Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει διεισδύσει σε όλες -σχεδόν- τις εκφάνσεις της σύγχρονης ζωής. Μεταξύ άλλων ενυπάρχει στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική αλληλεπίδραση των ανθρώπων. Συχνά, πλέον, συζητάμε για αυτή, αλλά γνωρίζουμε τι αποτύπωμα αφήνει στους χρήστες, αλλά και μη-χρήστες της;
Η νέα έρευνα της διαΝΕΟσις που διεξήχθη από τη Metron Analysis έρχεται να χαρτογραφήσει το τοπίο της τεχνητής νοημοσύνης στην Ελλάδα. Τα δεδομένα της έρευνας σκιαγραφούν την ελληνική κοινωνία να υιοθετεί ταχύτατα την νέα αυτή τεχνολογία και ταυτόχρονα να αναπτύσσει αμφιθυμικά αισθήματα απέναντί της.
Αναδύεται αφενός μια τεχνολογική αισιοδοξία και αφετέρου μια υπαρξιακή αγωνία, τα οποία διαφοροποιούνται αισθητά ανάλογα το φύλο, την ηλικία και την κοινωνική τάξη.
«Θέλω να παραμείνω ανθρώπινος»
Η ταχύτατη διάδοση της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ελλάδα διεξάγεται σε ένα περιβάλλον ήδη υψηλής ψηφιακής ενσωμάτωσης. Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 84,9% των πολιτών χρησιμοποιεί καθημερινά το Διαδίκτυο για ενημέρωση και ψυχαγωγία, ενώ το 70,9% είναι καθημερινοί χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού (95%) δηλώνει πλέον εξοικειωμένο με την έννοια. Ειδικότερα, 8 στους 10 (80,1%) απαντούν με αυτοπεποίθηση ότι γνωρίζουν τι είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, ενώ ένα 14,9% την έχει τουλάχιστον ακουστά. Το ποσοστό άγνοιας περιορίζεται στο ισχνό 5%, κυρίως στις ηλικίες άνω των 65 ετών (12,3%).
Το 65% των Ελλήνων δηλώνει ότι έχει χρησιμοποιήσει έστω και περιστασιακά εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης. Η δυναμική αυτής της τάσης γίνεται αντιληπτή αν αναλογιστούμε ότι μόλις τρεις μήνες πριν, τον Οκτώβριο του 2025, το αντίστοιχο ποσοστό βρισκόταν στο 47%. Αυτό το άλμα των 18 ποσοστιαίων μονάδων σε ένα τρίμηνο εξηγεί γιατί η Ελλάδα, σύμφωνα και με τα πρόσφατα δεδομένα της Eurostat, κατατάσσεται στην πρώτη θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσον αφορά τη χρήση παραγωγικής ΑΙ από τους νέους (16-24 ετών), με το εντυπωσιακό ποσοστό του 83,5%.
Το χάσμα της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η ανάλυση των δημογραφικών δεδομένων αποκαλύπτει τη δημιουργία ενός νέου ψηφιακού χάσματος. Οι «χρήστες» και οι «μη χρήστες» συγκροτούν δύο διακριτούς κόσμους με ταξικά και ηλικιακά χαρακτηριστικά. Η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης παρατηρείται πιο διαδεδομένη ανάλογα με το εκπαιδευτικό επίπεδο και την οικονομική ευμάρεια.
«Θέλω να παραμείνω ανθρώπινος»
Το ερώτημα αυτό βρίσκει την πιο ηχηρή του απάντηση στους λόγους για τους οποίους το 35% των πολιτών παραμένει εκτός της χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης. Μόλις το 25,3% επικαλείται έλλειψη τεχνολογικών γνώσεων και ένα 20,4% ανησυχεί για τα προσωπικά του δεδομένα.
Η κυρίαρχη απάντηση για την αποχή από τη χρήση, με ένα σαρωτικό 48,6%, συμπυκνώνεται στη φράση «Θέλω να παραμείνω “ανθρώπινος”».
