Μια νέα επιστημονική μελέτη επιχειρεί να φωτίσει τον πρόωρο θάνατο της γυναίκας που έχει συνδεθεί με την Αφροδίτη του Μποτιτσέλι. Ποια ήταν η μυστηριώδης μούσα και τι γνωρίζουμε πραγματικά για την ταυτότητα του μοντέλου του σπουδαίου ζωγράφου;
Πέθανε στη Φλωρεντία σε ηλικία μόλις 23 ετών, αφήνοντας πίσω της έναν θρύλο που επέζησε για περισσότερους από πέντε αιώνες. Η Σιμονέτα Βεσπούτσι, η γυναίκα που ταυτίστηκε με το απόλυτο αναγεννησιακό ιδεώδες της ομορφιάς, έχει συνδεθεί όσο καμία άλλη με τη μορφή της Αφροδίτης του Σάντρο Μποτιτσέλι.
Η «Bella Simonetta», όπως έμεινε γνωστή, πέθανε τον Απρίλιο του 1476. Για σχεδόν πεντέμισι αιώνες, τα ακριβή αίτια του πρόωρου θανάτου της παρέμεναν ασαφή. Η επικρατέστερη ιστορική εκδοχή τον απέδιδε στη φυματίωση ή, σύμφωνα με άλλες αναφορές, στην πνευμονία.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2026 στο επιστημονικό περιοδικό Endocrinology, Diabetes & Metabolism, παρουσιάζει μια διαφορετική εξήγηση. Η Σιμονέτα ενδέχεται να πέθανε από αποπληξία όγκου της υπόφυσης, μια σπάνια αλλά εξαιρετικά επικίνδυνη κατάσταση κατά την οποία ένας ήδη υπάρχων όγκος αιμορραγεί ή διογκώνεται απότομα.
Οι ερευνητές δεν κάνουν λόγο για μια οριστική διάγνωση -κάτι τέτοιο, άλλωστε, είναι αδύνατο χωρίς ιατρικά ή ανατομικά στοιχεία- αλλά μια αναδρομική ιατρική υπόθεση. Στο πλαίσιο της μελέτης, συνέδεσαν ιστορικές μαρτυρίες για τις τελευταίες ημέρες της Σιμονέτας με χαρακτηριστικά που θεωρούν ότι διακρίνονται σε προσωπογραφίες οι οποίες έχουν κατά καιρούς ταυτιστεί μαζί της.
Μεταξύ των συμπτωμάτων που αναφέρονται στις ιστορικές πηγές περιλαμβάνονται έντονοι πονοκέφαλοι, πυρετός, εμετοί και διαταραχές της αντίληψης. Σύμφωνα με τους μελετητές, η εικόνα αυτή θα μπορούσε να συνάδει με αιμορραγία ή ταχεία διόγκωση ενός αδενώματος της υπόφυσης.
Η νέα θεωρία συμπληρώνει μια παλαιότερη μελέτη της ίδιας ερευνητικής ομάδας, η οποία είχε δημοσιευθεί το 2019. Τότε οι επιστήμονες είχαν υποστηρίξει ότι ορισμένες αλλαγές στα χαρακτηριστικά των προσώπων που αποδίδονται στη Σιμονέτα -μεταξύ αυτών ο ελαφρύς στραβισμός- θα μπορούσαν να συνδέονται με έναν ορμονοεκκριτικό όγκο της υπόφυσης.
Πρόκειται, ωστόσο, για μια θεωρία που στηρίζεται σε εξαιρετικά αβέβαια στοιχεία. Δεν υπάρχει βέβαιη απόδειξη ότι τα συγκεκριμένα πορτρέτα απεικονίζουν πράγματι τη Σιμονέτα, ούτε ότι εκείνη ενέπνευσε τον Μποτιτσέλι για τον διάσημο πίνακα.
