Η βία στα σχολεία είναι υπαρκτή, όμως καθηγητές και ειδικοί τονίζουν ότι αφενός μέτρα δεν λαμβάνονται, αφετέρου υπάρχει και μια «περίεργη» διόγκωση του προβλήματος
«Ανήλικος γρονθοκόπησε 14χρονο συμμαθητή του – Κινδύνευσε να χάσει το νεφρό του», «Συμπλοκή παιδιών 13 ετών – Ενα κορίτσι στο νοσοκομείο», «Άγρια επίθεση σε 13χρονη – Την παρέσυραν, τη χτύπησαν και τραβούσαν βίντεο».
Αυτοί είναι, ενδεικτικά, μερικοί μόνο από τους ανατριχιαστικούς τίτλους ειδήσεων που αναφέρονται σε φαινόμενα βίας μεταξύ ανηλίκων, οι οποίοι μόνο πανικό μπορούν να προκαλέσουν. Ιδίως εάν είσαι γονιός. Ωστόσο τίθενται δύο καίρια ερωτήματα:
Κατά πόσο το φαινόμενο παρουσιάζει πράγματι έξαρση (ποσοτικά και ποιοτικά);
Τι κάνουν το σχολείο –ο βασικότερος χώρος κοινωνικοποίησης και διαπαιδαγώγησης των παιδιών– και κατ’ επέκταση η ίδια η πολιτεία για την πρόληψη και την ουσιαστική αντιμετώπισή του;
Αυξητική τάση
Εκτός από τα όλο και συχνότερα δημοσιεύματα των ΜΜΕ που κάνουν λόγο για έξαρση της βίας των ανηλίκων, καταγράφεται και αύξηση των περιστατικών στα οποία ανήλικοι καταλήγουν σε δημόσια παιδιατρικά νοσοκομεία έπειτα από συμπλοκές με συνομηλίκους τους εντός ή εκτός σχολείου. Αντίστοιχη εικόνα έξαρσης προκύπτει και από τις στατιστικές επετηρίδες της αστυνομίας. Παράλληλα προβληματισμό προκαλεί το γεγονός ότι τέτοια περιστατικά εμφανίζονται πλέον και σε παιδιά δημοτικού, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις η βία φαίνεται να γίνεται πιο ωμή.
«Το σχολείο είναι μια μικρογραφία της κοινωνίας. Αρα σε μια κοινωνία όπου υπάρχει έξαρση της βίας, προφανώς αυτό αποτυπώνεται και στο σχολείο. Και σε μια κοινωνία η οποία καταρρέει οικονομικά και εμφανίζονται ξανά η φτώχεια και η στέρηση βασικών υλικών αγαθών, πώς να μην υπάρχει έξαρση της βίας;» εξηγεί – μιλώντας στο Documento σχετικά με τις αιτίες της έξαρσης του φαινομένου ο Νεκτάριος Κορδής, μέλος του ΔΣ της ΟΛΜΕ.
«Η αύξηση των φαινομένων βίας» τονίζει ο Νεκτ. Κορδής, «απ’ ό,τι παρατηρώ δεν είναι μόνο μέσα στο σχολείο, είναι και εκτός. Αντιλαμβάνομαι πως κάποια κίνητρα μπορεί να είναι και οπαδικά, αλλά βλέπω ότι γενικά οι νέοι είναι εξοικειωμένοι, τους βγαίνει πιο εύκολα η βία. Προφανώς υπάρχει μιμητισμός. Τώρα είναι και η μόδα “Ζήτω ο Ηλίας!”. Καταλαβαίνετε ποιον εννοώ. Η Χρυσή Αυγή και στα χρόνια της κρίσης και των μνημονίων είχε ισχυρούς πυρήνες στα σχολεία και, παρότι είναι καταδικασμένη εγκληματική οργάνωση, υπάρχουν ακόμη κάποιοι πυρήνες σε κάποια σχολεία. Είναι πολύ σύνθετο το πρόβλημα».
Από την πλευρά του ο Kώστας Λουκόπουλος, αιρετός ΠΥΣΔΕ (Περιφερειακό Υπηρεσιακό Συμβούλιο Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης) Δυτικής Αττικής, δίνει και μια άλλη διάσταση στο ζήτημα: «Η βία καταγράφεται πιο έντονα μετά την Covid-19 και αναγνωρίζεται ως αυξημένο πρόβλημα από το 2022».
