίηση αναλαμβάνουν τα ΓΑΚ.
Γνωστά και άγνωστα ποιήματα και πεζά του Καββαδία σε χειρόγραφη μορφή, καθώς και χειρόγραφα άλλων ποιητών (Καβάφης, Τέλλος Αγρας, Μήτσος Παπανικολάου, Μυρτιώτισσα, Ναπολέων Λαπαθιώτης κ.ά.) διασώζονται στο αρχείο. Αλληλογραφία, επίσης, του Καββαδία με την οικογένειά του, αλλά και γράμματα των οποίων αποστολείς είναι οι Γιώργος Σεφέρης, Στρατής Τσίρκας, Μ. Καραγάτσης, Νίκος Καζαντζάκης, Παύλος Νιρβάνας, Γιώργος Θεοτοκάς, Αγγελος Σικελιανός, Καίσαρ Εμμανουήλ, Μέλπω Αξιώτη, Ντίνος Χριστιανόπουλος, Αιμίλιος Βεάκης, Δημήτρης Χορν, Γιάννης Τσαρούχης (με τον οποίο ήταν παιδικοί φίλοι και συμμαθητές στη Σχολή Μπάρδη στον Πειραιά), Κίμων Φράιερ κ.ά. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν μια συλλογή εκατοντάδων και εν πολλοίς ανέκδοτων φωτογραφιών που απεικονίζουν τη ζωή του Καββαδία από τα παιδικά του κιόλας χρόνια (γεννήθηκε σε μια μικρή πόλη της Μαντζουρίας από Κεφαλονίτες γονείς και η οικογένεια ήρθε το 1914 στην Ελλάδα), καθώς και έργα επιφανών εικαστικών.
«Το αρχείο συγκεντρώθηκε εν αγνοία του από την αδελφή του –και γιαγιά μου– Τζένια. Ο ίδιος ήταν ακατάστατος και όλα τα χαρτιά του αρχειοθετούνταν στο εσωτερικό βιβλίων και χάνονταν για πάντα».
«Το αρχείο συγκεντρώθηκε εν αγνοία του, από την αδελφή του –και γιαγιά μου– Τζένια. Ο ίδιος ήταν ακατάστατος και όλα τα χαρτιά του αρχειοθετούνταν στο εσωτερικό βιβλίων στη βιβλιοθήκη του και χάνονταν για πάντα. Η γιαγιά μου συγκέντρωσε ό,τι βρήκε μετά τον θάνατό του. Σε σχέση με αρχεία άλλων λογοτεχνών, του Καββαδία είναι πολύ μικρό, αλλά ενδιαφέρον, γιατί εμφανώς δεν ανήκει σε λόγιο, καθώς περιλαμβάνει από καρτ ποστάλ και μπιλιέτα sex workers μέχρι αλληλογραφία με λογοτέχνες. Εντυπωσιακό στον Καββαδία είναι για μένα και το πάθος του για τη ζωγραφική, που φαίνεται στα χαρτιά του», σημειώνει στην «Κ» ο Φίλιππος Χατζόπουλος. Οπως λέει, η επιστημονική αρτιότητα του προσωπικού των ΓΑΚ και οι υψηλών προδιαγραφών υποδομές τους τον έπεισαν για την καταλληλότητα του φορέα να φυλάξει το Αρχείο Καββαδία.
Τα τατουάζ
Ο ίδιος τον πρόλαβε, τον έζησε; «Πέθανε όταν ήμουν εννέα ετών. Τον έζησα και του είχα μεγάλη αδυναμία. Από δύο ετών απαιτούσα να με βάζει αυτός για ύπνο όταν ήταν ξέμπαρκος, για να μου διηγείται ιστορίες, με θεματολογία τα κακόφημα μπαρ της Μασσαλίας, τη φιλία του με τον “Μεμέ” –ίσως ήταν ο Μεμέ Γκερινί, Κορσικανός “νονός” του παλιού λιμανιού της Μασσαλίας, αλλά ποτέ δεν ήξερες μαζί του τι ήταν αλήθεια και τι μύθευμα– τα εξωτικά λιμάνια, κυρίως το Κολόμπο της τότε Κεϋλάνης, που το θεωρούσε το ωραιότερο λιμάνι στον κόσμο, και τις πόρνες, τις οποίες αγαπούσε και ερωτευόταν αληθινά», απαντά ο Φίλιππος Χατζόπουλος και συνεχίζει: «Με ενθουσίαζαν επίσης τα τατουάζ που είχε στα μπράτσα: γοργόνα, κόκκινο φανάρι οίκου ανοχής που έγραφε “Hotel”, ιστιοφόρο πλοίο, άγκυρα. Ολα είχαν γίνει στη Μελβούρνη, σε αποστειρωμένο περιβάλλον αυστραλιανού τατουατζίδικου τη δεκαετία του 1950, γιατί ήταν υποχόνδριος, παρά την αγάπη του στους εξωτικούς προορισμούς».
Ισως τέτοιους προορισμούς να αναφέρουν και τα ναυτικά βιβλία, τα επαγγελματικά έγγραφα και τα σημειωματάρια του Καββαδία, που επίσης περιλαμβάνονται στο αρχείο, μαζί με αποκόμματα εντύπων, πλάκες γραμμοφώνου, κασέτες με ηχογραφήσεις του ίδιου κ.λπ. Δεν λείπουν και τα εξαρτήματα ναυτικού ασυρμάτου (ως ασυρματιστής ταξίδεψε όλο τον κόσμο, έχοντας πάρει το δίπλωμά του το 1939), ένα ζευγάρι κιάλια, μια ξυριστική μηχανή, ένας μεταλλικός φωριαμός, καθώς και έπιπλα, όπως το γραφείο του: τα συγκεκριμένα αντικείμενα σχεδιάζεται να εκτεθούν σε διαμορφωμένο χώρο των ΓΑΚ.
Μετά την ολοκλήρωση των απαραίτητων εργασιών, το υλικό –που θα διατηρηθεί ως ενιαίο σύνολο, με δυνατότητα εμπλουτισμού– αναμένεται να καταστεί προσβάσιμο σε ερευνητές και ενδιαφερομένους, ενώ σύμβουλος του Αρχείου Καββαδία ορίζεται ο Μιχάλης Γελασάκης, μελετητής και βιογράφος του ποιητή.
