Ένα αναγνωστικό, μια πλάκα με κοντύλι, ένα μολύβι κομμένο στα τρία και λίγα ξερά σύκα. Η σχολική σάκα αφηγείται τη ζωή των μαθητών μιας άλλης εποχής.
Ευαγγελία Κανταρτζή
Σήμερα βιβλία, τετράδια, κασετίνες, μαρκαδόροι, φαγητό και παγούρια γεμίζουν τις σχολικές τσάντες. Τι κουβαλούσαν, όμως, τα παιδιά πριν από εκατό χρόνια;
Πριν καθιερωθεί η σχολική σάκα, πολλά παιδιά μετέφεραν τα λιγοστά πράγματά τους σε ένα χειροποίητο ταγάρι ή τσαντούλι. Ένα παλιό φόρεμα, το μπατζάκι ενός παντελονιού ή ένα κομμάτι φθαρμένης κουβέρτας μπορούσε, από τα χέρια της μητέρας ή της γιαγιάς, να γίνει σχολική τσάντα.
Σε ορισμένες περιοχές η πάνινη τσάντα ονομαζόταν «φύλακας», επειδή προστάτευε το βιβλίο και το τετράδιο από τη βροχή και τις λερωματιές. Στην παλιά Καστοριά λεγόταν «πέτσα» και κρεμιόταν χιαστί στον ώμο.
Τι είχε μέσα;
Οι σάκες ήταν μικρές γιατί μικρές ήταν και οι ανάγκες – αλλά και οι δυνατότητες. Ένα αλφαβητάρι ή αναγνωστικό, ένα ολιγόφυλλο τετράδιο, η πλάκα, το κοντύλι και το σφουγγαράκι της. Οι μεγαλύτεροι μαθητές μπορούσαν να έχουν μολύβι, πένα και μελανοδοχείο.
Στα δύσκολα μεταπολεμικά χρόνια ακόμη και αυτά δεν ήταν αυτονόητα.
Ο Καρυοφύλλης Νταγιούκλας, που πήγε σχολείο το 1945, θυμόταν:
«Η τσάντα που είχα μου την είχε κάνει η μάνα μου από μπατζάκι πανταλονιού. Μη φανταστείτε ότι είχε πολλά πράγματα μέσα: ένα τετράδιο και ένα βιβλίο κι ένα μολύβι στα τρία κομμένο, για να πάρουμε και οι τρεις».
Η μαρτυρία καταγράφηκε στον Μαθητικό Διαγωνισμό του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης «Αναμνήσεις από τα παλιά σχολικά χρόνια».
Ακόμη και για σβήστρα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ένα κομμάτι μπαγιάτικο ψωμί.
Στη σάκα χωρούσε και… η θέρμανση της τάξης
Η σχολική τσάντα δεν έκρυβε μόνο βιβλία. Τα παιδιά μπορούσαν να έχουν μαζί τους λίγα αμύγδαλα, ξερά σύκα ή φρούτα που μάζευαν στον δρόμο.
Και κάποιες φορές κουβαλούσαν μαζί τους ένα κούτσουρο για την ξυλόσομπα της σχολικής αίθουσας.
Μια ολόκληρη εποχή χωρούσε σε μια μικρή πάνινη τσάντα.
Η σάκα που κρατούσε χρόνια
Σταδιακά το ταγάρι έδωσε τη θέση του στη γνωστή σχολική σάκα: πλαστική για τους περισσότερους, δερμάτινη για τους πιο τυχερούς, συνήθως σκούρα καφέ, με μεταλλικά κουμπώματα και πολλές φορές με κλειδί.
Δεν άλλαζε κάθε Σεπτέμβριο. Μπορούσε να ακολουθήσει το παιδί για χρόνια. Και για πολλές γενιές η μυρωδιά μιας καινούργιας δερμάτινης σάκας έμεινε συνδεδεμένη με την πρώτη μέρα του σχολείου.
Ύστερα ήρθαν οι πολύχρωμες τσάντες, οι πολλές θήκες, τα σακίδια πλάτης και τα τροχήλατα βαλιτσάκια.
Από τη μικρή σάκα που χωρούσε ένα αναγνωστικό και μια πλάκα φτάσαμε στη σημερινή τσάντα που συχνά μεταφέρει σχεδόν μια μικρή βιβλιοθήκη.
Κι όμως, κάτι δεν άλλαξε.
Η σχολική τσάντα εξακολουθεί να σηματοδοτεί την πρώτη μέρα στο σχολείο και την αρχή μιας καινούργιας διαδρομής.
Γιατί, όταν ανοίγουμε μια παλιά σχολική σάκα, δεν βρίσκουμε μόνο βιβλία και μολύβια. Βρίσκουμε τις δυσκολίες, τις χαρές και τα όνειρα των παιδιών μιας άλλης εποχής.
* Διευθύντρια Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