Η ανάγκη αντιμετώπισης του φαινόμενου από την πολιτεία οδήγησε στην παρουσίαση τον Μάιο του 2025 της Εθνικής Στρατηγικής για την Πρόληψη της Βίας και την Αντιμετώπιση της Παραβατικότητας των Ανηλίκων (2025-2030), με τίτλο «Δίπλα στα παιδιά, απέναντι στη βία».
Η στρατηγική περιλαμβάνει τις προηγούμενες δράσεις της κυβέρνησης της περιόδου 2019-2024, όπως η πλατφόρμα καταγγελιών Stop Bullying, τις οποίες καταγράφει και αξιολογεί. Και προσθέτει 29 νέες πολιτικές και 69 δράσεις που αποσκοπούν στην πρόληψη, την έγκαιρη παρέμβαση, καθώς και τη στήριξη των θυμάτων και των οικογενειών τους.
Οι μορφές της βίας που επιχειρείται να αντιμετωπιστούν μέσω της στρατηγικής αυτής είναι η ενδοοικογενειακή, η ενδοσχολική και ο εκφοβισμός, η διαδικτυακή και η κοινοτική. Αναφορικά με την ενδοσχολική κάποια μέτρα που περιλαμβάνει είναι:
Υποχρεωτική εκπαίδευση στην ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων και τη διαμεσολάβηση (2025-2030).
Το μέτρο της αποβολής εντός του σχολικού περιβάλλοντος (παιδαγωγική/συμβουλευτική προσέγγιση) με κοινωνική εργασία στο σχολείο (2025-2030).
Επιμόρφωση εκπαιδευτικών (2019-2024).
Πρόσληψη ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών (2019-2024).
Δράσεις στα χαρτιά
Ωστόσο εκπαιδευτικοί με τους οποίους μιλήσαμε υποστηρίζουν ότι ενάμιση χρόνο μετά δεν έχει πραγματοποιηθεί σχεδόν καμία από τις προβλεπόμενες δράσεις. «Δεν έχει υλοποιηθεί κανένα από αυτά τα μέτρα οπότε η κατάσταση παραμένει ως έχει. Και η υπουργική απόφαση 44879/ΓΔ4/2024, η οποία είναι σε εφαρμογή απλώς αυστηροποίησε τις ποινές στο σχολείο, χωρίς να αντιμετωπίζει τις αιτίες που γεννούν τη βία» ξεκαθαρίζει o K. Λουκόπουλος. «Παρ’ όλα αυτά» συνεχίζει, «τώρα προσπαθούν να περάσουν ένα μέτρο με τη διαμεσολάβηση, το οποίο ψηφίστηκε πριν από δύο εβδομάδες. Η Επιστημονική Υπηρεσία της Βουλής όμως διατύπωσε σοβαρές επιφυλάξεις και προειδοποιήσεις σχετικά με τη θεσμοθέτηση της σχολικής διαμεσολάβησης, τονίζοντας τον κίνδυνο να μετατραπούν οι μαθητές (ακόμη και μικρής ηλικίας, από εννέα ετών) σε όργανα «επιτήρησης και αστυνόμευσης» μέσα στα σχολεία».
Δεν υπάρχει βελτίωση
Την ίδια στιγμή όμως, όπως εκτιμά ο Κ. Λουκόπουλος, τα περιστατικά βίας δεν παρουσιάζουν σημάδια αποκλιμάκωσης, αντιθέτως «αυξάνονται γιατί επιδεινώνεται και το κοινωνικό πλαίσιο».
Από την πλευρά του ο Νεκτ. Κορδής επισημαίνει ότι οι δράσεις που ανακοινώνονται μπορεί να είναι σημαντικές, ωστόσο η περιορισμένη ή μη εφαρμογή τους δεν επιτρέπει την αντιμετώπιση του προβλήματος. Επομένως «δεν φτάνουν οι εξαγγελίες». Παράλληλα μεταφέρει την ανάγκη λήψης πιο ουσιαστικών μέτρων, όπως η επιστροφή του σχολείου στην ανθρωπιστική παιδεία, προκειμένου τα παιδιά να καλλιεργούν αξίες όπως η συμπερίληψη και η συναντίληψη που θα τους είναι απαραίτητες και στη μετέπειτα ζωή τους. Οπως επισημαίνει, το σχολείο έχει σε μεγάλο βαθμό χάσει τον παιδαγωγικό του προσανατολισμό, καθώς επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στην προετοιμασία των μαθητών για το πανεπιστήμιο, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες τάξεις. Τέλος, υπογραμμίζει την ανάγκη καθημερινής παρουσίας ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών στα σχολεία.
