Γράφει η Γεωργία Κανελλοπούλου
“Του θύμιζε την κοπέλα με την αλογοουρά και τις ένδοξες εμφανίσεις και εξαφανίσεις της. Ήταν μιά τρομερή μουσική, μια μεγαλειώδης, μια απέραντη μουσική, που την είχε ανακαλύψει όταν οι τύποι της Φιλαρμονκής Ορχήστρας της Πόλης του Μεξικού τού ζήτησαν βοήθεια για να ξαναβρούν ένα φορτηγό που είχε χαθεί, γεμάτο μουσικά όργανα. Ένα απόγευμα, στα μισά της πρόβας, ο Έκτορ ανακάλυψε σ’ ένα άδειο θέατρο, όπου υπήρχαν μόνο οι μουσικοί και οι ήχοι τους, τον εαυτό του να κλαίει με μια μουσική που τον συγκλόνιζε και τον συντάραζε. Και γι’ αυτό είχε περάσει περισσότερο καιρό στις πρόβες παρά στις έρευνες για το φορτηγό. Ήταν η Ογδόη του Μάλερ.”
Ήθελα να γράψω μία από τις φανταστικές “συνεντεύξεις” μου, με τον Γκούσταβ Μάλερ αυτή τη φορά, αλλά διάβασα πως δεν του άρεσαν καθόλου οι συνεντεύξεις, τις έβρισκε «χάσιμο χρόνου» και συχνά απαντούσε με αινιγματικές φράσεις. Καθώς πάντα (σχεδόν) σέβομαι τις παραξενιές των ανθρώπων, βρέθηκα, αντί συνέντευξης, να φτιάχνω έναν κατάλογο αξιοπερίεργων πραγμάτων του Γκούσταβ Μάλερ, με άλλα λόγια ανακάλυψα τα χίλια σύμπαντα του μοναδικού συνθέτη και μαέστρου.
Εσείς το ξέρατε πως…
Ο Γκούσταβ Μάλερ ήταν πραγματικό παιδί – θαύμα; Γεννημένος το 1860 σε μια μικρή πόλη της Βοημίας, σε ηλικία μόλις τεσσάρων ετών, ανακάλυψε ένα πιάνο στο σπίτι των παππούδων του και άρχισε να παίζει χωρίς να του έχει δείξει κανείς. Στα δέκα έδωσε το πρώτο του ρεσιτάλ και στα δεκαπέντε μπήκε στο Ωδείο της Βιέννης για να σπουδάσει σύνθεση.
Πως ο Γκούσταβ Μάλερ είχε εμμονή με τη λεπτομέρεια; Οι παρτιτούρες του ήταν απίστευτα σχολαστικές, γεμάτες σημάδια για τη δυναμική, το ρυθμό, τη φρασεολογία και την έκφραση. Ήθελε κάθετι να ακούγεται ακριβώς όπως το άκουγε ο ίδιος μέσα στο κεφάλι του.
Πως ο Γκούσταβ Μάλερ δεν ξέφυγε από τη λεγόμενη “συμφωνική δεισιδαιμονία” παρότι το προσπάθησε; Υπήρχε μια μακροχρόνια πεποίθηση ότι κανένας συνθέτης δεν μπορούσε να επιβιώσει γράφοντας περισσότερες από εννέα συμφωνίες – ο Μπετόβεν, ο Σούμπερτ και ο Μπρούκνερ πέθαναν όλοι μετά τη δική τους ενάτη. Ο Μάλερ προσπάθησε να ξεγελάσει την “κατάρα” παρακάμπτοντας τον αριθμό, αποκαλώντας το ένατο μεγάλο ορχηστρικό έργο του “Το τραγούδι της γης”, αντί για Συμφωνία αρ. 9. Αλλά η κατάρα δεν ξεγελάστηκε! Ο Μάλερ πέθανε λίγο μετά την ολοκλήρωση της πραγματικής του Ενάτης, γι’ αυτό η Δεκάτη του είναι ημιτελής.
Ξέρατε επίσης πως…
Η μουσική του Μάλερ δεν ήταν και πολύ δημοφιλής στις μέρες του αλλά σήμερα οι συμφωνίες του βρίσκονται στην κορυφή των κλασικών τσαρτ στο Spotify, το Apple Music κ.λπ.; Ίσως επειδή όλα τα στοιχεία της σύγχρονης εποχής, η αγωνία, η πίεση, η ανασφάλεια, βρίσκουν έκφραση στο έργο του Μάλερ…
Πως η μουσική του Μάλερ εμφανίζεται σε περισσότερα από 100 soundtracks ταινιών, συμπεριλαμβανομένων των “Θάνατος στη Βενετία”, “Το νησί των καταραμένων”, “Τα παιδιά των ανθρώπων”, “Ταρ”, “Το δέντρο της ζωής”. Σε έναν χολιγουντιανό παραγωγό άρεσε τόσο πολύ η μουσική του “Θάνατος στη Βενετία” (δηλαδή η Πέμπτη του Μάλερ) που ρώτησε αν θα μπορούσε να ζητήσει από τον συνθέτη να γράψει περισσότερη μουσική για ταινίες. Δεν ήξερε ο καημένος ότι ο Μάλερ είχε πεθάνει πριν από 60 χρόνια!