Η γυναίκα πίσω από την Αφροδίτη
Ποια μπορεί να ήταν, όμως, η γυναίκα που ενέπνευσε τον Σάντρο Μποτιτσέλι;
Το ερώτημα είχε απασχολήσει «ΤΑ ΝΕΑ» της 2ας Οκτωβρίου 2010. Η Valerie Sasportas εξέταζε «ποια ήταν η πραγματική Αφροδίτη του Σάντρο Μποτιτσέλι»:
«Για τους Έλληνες και τους Ρωμαίους ήταν η θεά της Ομορφιάς και του Έρωτα, που αναδύθηκε από τον αφρό των κυμάτων. Ο Σάντρο Μποτιτσέλι τη ζωγράφισε να βγαίνει από τη θάλασσα πάνω σε ένα τεράστιο κοχύλι. Τη στάση της εμπνεύστηκε από κάποιο αρχαίο άγαλμα των κλασικών χρόνων.
»Το δέρμα της είναι πάλλευκο, η μορφή της γεμάτη χάρη και το πρόσωπό της μελαγχολικό. Είναι γυμνή, κάτι που για πρώτη φορά παρουσιαζόταν σε πίνακα εκείνης της εποχής. Η καλλονή κρύβει σεμνά με το χέρι της το ένα μόνο στήθος της και με τον ίδιο τρόπο κρύβει την ήβη της, κρατώντας τα μακριά πυρρόξανθα μαλλιά της.
»Στα δεξιά της μία από τις Ώρες τείνει έναν μανδύα για να την καλύψει. Στα αριστερά, οι θεοί του Ανέμου, μεταξύ των οποίων και ο Ζέφυρος, φυσούν για να τη μεταφέρουν στη στεριά, ενώ τη ραίνει μία βροχή από τριαντάφυλλα […]
»Ωστόσο, ποια ήταν η νεαρή γυναίκα που αποτέλεσε την έμπνευση του καλλιτέχνη για να ζωγραφίσει την Αφροδίτη; Ποια ήταν εκείνη που χρησιμοποίησε ως μοντέλο ο φλωρεντινός ζωγράφος; Είναι άλλωστε γνωστό ότι ο Σάντρο Μποτιτσέλι πάντοτε εμπνεόταν από πραγματικά πρόσωπα για να Ζωγραφίσει τους πίνακές του».
Η «Bella Simonetta»
Η Σιμονέτα Κατανέο γεννήθηκε το 1453 και παντρεύτηκε σε νεαρή ηλικία τον Μάρκο Βεσπούτσι, μέλος επιφανούς οικογένειας της Φλωρεντίας και συγγενή του εξερευνητή Αμέρικο Βεσπούτσι.
Η άφιξή της στην πόλη φαίνεται ότι προκάλεσε μεγάλη εντύπωση. Οι μεταγενέστερες αφηγήσεις την περιγράφουν ως την ωραιότερη γυναίκα της εποχής της, ενώ η παρουσία της συνδέθηκε στενά με την αυλή των Μεδίκων και ιδιαίτερα με τον Τζουλιάνο ντε Μέντιτσι.
«ΤΑ ΝΕΑ» έγραφαν:
«Η Σιμονέτα θεωρείτο η ομορφότερη γυναίκα της εποχής της, παντρεύτηκε τον Μάρκο Βεσπούτσι, ξάδερφο του θαλασσινού χαρτογράφου Αμέρικο Βεσπούτσι […] και ήταν ερωμένη του Τζουλιάνο των Μεδίκων».
Η υποτιθέμενη ερωτική σχέση της με τον Τζουλιάνο, όπως και πολλές λεπτομέρειες γύρω από την προσωπική της ζωή, δεν θεωρείται ιστορικά αποδεδειγμένη. Είναι γνωστό, ωστόσο, ότι στη μεγάλη κονταρομαχία του 1475 ο Τζουλιάνο την ανακήρυξε «βασίλισσα της ομορφιάς» και αγωνίστηκε κάτω από ένα λάβαρο που είχε ζωγραφίσει ο Μποτιτσέλι. Η μορφή της Παλλάδας Αθηνάς που υπήρχε στο χαμένο σήμερα λάβαρο πιθανότατα είχε τα χαρακτηριστικά της.