Με πολλαπλούς ρόλους
Ενας από τους παράγοντες ο οποίος επίσης δυσχεραίνει την αντιμετώπιση της σχολικής βίας είναι και η επιβάρυνση των εκπαιδευτικών με γραφειοκρατικές υποχρεώσεις, που περιορίζουν τον διαθέσιμο χρόνο τους, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να ανταποκριθούν ουσιαστικά στο παιδαγωγικό τους έργο ούτε να αξιοποιήσουν τις διαθέσιμες επιμορφώσεις. Πάνω σε αυτό ο Κ. Λουκόπουλος σχολιάζει: «Το πρόβλημα είναι ότι φορτώνονται πάρα πολλά στους εκπαιδευτικούς. Εκτός από το εκπαιδευτικό – παιδαγωγικό έργο, έχουν να αντιμετωπίσουν διοικητικές υποχρεώσεις, ενώ συχνά προσφέρουν ιατρικές υπηρεσίες και γενικότερα ψυχική υποστήριξη».
Χωρίς τεκμήριο;
Μια άλλη οπτική του ζητήματος εισφέρει ο ψυχίατρος Γιώργος Νικολαΐδης, διευθυντής της Διεύθυνσης Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού. Χωρίς να κλείνει τα μάτια στην ύπαρξη περιστατικών βίας, υποστηρίζει στο Documento ότι «η προβολή της ξαφνικής αύξησης των περιστατικών, χωρίς να τεκμηριώνεται από πουθενά αποτελεί επιλογή του μηχανισμού ενημέρωσης. Πρόκειται για πρακτική που παρατηρείται την τελευταία δεκαετία σε πανευρωπαϊκό επίπεδο και δεν αφορά μόνο την Ελλάδα». Ο ίδιος θέτει έναν ευρύτερο προβληματισμό σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται η νεολαία σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Οπως παρατηρεί, «τα τελευταία δέκα χρόνια οτιδήποτε κάτω από τη γενική επικεφαλίδα ριζοσπαστικοποίηση της νεολαίας, έλεγχος δηλαδή της ριζοσπαστικοποίησης της νεολαίας, χρηματοδοτείται αφειδώς από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Υπάρχει μάλλον ένας φόβος για τη νεολαία και γι’ αυτό θέλουν να την παραστήσουν ως απειλή για την κοινωνία, ενώ τα παιδιά είναι το μέλλον της κοινωνίας».
«Τεχνητή αύξηση»
Ο Γ. Νικολαΐδης επισημαίνει την ανάγκη προσεκτικής ανάγνωσης των αστυνομικών στατιστικών στοιχείων στα οποία πολλοί βασίζονται για να τεκμηριώσουν την ένταση του φαινομένου. Η αύξηση που καταγράφεται τα τελευταία έξι με επτά χρόνια αφορά κυρίως παραβάσεις ειδικών νόμων και, όπως διευκρινίζει ο ίδιος, πρόκειται για «τεχνητή αύξηση», η οποία συνδέεται με την αυστηροποίηση του νομικού πλαισίου και δεν αποτυπώνει απαραίτητα κάποια αλλαγή στη συμπεριφορά του κοινωνικού συνόλου. Ενδεικτικά αναφέρεται στον νόμο περί όπλων, στον οποίο το 2019 εντάχθηκαν η κατοχή, η χρήση και η εμπορία κροτίδων, βεγγαλικών και φωτοβολίδων, με αποτέλεσμα οι σχετικές πράξεις να αντιμετωπίζονται ως κακουργήματα, καθώς τα συγκεκριμένα αντικείμενα εντάσσονται στη νομική έννοια του όπλου.
Επιπλέον, ο Κώστας Κοσμάτος, αναπληρωτής καθηγητής Νομικής στο ΔΠΘ, προσθέτει ότι εκτός από τα στοιχεία της αστυνομίας χρειάζονται συνδυαστικά και οι δικαστικές αποφάσεις: «Δηλαδή από τον αριθμό των συλληφθέντων ανηλίκων πόσοι τελικά καταδικάστηκαν. Αν δεν έχουμε αυτό το δεδομένο, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για αύξηση της παραβατικότητας των ανηλίκων αλλά για αύξηση των συλλήψεων, η οποία προκύπτει κυρίως από την εντατικοποίηση των ελέγχων που διενεργούνται τακτικά από το 2024 σε χώρους που συγκεντρώνονται ανήλικοι».
