Ο αναλφαβητισμός δεν ανήκει στο παρελθόν. Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι δεν διαθέτουν ακόμη βασικές δεξιότητες, ενώ η νέα έρευνα PISA δείχνει ότι το πρόβλημα της κατανόησης κειμένου αγγίζει έντονα και την Ελλάδα.
Αναλφαβητισμός. Μπορεί φαινομενικά να μοιάζει με πρόβλημα μιας άλλης εποχής.
Με κάτι που σταδιακά θα εξαφανιζόταν υπό το φως των εξελίξεων στην πολλά υποσχόμενη σύγχρονη βιομηχανοποιημένη και τεχνολογικά εξελιγμένη ζωή.
Κι όμως, το 2026, εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να μην μπορούν να διαβάσουν και να γράψουν. Και μάλιστα την ίδια στιγμή, ακόμη και σε χώρες όπου ο παραδοσιακός αναλφαβητισμός έχει σχεδόν εξαλειφθεί, αναδύεται πιο έντονα από ποτέ η ανάγκη για βαθύτερη κατανόηση των πληροφοριών που εισπράττουμε.
Η 8η Σεπτεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Αλφαβητισμού, συμπληρώνει φέτος 60 χρόνια από την ανακήρυξή της από την UNESCO το 1966. Το φετινό θέμα, «Αλφαβητισμός για τους ανθρώπους, τον πλανήτη και την ευημερία», επιχειρεί να συνδέσει τον αλφαβητισμό όχι μόνο με την εκπαίδευση, αλλά με την κοινωνική ένταξη, την ανάπτυξη και τη δυνατότητα των ανθρώπων να συμμετέχουν ουσιαστικά στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι.
Υπάρχουν ακόμη αναλφάβητοι;
Κατά τον βασικό του ορισμό, ο αλφαβητισμός περιγράφει την ικανότητα ενός ανθρώπου να διαβάζει και να γράφει, με κατανόηση, μια σύντομη και απλή πρόταση που αφορά την καθημερινή ζωή.
Η ίδια η UNESCO, ωστόσο, επισημαίνει ότι στις μέρες η έννοια του αλφαβητισμού έχει διευρυνθεί σημαντικά. Περιλαμβάνει την κατανόηση, την ερμηνεία, την επικοινωνία και τη χρήση των πληροφοριών και αντιμετωπίζεται περισσότερο ως ένα εύρος δεξιοτήτων παρά ως ένας απλός διαχωρισμός ανάμεσα σε «εγγράμματους» και «αναλφάβητους».
Σήμερα περίπου το 88% του παγκόσμιου πληθυσμού άνω των 15 ετών γνωρίζει να διαβάζει και να γράφει, ενώ στους νέους ηλικίας 15 έως 24 ετών το ποσοστό φτάνει το 93%.
Ωστόσο την ίδια στιγμή, περίπου 739 εκατομμύρια άνθρωποι ηλικίας 15 ετών και άνω εξακολουθούν να στερούνται βασικών δεξιοτήτων αλφαβητισμού. Ο αναλφαβητισμός χαρακτηρίζεται από έμφυλες διαστάσεις καθώς σχεδόν τα δύο τρίτα είναι γυναίκες, περίπου 466 εκατομμύρια.
Άλλο «διαβάζω», άλλο «καταλαβαίνω»
Η έννοια του λειτουργικού αλφαβητισμού επιχειρεί ακριβώς να περιγράψει αυτή τη διαφορά.
Δεν αρκεί κάποιος να μπορεί να αποκωδικοποιήσει τις λέξεις μιας πρότασης. Χρειάζεται να μπορεί να χρησιμοποιήσει την ανάγνωση και τη γραφή για να λειτουργήσει στην καθημερινότητά του με το να κατανοήσει έναν λογαριασμό, μια οδηγία, ένα συμβόλαιο, μια είδηση ή μια δημόσια ανακοίνωση.
Και εδώ τα νεότερα δεδομένα του ΟΟΣΑ προκαλούν προβληματισμό.
Στην PISA 2025 συμμετείχαν περισσότεροι από 760.000 δεκαπεντάχρονοι από 91 χώρες και οικονομίες, εκπροσωπώντας περίπου 33 εκατομμύρια μαθητές. Από τις τρεις βασικές περιοχές που εξετάζονται, η ανάγνωση παρουσιάζει τη μεγαλύτερη παρακμή. Μεταξύ 2015 και 2025 η μέση επίδοση στις χώρες του ΟΟΣΑ μειώθηκε κατά 28 μονάδες.