Έναν χρόνο αργότερα, η Σιμονέτα ήταν νεκρή.
Η άλλη υποψήφια Αφροδίτη
Το άρθρο των «ΝΕΩΝ» παρουσίαζε και μια λιγότερο γνωστή θεωρία: Η Αφροδίτη δεν ήταν η Σιμονέτα αλλά η Αλεσάντρα -ή Σάντρα- Λίπι, κόρη του δασκάλου του Μποτιτσέλι, Φρα Φίλιππο Λίπι, και βαφτισιμιά του ζωγράφου:
«Τίθεται, λοιπόν, το ερώτημα: ποια είναι η Αφροδίτη; Η Σιμονέτα ή η Σάντρα; Ακόμη και σήμερα οι απόψεις διίστανται», ανέφερε το δημοσίευμα.
Η συγκεκριμένη εκδοχή στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στο ιστορικό μυθιστόρημα της Γαλλίδας συγγραφέα Σοφί Σοβό «Το όνειρο του Μποτιτσέλι». Η ίδια συνέκρινε τη μορφολογία των προσώπων στη «Γέννηση της Αφροδίτης», την «Άνοιξη» και την «Εγκαταλελειμμένη» και υποστήριξε ότι το ίδιο μοντέλο εμφανίζεται και στα τρία έργα.
«Και στους τρεις πίνακες η μορφολογία του προσώπου είναι η ίδια», έλεγε η συγγραφέας.
Η ίδια αναγνώριζε ότι η υποτιθέμενη ερωτική σχέση ανάμεσα στον Μποτιτσέλι και τη Σάντρα αποτελούσε δική της μυθοπλαστική προσθήκη:
«Δεν ήταν απίθανο να έχει εξελιχθεί σε ιστορία αγάπης. Έτσι κι εγώ την επινόησα».
Η αφήγηση, επομένως, κινείται περισσότερο στον χώρο της λογοτεχνικής φαντασίας. Δεν αποτελεί μια γενικά αποδεκτή απάντηση στο μυστήριο της ταυτότητας της Αφροδίτης.
Το μυστήριο του πίνακα
Η «Γέννηση της Αφροδίτης», που φιλοτεχνήθηκε πιθανότατα στα μέσα της δεκαετίας του 1480 και σήμερα εκτίθεται στην Πινακοθήκη Ουφίτσι της Φλωρεντίας, δημιουργήθηκε περίπου μία δεκαετία μετά τον θάνατο της Σιμονέτας.
Η ταύτισή της με τη μορφή της Αφροδίτης δεν στηρίζεται, επομένως, σε τεκμηριωμένη συνεδρία μοντέλου, αλλά κυρίως σε μεταγενέστερες ερμηνείες και στον μύθο που αναπτύχθηκε γύρω από τη σχέση της με τον Μποτιτσέλι.
Η σύνδεση της Αλεσάντρα Λίπι με τον Μποτιτσέλι δεν ήταν τυχαία. Ήταν κόρη του Φρα Φίλιππο Λίπι, του ζωγράφου κοντά στον οποίο μαθήτευσε ο Μποτιτσέλι, και φέρεται να πήρε το όνομά της από τον ίδιο, που ήταν νονός της.
Μετά τον θάνατο του δασκάλου του, ο Μποτιτσέλι διατήρησε στενούς δεσμούς με την οικογένεια Λίπι, ενώ αργότερα ο γιος του Φρα Φίλιππο, ο Φιλιππίνο Λίπι, εργάστηκε ως μαθητής και συνεργάτης του.
Σε αυτό το οικογενειακό και καλλιτεχνικό περιβάλλον τοποθετείται η θεωρία ότι η Σάντρα θα μπορούσε να είχε ποζάρει για ορισμένες από τις γυναικείες μορφές του ζωγράφου.
