Η Παναγία ως πρότυπο μητέρας αλλά και κόρης στο Κοράνι, ο ρόλος της για την ενότητα της μουσουλμανικής κοινότητας, οι φεμινιστικές αναγνώσεις, οι κοινοί τόποι λατρείας με Χριστιανούς.
Σκεφτόμαστε τον Δεκαπενταύγουστο ως μία γιορτή των Ελλήνων και την Παναγία ως τη «μεγάλη μητέρα» των χριστιανικών (και μεταχριστιανικών) κοινωνιών. Υπάρχει, όμως, κι άλλη μια θρησκεία όπου οι πιστοί αναγνωρίζουν τη Μαρία ως μητέρα τους. Ποια είναι η θέση της Παναγίας στο Ισλάμ;
«Η μόνη γυναίκα που μνημονεύεται ονομαστικά στο Κοράνιο»
Η Αγγελική Ζιάκα, Καθηγήτρια Θρησκειολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Υπεύθυνη Διαθρησκειακού Διαλόγου στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών, εξηγεί στο «Βήμα»: «Η Μαρία (Μαριάμ) κατέχει μοναδική θέση στην ισλαμική παράδοση, καθώς είναι η μόνη γυναίκα που μνημονεύεται ονομαστικά στο Κοράνιο με τη 19η σούρα (κεφάλαιο) να φέρει το όνομά της. Το Κοράνιο την παρουσιάζει ως παρθένο μητέρα του Ιησού, επιλεγμένη από τον Θεό και χαίρουσα της θείας προστασίας. Η θεία προστασία της από τον Σατανά την ακολουθεί από τη στιγμή της γέννησής της (Κοράνιο 3:36), ενώ η παρθενική σύλληψη του Ιησού παρουσιάζεται ως ιδιαίτερη φανέρωση του θελήματος του Θεού (19:20-21) στον κόσμο. Η Μαριάμ και ο Ιησούς χαρακτηρίζονται από κοινού ως «σημείο» (āya) της παντοδυναμίας του Θεού στην ανθρωπότητα (21:91) και χαίρουν της ιδιαίτερης προστασίας και φροντίδας του (23:50). Η Μαριάμ συνδέεται, επίσης, στη συλλογική συνείδηση των πιστών μουσουλμάνων, με τη δοκιμασία και την καρτερία, τόσο κατά τις ωδίνες του τοκετού όσο και κατά την κοινωνική δοκιμασία που ακολουθεί (19:23, 27–28)».
«Δεν ονομάζεται “Θεοτόκος”, ούτε “Παναγία”»
«Παρά τα βιβλικά παράλληλα», συνεχίζει η καθηγήτρια Ζιάκα, «Χριστιανισμός και Ισλάμ εντάσσουν το πρόσωπο της Μαρίας της Παρθένου σε διαφορετικά θεολογικά πλαίσια. Στο Ισλάμ η μητρότητά της δεν προσλαμβάνει το χριστολογικό περιεχόμενο της χριστιανικής παράδοσης, καθώς το Κοράνιο δεν αποδέχεται τη θεότητα του Ιησού. Γι’ αυτό δεν της αποδίδονται τα θεομητορικά προσωνύμια “Θεοτόκος” και “Παναγία”. Η οδύνη, επίσης, της Μαριάμ, δεν συνδέεται με τη συμμετοχή στο Πάθος του Ιησού, όπως στη χριστιανική παράδοση».