Αυτό το εύρημα είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα της έρευνας των διαΝΕΟσις και Metron Analysis.
Για ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας, η συνεχής ανάθεση διανοητικών, δημιουργικών και επικοινωνιακών λειτουργιών σε μηχανές τεχνητής νοημοσύνης δεν αποτελεί διευκόλυνση, αλλά μια διαδικασία αλλοτρίωσης. Ο φόβος είναι ότι η αλγοριθμική επεξεργασία, η οποία βασίζεται σε στατιστικές πιθανότητες και μαθηματικά μοτίβα, θα οδηγήσει τελικά σε μια ομογενοποίηση της σκέψης και της αισθητικής.
Αυτή η αντίσταση στην υπερβολική μηχανοποίηση της ζωής διαφαίνεται ξεκάθαρα και στο ζήτημα της εξυπηρέτησης. Ακόμη και για μη επείγοντα ή ελάσσονος σημασίας ζητήματα (π.χ. σε υπηρεσίες κοινής ωφέλειας ή τράπεζες), το 87,3% των πολιτών προτιμά να εξυπηρετείται από ανθρώπινο δυναμικό και όχι από αυτόματα συστήματα ΤΝ.
Ο «Κύκλος Τεχνολογικού Πανικού»
Κάθε τεχνολογική επανάσταση συνοδεύεται ιστορικά από έναν αντίστοιχο «Κύκλο Τεχνολογικού Πανικού» (Cycle of Technological Panic). Σύμφωνα με την κοινωνιολογική προσέγγιση, οι κοινωνίες περνούν από τον αρχικό ενθουσιασμό στη ραγδαία ανησυχία καθώς οι αλλαγές γίνονται αισθητές, πριν τελικά επέλθει η ομαλοποίηση μέσω της καθημερινής χρήσης (στο «σημείο πρακτικής λογικής»).
Πηγή: Atkinson 2018
Το κυρίαρχο συναίσθημα απέναντι στην ΑΙ είναι το ενδιαφέρον (54,8%), με την επιφυλακτικότητα/καχυποψία να ακολουθεί στενά (45,8%). Ωστόσο, η διαίρεση μεταξύ χρηστών και μη χρηστών αλλάζει εντελώς την εικόνα: στους χρήστες –εκείνους που έχουν εισέλθει στο στάδιο της πρακτικής εξοικείωσης– το ενδιαφέρον ανεβαίνει στο 68%. Αντιθέτως, σε αυτούς που απέχουν, κυριαρχεί η επιφυλακτικότητα σε ποσοστό 65%, δημιουργώντας μια διαφορά 29 μονάδων σε σχέση με τους χρήστες.
Η Έμφυλη Διάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης
Οι Ελληνίδες καταγράφουν σημαντικά μικρότερο ενδιαφέρον (48,4%) σε σχέση με τους άνδρες (61,8%) και υπερδιπλάσιο φόβο (16,6% έναντι 7,1%). Όπως παρατηρεί ο κοινωνιολόγος Ηρακλής Βογιατζής, ο φόβος των γυναικών δεν είναι σύμπτωμα τεχνολογικής άγνοιας, αλλά προέρχεται από την αλγοριθμική μεροληψία (bias), τη φυσικοποίηση ή και την επιδείνωση των έμφυλων ανισοτήτων από την τεχνολογία.
Οι αλγόριθμοι μηχανικής μάθησης εκπαιδεύονται σε τεράστιους όγκους δεδομένων (big data) που συχνά αναπαράγουν και διαιωνίζουν τις υφιστάμενες κοινωνικές προκαταλήψεις και ανισότητες (αλγοριθμική μεροληψία). Επιπλέον, η εργαλειοποίηση της τεχνολογίας για τη δημιουργία πορνογραφικού υλικού (deepfakes) με θύματα κατά κύριο λόγο γυναίκες, καθώς και η τάση της βιομηχανίας να προσδίδει θηλυκά χαρακτηριστικά σε «υπάκουους» εικονικούς βοηθούς, δικαιολογούν απόλυτα γιατί οι γυναίκες προσεγγίζουν την ΤΝ με αυξημένη επαγρύπνηση και καχυποψία.
