Το γαλλικό δώρο που ταξίδεψε αποσυναρμολογημένο μέσα σε 214 ξύλινα κιβώτια και η συμβολική επιβίωση από την επέλαση της εμπορευματοποίησης.
Στις 17 Ιουνίου 1885, ένα γαλλικό πλοίο εισήλθε στο λιμάνι της Νέας Υόρκης μεταφέροντας ένα ασυνήθιστο φορτίο. Μέσα σε 214 ξύλινα κιβώτια βρίσκονταν τα 350 κομμάτια ενός μνημείου που θα έμενε στην ιστορία ως ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του σύγχρονου κόσμου.
Το Άγαλμα της Ελευθερίας – με την επίσημη ονομασία «Η Ελευθερία που φωτίζει τον κόσμο» – ήταν δώρο του γαλλικού λαού προς την αμερικανικό. Η δημιουργία του συνδέθηκε με την εκατονταετηρίδα της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας και συμβόλιζε την ελευθερία, τη δημοκρατία και τη φιλία ανάμεσα στα δύο έθνη.
Ο γάλλος γλύπτης Φρεντερίκ Μπαρτολντί σχεδίασε μια γυναικεία μορφή με χιτώνα και ακτινωτό στέμμα. Στο υψωμένο δεξί της χέρι κρατά έναν αναμμένο πυρσό και στο αριστερό μια πλάκα με την ημερομηνία της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας (4 Ιουλίου 1776).
Η εξωτερική επιφάνεια του αγάλματος καλύφθηκε με φύλλα χαλκού και αρχικά, είχε το καφε-κόκκινο χρώμα του μετάλλου. Με την πάροδο των χρόνων, όμως, ο χαλκός οξειδώθηκε και σχημάτισε αυτό το χαρακτηριστικό πράσινο που βλέπουμε σήμερα.
Μετά την κατασκευή του στη Γαλλία, το άγαλμα, βάρους 225 τόνων και ύψους 46,5 μέτρων – 93 μέτρων μαζί με τη βάση – αποσυναρμολογήθηκε και διέσχισε τον Ατλαντικό με τη γαλλική φρεγάτα «Ιζέρ». Μετά την άφιξή του στη Νέα Υόρκη, παρέμεινε για μήνες μέσα στα κιβώτια, περιμένοντας να ολοκληρωθεί η βάση πάνω στην οποία θα στηριζόταν.
Η συναρμολόγησή του τελείωσε το 1886 και τα επίσημα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 28 Οκτωβρίου εκείνης της χρονιάς, παρουσία του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Γκρόβερ Κλίβελαντ.
Το πάρτι της «Ελευθερίας»
Έναν αιώνα αργότερα, στις 3 Ιουλίου 1986, η Αννέτα Παπαθανασίου έγραφε στον «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟ» για τη μεγάλη γιορτή που είχε οργανωθεί στη Νέα Υόρκη με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από την ολοκλήρωση και την καθιέρωση του μνημείου:
«Τα 100 της χρόνια γιορτάζει στις 4 Ιουλίου η μις Λίμπερτυ, το Άγαλμα της Ελευθερίας, που βρίσκεται στην είσοδο του λιμανιού της Νέας Υόρκης.
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 3.7.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
»Μετανάστης το ίδιο, φερμένο από τη Γαλλία και με πρόσωπο γυναίκας, καλωσόριζε σαν μητέρα, για 50 χρόνια, τριάντα εκατομμύρια μετανάστες που έφταναν γεμάτοι ελπίδες στην Αμερική για μια καλύτερη ζωή και αποβιβάζονταν στο Έλις Αϊλαντ».
Η εικόνα της γυναικείας μορφής με τη δάδα υψωμένη πάνω από το λιμάνι συνδέθηκε στενά με την εμπειρία της μετανάστευσης. Για τους ανθρώπους που έφταναν με τα υπερωκεάνια στη Νέα Υόρκη, το Άγαλμα της Ελευθερίας ήταν ένα από τα πρώτα σημάδια ότι το δύσκολο ταξίδι τους είχε φτάσει στο τέλος του και ότι μια καινούργια ζωή άρχιζε.
Ο Μπαρτολντί και η συμβολή του Άιφελ
Ο γλύπτης Φρεντερίκ Ογκίστ Μπαρτολντί είχε σχεδιάσει το μνημείο, αλλά η χάλκινη κατασκευή χρειαζόταν έναν ισχυρό εσωτερικό μηχανισμό, ικανό να αντέχει το βάρος της αλλά και τους δυνατούς ανέμους του λιμανιού.
«Έτσι ο γλύπτης ζήτησε τη βοήθεια του μηχανικού Άιφελ, γνωστού από την κατασκευή του ομώνυμου πύργου στο Παρίσι».
Η βάση που δεν μπορούσε να χρηματοδοτηθεί
Ενώ οι Γάλλοι είχαν αναλάβει την κατασκευή του αγάλματος, η αμερικανική πλευρά έπρεπε να χρηματοδοτήσει τη μεγάλη πέτρινη βάση του. Η συγκέντρωση των απαραίτητων πόρων, όμως, αποδείχθηκε δυσκολότερη από όσο είχε υπολογιστεί και οι εργασίες καθυστέρησαν.