«Όχι μόνο μητέρα, αλλά και υπόδειγμα κόρης»
Πώς συνδέεται, όμως, η παρουσία της Μαριάμ στο Κοράνι με αυτήν στον ευρύτερο μουσουλμανικό πολιτισμό; Ο Γιουνούς Μίρζα, Ιδρυτής του Ινστιτούτου Barzinji για την Παγκόσμια Διαδικτυακή Μάθηση (Πανεπιστήμιο Shenandoah, Βιρτζίνια) και ερευνητής στο Κέντρο Χριστιανικής-Μουσουλμανικής Κατανόησης στο Πανεπιστήμιο Τζορτζτάουν (Ουάσινγκτον), έχει συγγράψει το εμβληματικό έργο Η Ισλαμική Μαρία: Η Μαριάμ μέσα στους Αιώνες (Μινεάπολις, 2025). Ανέπτυξε στο «Βήμα» τη σημασία της Παναγίας στη ζωή των Μουσουλμάνων: «Στο Κοράνι η Μαρία παρουσιάζεται όχι μόνο ως μητέρα, αλλά και ως κόρη και πνευματικό υπόδειγμα. Αποτελεί ένα πρότυπο γυναικείας ενδυνάμωσης μέσα σε πατριαρχικές δομές, όπως φαίνεται ήδη από τη γέννησή της, η οποία θεωρείται μεγάλη ευλογία του Θεού».
«Το Κοράνι δίνει μήνυμα κατάφασης στις γεννήσεις κοριτσιών ενάντια στις προϊσλαμικές θηλυκτονίες»
«Η μητέρα της Παναγίας, η Άννα», συνεχίζει ο καθηγητής Μίρζα, «αφιερώνει τον καρπό της κοιλίας της στον Θεό, περιμένοντας να είναι ένα αγόρι που θα ανήκει στην τάξη των ιερέων. Όταν τελικά γεννάει κορίτσι, εκπλήσσεται και αναρωτιέται με ποιον τρόπο θα αφιερωθεί στον Θεό. Εδώ αντανακλάται προ-ισλαμική πατριαρχική νοοτροπία κατά την οποία η γέννηση κοριτσιού δεν θεωρείτο ευλογία, φτάνοντας μέχρι και στη θηλυκτονία-παιδοκτονία. Με τη μορφή της Μαριάμ, το Κοράνι θέλει να δείξει μια κατάφαση στη γέννηση των κοριτσιών ως ευλογία του Θεού, ενώ η αφιέρωση θα συμβεί με εναλλακτικό υπερφυή τρόπο».
Ο συμφυρμός με τη Μαριάμ αδελφή του Μωϋσή
Στο Κοράνι η Μαριάμ αναφέρεται ως «κόρη του Ιμράν» όχι του Ιωακείμ, λόγω συμφυρμού με τη Μαριάμ αδελφή του Μωϋσή στην Παλαιά Διαθήκη. Εξαιτίας της σύνθεσης αυτής, η μορφή της Μαρίας συνδέει το Ισλάμ όχι μόνο με τον Χριστιανισμό της Καινής Διαθήκης, αλλά και με τον Ιουδαϊσμό του προφήτη Μωϋσή.
Μαριάμ, Ασίγια, Χαντίτζα, Φάτιμα οι 4 γυναίκες του Ισλάμ
Η Μαρία θεωρείται ως η «εκλεκτή του Θεού υπεράνω όλων των γυναικών», τιθέμενη σε μία υπερφυή τετράδα των σημαντικότερων γυναικών, που περιλαμβάνουν επίσης την Ασίγια, την κόρη του φαραώ, που έσωσε το βρέφος Μωϋσή, όταν ήταν έκθετο στον Νείλο, τη Χαντίτζα, πρώτη σύζυγο του Μωάμεθ και τη Φάτιμα, κόρη του Μωάμεθ. Μία κυριολεκτική ανάγνωση που ακολουθούν πολλοί εξηγητές σημαίνει ότι η Μαριάμ είναι η ανώτερη γυναίκα που γεννήθηκε ποτέ, όμως ειδικά στον σιιτικό κλάδο του Ισλάμ υπερτερεί η Φάτιμα. Το Κοράνι αντλεί από το απόκρυφο «Πρωτοευαγγέλιο του Ιακώβου» για να περιγράψει την παρθενική γέννηση του Ιησού ως σημείο της παντοδυναμίας του Θεού.