Η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην πράξη
Πέρα από τις υπαρξιακές ανησυχίες, ο τρόπος με τον οποίο οι Έλληνες χρησιμοποιούν την τεχνολογία φαίνεται να είναι πραγματιστικός. Η πλειονότητα των χρηστών αντιλαμβάνεται την ΤΝ ως ένα παραγωγικό πολυεργαλείο. Η πληροφόρηση, η εκπαίδευση και η εργασία αποτελούν τις συχνότερες χρήσεις.
Όσον αφορά το εργαλείο που κυριαρχεί στην αγορά, το ChatGPT αποτελεί τον απόλυτο κυρίαρχο, καθώς χρησιμοποιείται «πολύ συχνά» ή «αρκετά συχνά» από το 75,4% των χρηστών, αφήνοντας πολύ πίσω εργαλεία όπως το Google AI Overview (35,5%) και το Gemini (33,7%).
Έχει παρατηρηθεί το φαινόμενο του ανθρωπομορφισμού σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη, δηλαδή της αποδίδουμε ανθρώπινα χαρακτηριστικά, ιδιότητες και ρόλους, περιγράφοντάς την σαν να περιγράφαμε κάποιον άνθρωπο. Στη ερώτηση «πώς θα χαρακτηρίζατε την Τεχνητή Νοημοσύνη, αν ήταν άνθρωπος, με βάση τη σχέση που έχετε μαζί της» το 58% περιγράφει την ΑΙ ως «Βοηθό», το 37,3% ως «Απλό συνομιλητή» και το 30,4% ως «Δάσκαλο/Σύμβουλο». Οι συναισθηματικά φορτισμένοι ρόλοι (φίλος 10,9%, ψυχοθεραπευτής 2,5%) καταγράφουν ελάχιστες αναφορές.
Υψηλή παραγωγικότητα, βαρύ ψυχολογικό κόστος
Ο μεγάλος διχασμός της ελληνικής κοινωνίας αποκαλύπτεται στον τρόπο με τον οποίο αξιολογεί τον μελλοντικό αντίκτυπο της Τεχνητής Νοημοσύνης. Οι προσδοκίες διαμορφώνουν μια αμφίσημη εικόνα. Η τεχνολογία θεωρείται ωφέλιμη για την οικονομία και τις επιστήμες, αλλά ταυτόχρονα επιζήμια για την ανθρώπινη ψυχολογία και τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Από τη μία πλευρά, περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες αναμένουν θετικές επιδράσεις σε τομείς που συνδέονται με την παραγωγικότητα. Θεωρούν ότι η ΤΝ θα βοηθήσει τους ανθρώπους να γίνουν πιο αποδοτικοί στη δουλειά τους (73,5%), να λύνουν σύνθετα προβλήματα (69,4%), να λαμβάνουν δύσκολες αποφάσεις (55,5%) και να ενισχύουν τη δημιουργικότητά τους (50%). Σε ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο, το 84,9% βλέπει θετικό αντίκτυπο στις Επιστήμες, το 80,8% στη λειτουργία των επιχειρήσεων και το 80,1% στον Δημόσιο τομέα μέσω της μείωσης της γραφειοκρατίας.
Από την άλλη πλευρά, το κοινωνικό και ψυχολογικό κόστος θεωρείται βαρύ. Υπάρχει εκτεταμένη ανησυχία ότι οι λειτουργίες που σχετίζονται με τον συναισθηματικό και πνευματικό κόσμο θα πληγούν σημαντικά.