Καθοριστική υπήρξε η παρέμβαση του εκδότη Τζόζεφ Πούλιτζερ:
«Πέρασαν δύο χρόνια μέχρι να σταθεί στα πόδια του, γιατί οι Αμερικανοί δεν έβρισκαν τα λεφτά για τη βάση, που έπρεπε να είναι πολύ στέρεη και ψηλή. Τελικά, χάρις στον Πούλιτζερ και την εφημερίδα του “Γουόρλντ”, μαζεύτηκαν, με έρανο, τα απαραίτητα χρήματα».
Η βάση ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1886 και ακολούθησε η συναρμολόγηση του μνημείου. Στις 28 Οκτωβρίου 1886, το Άγαλμα της Ελευθερίας εγκαινιάστηκε επισήμως, μέσα σε βροχή και ομίχλη, ενώ πλήθος Νεοϋορκέζων είχε συγκεντρωθεί για την τελετή.
Το «πάρτι του αιώνα»
Το 1986, εκατό χρόνια μετά τα εγκαίνια, η Νέα Υόρκη προετοιμαζόταν για μια τετραήμερη γιορτή, την οποία ο δήμαρχος της πόλης είχε χαρακτηρίσει «πάρτι του αιώνα».
Στο πλαίσιο των εργασιών αντικαταστάθηκε η δάδα, ενώ η φλόγα της καλύφθηκε με φύλλα χρυσού 24 καρατίων. Παράλληλα, άρχισαν έργα αναμόρφωσης στο Έλις Άιλαντ, το οποίο παρέμενε εγκαταλειμμένο για χρόνια:
«Το σύνολο των δαπανών, φτάνει τα 265 εκατομμύρια δολάρια. Το ποσό αυτό συγκεντρώθηκε από προσφορές μεγάλων εταιριών – Κόκα Κόλα, American Airlines, Kodak κα)».
Από παγκόσμιο σύμβολο σε διαφημιστικό προϊόν
Ήδη από τον 19ο αιώνα, η μορφή του αγάλματος είχε αρχίσει να αναπαράγεται σε κάθε είδους αντικείμενο. Στα εκατοστά του γενέθλια η εμπορική του εκμετάλλευση είχε πάρει πρωτοφανείς διαστάσεις:
«Η εμπορευματοποίηση του ίδιου του αγάλματος έχει φτάσει στα όρια της φαντασίας αυτή την εποχή. Η χρησιμοποίηση της Μις Λίμπερτυ σαν σουβενίρ έχει αρχίσει από το 1876, μία δεκαετία, δηλαδή, πριν ολοκληρωθεί το άγαλμα. Τη βρίσκουμε σε μικρά αντίγραφα, σε ρολόγια, σε λάμπες, τασάκια και, φυσικά, γίνεται η βασίλισσα των διαφημιστικών αφισών του 19ου αιώνα για σαπούνια, λάδια, μολύβια, μηχανές κουρέματος γρασιδιού.
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 3.7.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
«Τα χρόνια πέρασαν. Ποιητές την ύμνησαν, διάσημοι ζωγράφοι τη ζωγράφισαν, όμως η εκμετάλλευσή της για διαφημιστικούς λόγους δεν σταμάτησε ποτέ. Διαφημίζει από μπύρες μέχρι λουκάνικα. Ιδίως αυτή την εποχή, όλες σχεδόν οι διαφημίσεις, όπως και χιλιάδες αντικείμενα, χρησιμοποιούν την εικόνα του Αγάλματος της Ελευθερίας.
»Το πρόσωπο που στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο πουλούσε κρατικές ομολογίες, τώρα μας κοιτάει από σακούλες σκουπιδιών, σοκολάτες, πετσέτες μπάνιου, αναπτήρες, ποτήρια και μπλουζάκια. Δεν λείπει και το στοιχείο της υπερβολής. Στέμματα του αγάλματος από αφρολέξ, μάσκες, γυαλιά με ακτίνες και ρολόγια με λεπτοδείκτη τη δάδα, φοριούνται από τουρίστες και Νεοϋορκέζους».
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 3.7.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Η υπερβολή αυτή προκαλούσε ανησυχίες για το κατά πόσο η εμπορευματοποίηση θα αποδυνάμωνε το νόημα του μνημείου. Είχαν διατυπωθεί, μάλιστα, επικρίσεις για τη διαχείριση των χρημάτων που είχαν συγκεντρωθεί για την αποκατάστασή του, με αποτέλεσμα ο επικεφαλής της αρμόδιας επιτροπής και πρόεδρος της Chrysler, Λι Ιακόκα, να κληθεί να δώσει εξηγήσεις στο Κογκρέσο.
Ωστόσο, το δημοσίευμα έκλεινε αισιόδοξα με την εκτίμηση ότι το Άγαλμα της Ελευθερίας θα κατάφερνε να διατηρήσει τον συμβολισμό του:
«Άλλοι πιστεύουν ότι, όπως διασώθηκε από την εμπορευματοποίηση εδώ και 100 χρόνια, έτσι θα ξεπεράσει και την τωρινή επίθεση της διαφήμισης και του καταναλωτισμού και θα παραμείνει σύμβολο της ελευθερίας και της δημοκρατίας».