Γιατί το Κοράνι επιμένει στις ωδίνες του τοκετού της Μαριάμ
Υπάρχουν διαφορές από τη χριστιανική αφήγηση; «Στο Κοράνι», εξηγεί ο καθηγητής Μίρζα, «δίνεται έμφαση στις ωδίνες, στον πόνο της Μαριάμ κατά τη γέννηση του Ιησού, ενώ στον χριστιανισμό επεκράτησε η πίστη στην θαυμαστή “ανώδινο” γέννηση. Ο ρεαλισμός του Κορανίου θέλει να πλησιάσει τη Μαριάμ στον πόνο της καθημερινής γυναίκας. Η Μαριάμ είναι μόνη της στη γέννηση, αποσυρμένη σε “μακρινό τόπο”, και κατά τις ωδίνες του τοκετού η δοκιμασία είναι τόσο μεγάλη ώστε εύχεται να ήταν νεκρή και ξεχασμένη πριν να συμβούν αυτά (19:23). Για έναν Χριστιανό μπορεί να φανεί βλάσφημη ολιγοπιστία, όμως για τους εξηγητές του Κορανίου η Μαριάμ συνδέεται έτσι με τους δικαίους του Ισλάμ που διέρχονται δοκιμή και βάσανο κατά την κατάφαση στο θέλημα του Θεού. Περαιτέρω, η λέξη “hamala” για το ότι η Μαριάμ φέρει τον Ιησού τη συνδέει με την κιβωτό του Νώε που “έφερε” τους δικαίους».
Η Μαριάμ ως θεμέλιο της κοινότητας των μουσουλμάνων
Εκτός από το Κοράνι, όμως, υπάρχουν και τα «χαντίθ», δηλαδή οι αφηγήσεις για λόγους και πράξεις του Μωάμεθ που συνιστούν τη «Σούνα», ήτοι την ευρύτερη παράδοση για το υπόδειγμά του. «Η Μαριάμ», αναλύει ο Γιουνούς Μίρζα, «παρουσιάζεται στη Σούνα ως μια γέφυρα που ενώνει τους πιστούς, ως θεμέλιο της κοινοτικής αλληλεγγύης αλλά και των οικουμενικών διαθρησκειακών σχέσεων. Σε μια πρώιμη φάση, όπου οι πρώτοι οπαδοί του Μωάμεθ είχαν βρεθεί στην Αβησσυνία, διαβάζουν την αφήγηση της ιστορίας της Μαριάμ στους χριστιανούς επισκόπους και τον βασιλέα και αυτοί αναλύονται σε δάκρυα. Η συγκίνηση γεφυρώνει τη δογματική διαφορά για τη θεολογική ταυτότητα του Ιησού και της μητέρας Του και η ευάλωτη μουσουλμανική κοινότητα διασώζεται».
Ο «εξαιρετισμός της Μαριάμ»: Γιατί ο Μωάμεθ διέσωσε την εικόνα της Μαριάμ από την εικονοκλασία
«Όταν ο Μωάμεθ επιστρέφει θριαμβευτής στη Μέκκα», συνεχίζει ο καθηγητής Μίρζα, «διατάζει την απάλειψη όλων των απεικονίσεων στην Κάαμπα με μοναδική εξαίρεση την απεικόνιση της Μαριάμ. Αυτός ο “εξαιρετισμός της Μαριάμ” από την αυστηρή ισλαμική εικονοκλασία έχει προκαλέσει μεγάλο προβληματισμό στους εξηγητές και πολλαπλές συμβιβαστικές ερμηνείες. Στην πραγματικότητα, το μυστικό της σημασίας της Μαριάμ στο Ισλάμ έγκειται στο ότι είναι “αχαρτογράφητη”. Πρόκειται για προφήτιδα (nabiyya), καθώς συνομίλησε με αρχάγγελο, ή για “φίλη” του Θεού (wali) αγία, καθώς ο Θεός την υπερασπίστηκε όταν την αδίκησαν; Η δημιουργική ασάφεια σημαίνει ότι η Μαριάμ επιτελεί θαύματα, υπάρχει, όμως, και συγκριτική ανοχή στην απεικόνισή της, που δεν θα συνέβαινε αν ήταν επισήμως προφήτιδα. Ο “εξαιρετισμός της Μαριάμ” δείχνει μια γυναίκα που αψηφά τις ισλαμικές θεολογικές κατηγορίες και από μια φεμινιστική άποψη δίνει στις γυναίκες το δικαίωμα να αψηφούν τις αυστηρές ιεραρχίες».