Επομένως, συμπληρώνει ο καθηγητής του ΔΠΘ, «το μόνο βέβαιο είναι ότι δεν γνωρίζουμε ακριβώς το πρόβλημα και την έκτασή του. Η αύξηση της παραβατικότητας των ανηλίκων δεν προκύπτει μονοσήμαντα από τα στοιχεία της αστυνομίας, η οποία καταγράφει μόνο τις συλλήψεις που πραγματοποίησε. Απαιτείται γνώση της πορείας της υπόθεσης στη Δικαιοσύνη, η οποία κρίνει αν οι συλληφθέντες έχουν τελέσει τις πράξεις που κατηγορούνται. Ωστόσο, τα τελευταία στοιχεία από τη στατιστική της Δικαιοσύνης χρονολογούνται στο μακρινό 2015…».
Τέλος, ο Κ. Κοσμάτος υπογραμμίζει ότι «χωρίς τα παραπάνω στοιχεία, χωρίς να συνεκτιμώνται οι συνεχείς νομοθετικές μεταβολές, αλλά και τα ποιοτικά στοιχεία των πράξεων που διαπράττονται από τους ανηλίκους δεν είναι δυνατή η χάραξη μιας ορθολογικής και αποτελεσματικής αντεγκληματικής πολιτικής στο πεδίο της ανήλικης παραβατικότητας».
Οι πραγματικές διαστάσεις
Ανεξαρτήτως όμως από το αν υπάρχει αύξηση της παραβατικότητας των ανηλίκων, ο Γ. Νικολαΐδης τονίζει ότι εκεί όπου πρέπει να εστιάσουμε την προσοχή μας ως κράτος και ως κοινωνία είναι ότι «το βασικό κομμάτι της βίας κατά των ανηλίκων δεν προέρχεται από άλλα παιδιά, αλλά από ενήλικες, είναι ενδοοικογενειακή. Αυτό είναι δεδομένο εδώ και 50 χρόνια που μελετάται η βία κατά των παιδιών ως φαινόμενο». Τέλος, σχολιάζοντας και την εθνική στρατηγική σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, τη χαρακτηρίζει «μάλλον φτωχή και τελείως ξεστρατισμένη στρατηγική και γι’ αυτό, επειδή βλέπει τα πάντα ως βία από τα παιδιά και όχι προς τα παιδιά, λείπει και τελείως η διάσταση της προστασίας. Στα αλήθεια, τα μέτρα είναι κατασταλτικού χαρακτήρα».
Υπ. Παιδείας «Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία»
Το Documento απηύθυνε ερωτήματα στο υπουργείο Παιδείας σχετικά με την έκταση του φαινομένου της βίας των ανηλίκων, αλλά κυρίως για τις δράσεις που έχουν υλοποιηθεί στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής.
Για την αύξηση του φαινομένου η απάντηση του υπουργείου ήταν: «Δεν υπάρχουν επαρκή και σαφή στοιχεία που να τεκμηριώνουν με βεβαιότητα ότι τα περιστατικά βίας μεταξύ ανηλίκων παρουσιάζουν πραγματική αύξηση». Παράλληλα, μεταφέρει ότι η πτωτική τάση των αναφορών στην πλατφόρμα καταγγελιών Stop Bullying (2024) αμφισβητεί την αντίληψη της διαρκούς αύξησης του σχολικού εκφοβισμού, χωρίς ωστόσο να αρκεί για την ασφαλή εκτίμηση της πραγματικής έκτασης του φαινομένου.
Ως προς την εφαρμογή των δράσεων, η απάντηση ήταν:
Μέχρι σήμερα έχουν επιμορφωθεί περισσότερα από 26.000 στελέχη εκπαίδευσης και εκπαιδευτικοί.
Πραγματοποιήθηκε πανελλαδική έρευνα το 2024-25 με συμμετοχή 48.265 μαθητών/τριών, 10.028 εκπαιδευτικών και 13.762 γονέων/κηδεμόνων για το ζήτημα του σχολικού εκφοβισμού.
Πραγματοποιούνται οι Δράσεις Ενεργού Πολίτη (2024) που ενισχύουν τη συμμετοχή των μαθητών/τριών και τη δημοκρατική σχολική κουλτούρα.
Εχει αναπτυχθεί ενημερωτικό υλικό για τη σχολική και ευρύτερη κοινότητα, διαθέσιμο μέσω της πλατφόρμας stop-bullying.gov.gr, ενώ έχει δρομολογηθεί ειδική εκστρατεία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης.
Πραγματοποιήθηκε η θεσμική κατοχύρωση της σχολικής διαμεσολάβησης.