Ακόμη σημαντικότερο είναι το είδος των δυσκολιών που καταγράφεται. Οι μαθητές δυσκολεύονται περισσότερο στα μεγαλύτερα κείμενα και στις εργασίες που απαιτούν αξιολόγηση πληροφοριών, κριτική σκέψη και σύνθεση στοιχείων από διαφορετικές πηγές. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει επίσης περισσότερες γρήγορες αλλά λανθασμένες απαντήσεις, ενώ συνδέει τη γενικότερη τάση με μια σειρά πιθανών παραγόντων. Από τη μείωση της ανάγνωσης για ευχαρίστηση έως την αυξανόμενη έκθεση σε οθόνες και τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε στο ψηφιακό περιβάλλον.
Κάτω από τη μαθησιακή βάση το 44% των 15χρονων στην Ελλάδα
Στην ανάγνωση, μόλις το 56% των Ελλήνων 15χρονων έφτασε τουλάχιστον στο επίπεδο που η PISA θεωρεί βασικό όριο μαθησιακής επάρκειας. Ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ είναι 69%. Αυτό σημαίνει ότι στην Ελλάδα το 44% των μαθητών βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο μάθησης, έναντι περίπου 31% στον ΟΟΣΑ.
Τι περιλαμβάνει το «Επίπεδο 2»; Οι μαθητές που το κατακτούν μπορούν, μεταξύ άλλων, να εντοπίσουν την κεντρική ιδέα ενός κειμένου, να βρουν πληροφορίες με συγκεκριμένα κριτήρια και να αναλογιστούν τον σκοπό και τη μορφή ενός κειμένου όταν τους ζητηθεί.
Από την άλλη, μόλις το 1% των Ελλήνων μαθητών φτάνει στο ανώτερο επίπεδο στην ανάγνωση, έναντι 6% στον ΟΟΣΑ. Σε αυτά τα επίπεδα οι μαθητές μπορούν να διαχειριστούν μεγάλα και σύνθετα κείμενα, αφηρημένες έννοιες και να διακρίνουν γεγονότα από απόψεις χρησιμοποιώντας ακόμη και έμμεσες ενδείξεις για την πηγή μιας πληροφορίας.
Σε σχέση με το 2015, το ποσοστό των μαθητών στην Ελλάδα που βρίσκεται κάτω από το «Επίπεδο 2» στην ανάγνωση έχει αυξηθεί κατά 17 ποσοστιαίες μονάδες, ενώ η μέση επίδοση το 2025 είναι χαμηλότερη και από εκείνη του 2022.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι το 44% των Ελλήνων 15χρονων είναι «αναλφάβητο». Η PISA δεν μετρά τον αναλφαβητισμό με τη στενή έννοια το όρου. Μετρά κατά πόσο οι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά αυτά που διαβάζουν.
Από το βιβλίο στο ChatGPT
Πλέον έχει έρθει στο προσκήνιο μια νέα μορφή αλφαβητισμού, αυτή του ψηφιακού γραμματισμού. Η δεξιότητα, δηλαδή, να μπορεί κάποιο άτομο να αναζητά πληροφορίες, να αξιολογεί την αξιοπιστία μιας πηγής, να αναγνωρίζει παραπλανητικό περιεχόμενο και να χρησιμοποιεί την τεχνολογία κριτικά.
Στο κάδρο δε μπαίνει και ο αλφαβητισμός σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη, καθώς η χρήση της συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης έχει μπει για τα καλά στην καθημερινότητά μας.
Στην Ελλάδα, το 34% των μαθητών δηλώνει ότι χρησιμοποιεί AI chatbots τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα για να βοηθηθεί στη μάθηση. Το 24% τα χρησιμοποιεί για να συνοψίζει κείμενα που πρέπει να διαβάσει και το 25% για τη σύνταξη εργασιών.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, αλλάζει. Δεν είναι μόνο εάν κανείς μπορεί να διαβάσει μια πληροφορία, αλλά εάν μπορεί να κρίνει ποιος την παρήγαγε, από πού προέρχεται, αν είναι αξιόπιστη και τι ενδεχομένως λείπει από αυτήν.
Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη πρόκληση του αλφαβητισμού στο εξής. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να μπορείς να καταλαβαίνεις το «πίσω κείμενο» στον κόσμο που σε περιβάλλει.