Είναι φεμινιστικός ο σούφι μυστικισμός;
«Ενώ άνδρες θεολόγοι προσπάθησαν ανά τους αιώνες να βάλουν τη Μαριάμ στα αναγνωρισμένα κουτάκια, το πνεύμα του σούφι μυστικισμού, αντιθέτως, είδε στη Μαριάμ το πρότυπο εν γένει του μύστη έναντι της κατακλυσμιαίας παρουσίας του Θεού. Μπροστά στον υπερβατικό Θεό, ο μυστικός αναλαμβάνει μια “θηλυκή” στάση με το αποκορύφωμα να είναι η “θεία εγκυμοσύνη”, όταν εγκυμονούμε τον Θεό μέσα μας. Το “αγγελικό άγγιγμα”, το οποίο οδήγησε στην κυοφορία του δίκαιου Ιησού, που έφερε το μήνυμα του Θεού, αποτελεί πρότυπο για κάθε πιστό που νιώθει τις ωδίνες της μεταμορφωτικής αναγέννησής του. Στην εμπειρία αυτή υπάρχει ισότητα των φύλων με τις γυναίκες ενίοτε να δείχνουν τον δρόμο, όπως με τη μύστρια Ράμπια αλ-Ανταουίγια (8ος αιώνας), η οποία κατά το πρότυπο της Μαριάμ, δεν είχε σύζυγο και έδειξε στις γυναίκες έναν δρόμο προς τη θεία αγάπη και χάρη που δεν διαμεσολαβείτο από την υποταγή στον άνδρα. Η Ράμπια αλ-Ανταούιγια κρατούσε στους δρόμους της Βασόρας έναν πίθο ύδατος και έναν δαυλό, για να σβήσει την κόλαση και να ανάψει τον παράδεισο, ώστε οι άνθρωποι να λατρεύουν τον Θεό από καθαρή αγάπη και όχι από ελπίδα ανταμοιβής ή φόβο τιμωρίας. Αυτή η διάσχιση των ορίων εκφράζεται και στη μυστικιστική ποίηση του σούφι Τζελαλεντίν Ρουμί (13ος αιώνας). Κάθε ψυχή είναι μια Μαριάμ που εγκυμονεί τον Μεσσία και κατ’ επέκταση όλος ο κόσμος εγκυμονεί τους κεκοιμημένους, οι οποίοι θα γεννηθούν στον “δεύτερο κόσμο” με την ανάστασή τους».
Στον σιιτισμό, η Φάτιμα είναι η κατ’ εξοχήν πάσχουσα μητρική μορφή
Τι συμβαίνει, όμως, με τη βασική διάκριση μεταξύ σουνιτικού και σιιτικού Ισλάμ; Η καθηγήτρια Αγγελική Ζιάκα εξηγεί για το «Βήμα»: «Ως προς τη βασική κορανική εικόνα της Μαριάμ δεν υφίσταται διαφοροποίηση μεταξύ σουνιτισμού και σιιτισμού. Επιπλέον, η κορανική Μαριάμ συνδέεται με τη δοκιμασία και την καρτερία, αλλά όχι με συμμετοχή στο πάθος του Ιησού. Αυτή η διάσταση του μητρικού πόνου αναπτύσσεται πολύ εντονότερα γύρω από τη Φάτιμα στη σιιτική παράδοση. Στους Σιίτες, αναπτύσσεται έντονα ο παραλληλισμός της Μαριάμ με τη Φάτιμα, κόρη του Μωάμεθ, σύζυγο του Άλι και μητέρα του Χάσαν και Χουσεΐν. Η Φάτιμα προσλαμβάνει ισχυρή πνευματική και εσχατολογική σημασία και προβάλλεται ως η κατεξοχήν πάσχουσα μητρική μορφή, συνδεδεμένη ιδιαίτερα με το μαρτύριο του Χουσεΐν στην Καρμπάλα.