Η συντριπτική πλειονότητα πιστεύει ότι η εξάρτηση από την ΑΙ θα διαρρήξει τη συναισθηματική σύνδεση (78,5%), θα μειώσει την εξωστρέφεια (76%) και θα πλήξει καίρια την κριτική σκέψη (63,3%). Αντίστοιχα δυσοίωνες είναι οι προβλέψεις για το μέλλον κρίσιμων θεσμών και δικαιωμάτων: το 72% αναμένει αρνητική εξέλιξη στην προστασία των προσωπικών δεδομένων, το 58% θεωρεί ότι θα πληγεί η Δημοκρατία, και το 47% εκφράζει φόβους για τον χώρο της Δικαιοσύνης. Ενδεικτικό της αποξένωσης είναι και το γεγονός ότι το 72% θεωρεί πως η εύρεση ερωτικού συντρόφου θα γίνει δυσκολότερη στη νέα εποχή.
Οι «Παραισθήσεις» της Τεχνητής Νοημοσύνης
Το ποσοστό όσων εμπιστεύονται «Απόλυτα» τα αποτελέσματα της ΑΙ είναι μηδαμινό (5,4%). Το μεγαλύτερο τμήμα των χρηστών δηλώνει ότι εμπιστεύεται τις απαντήσεις «Αρκετά» (64,4%) ή «Λίγο» (27,8%), δείχνοντας πως αντιλαμβάνεται την πιθανότητα άστοχων απαντήσεων.
Αξίζει να σημειωθεί ο τρόπος που αντιμετωπίζουν οι χρήστες τις «παραισθήσεις» της Τεχνητής Νοημοσύνης. Όταν έρχονται αντιμέτωποι με απαντήσεις που εγείρουν υποψίες ανακρίβειας, σχεδόν 9 στους 10 χρήστες (86,7%) προχωρούν σε περαιτέρω ενέργειες. Το 83,7% διασταυρώνει την απάντηση με άλλες πηγές στο Διαδίκτυο, το 35,4% ζητά επιβεβαίωση από ανθρώπους (συγγενείς, δασκάλους, φίλους), το 33,6% επιμένει (prompting), ζητώντας από την ίδια την ΑΙ περαιτέρω διευκρινίσεις και τεκμηρίωση.
Οι πολίτες εμφανίζονται πρόθυμοι να εκχωρήσουν στην ΤΝ την αξιολόγηση σχολικών εργασιών (66%) ή την αρχική διαλογή βιογραφικών (60%). Όταν όμως το διακύβευμα αφορά τον πυρήνα της ζωής τους, όπως ιατρικές διαγνώσεις, διαχείριση οικονομικών, νομικές διαφορές ή την οδήγηση ενός αυτόνομου οχήματος, αυτό μειώνεται σημαντικά.
«Πρέπει να ρυθμιστεί η Τεχνητή Νοημοσύνη»
Το αίτημα για την επιβολή αυστηρών ρυθμίσεων είναι σχεδόν ομόφωνο. Ένα συντριπτικό 90,3% των πολιτών, χρήστες και μη χρήστες εξίσου, ζητά την θεσμοθέτηση σαφών νομικών και ηθικών περιορισμών στη χρήση της ΤΝ. Μόλις το 8,9% πιστεύει ότι η τεχνολογία πρέπει να αφεθεί ανεξέλεγκτη.
Η ανάγκη για Τεχνοηθική
Οι προκλήσεις που επιφέρει η εκθετική ανάπτυξη και διάδοση της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι πλέον απλώς τεχνολογική. Είναι πρωτίστως πολιτική, ηθική και υπαρξιακή. Το μεγάλο στοίχημα της επόμενης δεκαετίας δεν είναι το πόσο γρήγορα θα υιοθετήσουμε τα νέα εργαλεία, αλλά το πώς θα διασφαλίσουμε τη διαφάνεια, θα γεφυρώσουμε τις νέες ανισότητες και θα διατηρήσουμε, εν τέλει, την ανθρώπινη φύση μας σε έναν κόσμο θα συνυπάρχει ολοένα και περισσότερο η ανθρώπινη με την τεχνολογική πραγματικότητα. Κατά την βιομηχανική επανάσταση που διάγουμε, η τεχνοηθική βρίσκεται στο επίκεντρο, περισσότερο από ποτέ αποτελώντας την ηθική βάση για την κρατική ρύθμιση και τον ψηφιακό εγγραμματισμό που τόσο έχουμε ανάγκη.