Ο Λουί Μασινιόν, ένας από τους πρώτους ισλαμολόγους, ανέδειξε με ιδιαίτερη ένταση αυτή τη συμβολική συγγένεια. Παραλληλίζει τη θλίψη και τη δοκιμασία της Φάτιμα με εκείνη της Mαριάμ και φθάνει να χαρακτηρίσει τις δύο μορφές ως “ιερές ομήρους” (otages sacrés): δύο γυναίκες που συνδέονται με την αποδοχή του θείου θελήματος, τη μητρότητα και τον πόνο. Το πρόσωπο της Μαρίας μπορεί, επομένως, να ανοίξει έναν πλούσιο και συμφιλιωτικό διάλογο ανάμεσα στον Χριστιανισμό και το Ισλάμ, όχι μόνο γύρω από τις θεολογικές συγκλίσεις και τις διαφορές των δύο παραδόσεων, αλλά και γύρω από ανθρωπολογικά, κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα που αφορούν τη σχέση του ανθρώπινου σώματος με το θείο θέλημα, τη μητρότητα, την υπακοή και τη θέση της γυναίκας μέσα σε κοινωνίες που διαμορφώθηκαν ιστορικά από πατριαρχικές δομές».
Η Μαριάμ στην ισλαμική τέχνη και στο σινεμά
Το γεγονός ότι η Μαριάμ δεν έφερε αστασίαστα τον τίτλο του «προφήτη» σήμαινε ένα «παραθυράκι» στη δυνατότητα του εξεικονισμού της. Από τη δυναστεία των Αγιουβιδών (12ος– 13ος αιώνας) στη Μέση Ανατολή και την Αίγυπτο έχουμε ανάγλυφες παραστάσεις σε θυμιατήρια, πιάτα και κηροπήγια. Στον 20ο αιώνα η Μαριάμ απεικονίζεται και στην τέχνη του κινηματογράφου. Κι εδώ υπάρχουν πνευματικά και καλλιτεχνικά διλήμματα. Στην ταινία Το Μήνυμα (1976) του Σύρου Μουσταφά Ακάντ, η Μαριάμ δεν απεικονίζεται αλλά ενυπάρχει απλώς στον αγώνα της μουσουλμανικής κοινότητας να επιβιώσει στη χριστιανική κοινωνία της Αβησσυνίας, αξιοποιώντας την ως γέφυρα με τους χριστιανούς. Όμως στην ταινία Μαριάμ η Αγία (2001) του Ιρανού Σαχριάρ Μπαχρανί, η ιστορία της Μαριάμ χρησιμοποιείται για να προωθηθούν έννοιες γυναικείας πνευματικής ηγεσίας, καθώς και για να τοποθετηθεί η έμφαση στο θαύμα και στον αόρατο υπερβατικό κόσμο με υπονόμευση της πατριαρχικής θεσμικής αυθεντίας.
Κοινοί προσκυνηματικοί τόποι και ο σταθμός του μετρό στην Τεχεράνη
Στην εποχή μας ένας διάλογος μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων λαμβάνει χώρα κατ’ εξοχήν σε κοινούς ιερούς τόπους, όπως η πλινθόκτιστη οικία όπου θεωρείται ότι διέμεινε η Παναγία μαζί με τον ευαγγελιστή Ιωάννη κοντά στην Έφεσο. Η τοποθεσία ταυτίστηκε μόλις κατά το τέλος του 19ου αιώνα και αποτελεί κοινό προσκυνηματικό τόπο Χριστιανών και Μουσουλμάνων από τα μέσα του 20ού, καθώς περιέχει τόσο εικόνες για τους Χριστιανούς, όσο και επιγραφές του Κορανίου για τους Μουσουλμάνους. Σε πολλές χώρες με μεγάλους μουσουλμανικούς πληθυσμούς, όπως στην Ινδία, το Πακιστάν, τη Μοζαμβίκη, την Αίγυπτο και το Ιράν, η τιμή προς την Παναγία εκφράζεται με ειδικά ιερά, αλλά και με λιτανείες προς τιμή της. Ειδικά στην Τεχεράνη, από τον Οκτώβριο του 2025 υπάρχει και σταθμός του μετρό αφιερωμένος στη Μαριάμ με αρμενικά και περσικά εικαστικά στοιχεία. Με παρόμοιους τρόπους, η «Μεγάλη Μητέρα» αισθητοποιείται ως γέφυρα ειρήνης ανάμεσα στα χριστιανικά και μουσουλμανικά παιδιά της.
Οι φεμινιστικές αναγνώσεις του Κορανίου
Ένα ακόμη στοιχείο προσέγγισης στην εποχή μας είναι οι φεμινιστικές αναγνώσεις του Κορανίου, όπου η Μαριάμ παρουσιάζεται ως μία ενδυναμωμένη γυναίκα με τρόπο που προσεγγίζει τις ανατολικές κοινωνίες με τις δυτικές. Τονίζεται ότι η Μαριάμ αποτελεί μία μορφή γυναίκας προφήτιδας, καθώς συνομιλεί με αρχάγγελο, εισέρχεται στον ναό του Θεού και γεννά υιό εκ του Πνεύματος του Θεού. Η Χοσν Αμπούντ, καθηγήτρια στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο Βηρυτού, θεωρεί τους Ανδαλουσιανούς μουσουλμάνους λόγιους Ιμπν Χαζμ (11ος αιώνας) και αλ-Κουρτούμπι (13ος αιώνας) ως πρωτο-«φεμινιστές», καθώς από τη σκέψη τους συνάγεται ότι ο προφήτης Μωάμεθ έχει ως πρόδρομό του λιγότερο τον Ιησού και περισσότερο τη Μαριάμ. Κατά την Αμπούντ, η Μαριάμ είναι αυτή που περισσότερο θεωρείται ότι υπέφερε από πείνα, δίψα, αλλά και ανθρώπινη συκοφαντία και υπαρκτική ευαλωτότητα, όπως ο Μωάμεθ στα πρώτα του βήματα, αλλά στο τέλος δικαιώθηκε από τον Θεό. Και, κυρίως, η Μαριάμ φέρει τον Λόγο στην κοιλία της, όπως ο Μωάμεθ έφερε τον Λόγο με το βιβλίο του Κορανίου.
Μάλιστα κατά την Τζερούσα Ρόουντς, καθηγήτρια Ισλαμικών Σπουδών (Union Theological Seminary, Νέα Υόρκη), όπως η Μαριάμ εγκυμόνησε τον Λόγο, ενώ ήταν παρθένος, με τον ίδιο τρόπο ο Μωάμεθ έφερε το Κοράνι, ενώ ήταν ο ίδιος άμοιρος γραφής και ανάγνωσης (al-nabī al-ummī, δηλαδή «ο αγράμματος/μη εγγράμματος προφήτης»). Παρόλο που το Ισλάμ θεωρείται συμβατικώς ως ανδροκρατική θρησκεία, αξίζει να παρατηρήσει κανείς ότι ο Μωάμεθ μυείται στη γνώση του Θεού από γυναίκες που έχουν προνομιακή σχέση με το θείο, όπως η σύζυγός του Χαντίτζα που τον προσεγγίζει σε Χριστιανούς ιερείς, αλλά και η ίδια η Μαριάμ ως η κατ’ εξοχήν πρόδρομός του. Αυτός ο συσχετισμός του προφήτη Μωάμεθ με τη Μαριάμ δείχνει προς ένα εξισωτικό θρησκευτικό συμβολικό, όπου όλοι οι άνθρωποι καλούνται με μια πνευματική σημασία να «εγκυμονήσουν μέσα τους τον Λόγο», δηλαδή να δεξιωθούν στην εσωτερική τους ζωή το νόημα του κόσμου και της Ιστορίας.