Πως ο Μάλερ θεωρείται ο ιδανικός «λογοτεχνικός» συνθέτης, το ξέρατε; Ναι, γιατί η μουσική του δεν είναι ποτέ επίπεδη: περιέχει ειρωνεία, περιέχει θρήνο, περιέχει θρίαμβο, όλα μαζί! Έτσι, τον συναντάμε στο 1Q84 του Χαρούκι Μουρακάμι, στην Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι και στην Άγνοια του Μίλαν Κούντερα, στην Ιστορία αγάπης και σκότους του Άμος Οζ, στο Άμστερνταμ του Ίαν ΜακΓιούαν, αλλά και σε πολλά από τα βιβλία του Πάκο Ιγνάθιο Τάιμπο, εκεί όπου ο Μάλερ βγαίνει από τις αίθουσες συναυλιών και εισέρχεται στο σκληρό (hard-boiled) αστυνομικό μυθιστόρημα, μεταβληθείς έτσι σε σύμβολο για κάθε μοναχικό άνθρωπο που αναζητά κάτι σε έναν άδικο κόσμο.
Βέβαια, καθένας από αυτούς τους συγγραφείς έβαλε τον Μάλερ στα βιβλία του για διαφορετικό λόγο. Ο Μάλερ του Μουρακάμι δίνει κάτι από τη μοναξιά και την εσωτερική αναταραχή του σύγχρονου ανθρώπου την ίδια στιγμή που ο Μάλερ του Κούντερα απλώς “αγκαλιάζει όλο τον κόσμο”. Ο Μάλερ του Άμος Οζ είναι το σύμβολο της Ευρώπης που χάθηκε μαζί με τους εβραίους διανοούμενους, μια πατρίδα που πλέον υπάρχει μόνο μέσα στις παρτιτούρες. Στο βιβλίο του Ίαν Μακ Γιούαν είναι εμφανής η εμμονή του Μάλερ με τη μεγάλη φόρμα (τη συμφωνία που πρέπει να περιέχει τα πάντα), αλλά και η ηθική της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ενώ στον Τάιμπο ο Μάλερ γίνεται πραγματικό υπαρξιακό καταφύγιο για τον διάσημο ντετέκτιβ, Έκτορ Μπελασκοαράν Σάιν, για τον οποίο το να κλείνεται στο γραφείο του, να πίνει κόκα κόλα και να ακούει Μάλερ στο πικάπ, είναι πράξη αντίστασης, ίσως και επιβίωσης.
“Η προσαύξηση έρωτα που χάνεται και φεύγει, κύματα στο νερό, και δεν μπορεί κανένας, να πάρει η οργή, να τον περισώσει”. Αυτός είναι ο Μάλερ του Τάιμπο.
Ξέρατε πως…
Ο Γκούσταβ Μάλερ περιέγραφε τον εαυτό του ως “ξένο παντού”; Ίσως γιατί, ενώ το 1897 βαφτίστηκε καθολικός, προκειμένου να διοριστεί διευθυντής της Αυτοκρατορικής Όπερας της Βιέννης, θέση που δεν θα δινόταν σε εβραίο, συνέχισε να αντιμετωπίζει έντονο αντισημιτισμό. Το μεγάλο του παράπονο ήταν πως έζησε μια ζωή ως “τρις άπατρις”, σύμφωνα με δική του έκφραση. Ήταν ένας Βοημός στην Αυστρία, ένας Αυστριακός στη Γερμανία και ένας Εβραίος σε όλον τον υπόλοιπο κόσμο.
Η μουσική του, αν και βαθιά ριζωμένη στη γερμανική συμφωνική παράδοση, φέρει ίχνη της εβραϊκής του κληρονομιάς, στην 1η και στην 3η συμφωνία του βρισκουμε στοιχεία κλέζμερ*. Γι’ αυτό ίσως η μουσική του αναφέρεται κάποιες φορές ως έκφραση του “ξένου”.
Υπήρξε άνθρωπος με τεράστια φιλολογική και φιλοσοφική παιδεία, ιδιαίτερη ευαισθησία, ιδανικά, αλλά και προσήλωση σε προσωπικές αξίες, στο όνομα των οποίων, όπως καταγράφει η σύζυγός του Άλμα, περιφρόνησε κάθε τι το ευτελές.
Ξέρατε πως…
Η σύζυγος του Μάλερ τον άφησε γιατί ερωτεύτηκε τον Βάλτερ Γκρόπιους, τον γνωστό μας ιδρυτή του Μπαουχάους; Και ο Μάλερ έτρεξε στον ψυχίατρο της εποχής του, τον Σίγκμουντ Φρόιντ, για βοήθεια, κι επειδή δεν τον βρήκε στο ιατρείο, πήγε να τον συναντήσει στην πόλη που έκανε διακοπές, κι έτσι οι δυό τους θέσπισαν αυτό που θα λέγαμε “περιπατητική ψυχοθεραπεία”; Πως η Μπιγιονσέ είναι κάτι σαν ξαδέρφη όγδοου βαθμού με τον Μάλερ το ξέρατε;
Πως ο Δημήτρης Μητρόπουλος έπαθε καρδιακή προσβολή – από την οποία πέθανε – ενώ διεύθυνε πρόβα της Τρίτης Συμφωνίας του Γκούσταβ Μάλερ με την ορχήστρα της Σκάλας του Μιλάνου;
Αφήνοντας στην άκρη τις τελευταίες, λίγο lifestyle, πληροφορίες, το ξέρατε πως λέγεται για τον Μάλερ ότι δεν έγραφε απλώς συμφωνίες, αλλά έχτιζε ολόκληρα μουσικά σύμπαντα; Η Όγδοη Συμφωνία του μάλιστα απέκτησε το περίφημο παρατσούκλι «Συμφωνία των Χιλίων», επειδή στην πρεμιέρα της συμμετείχαν πάνω από 150 μέλη ορχήστρας και πάνω από 800 χορωδοί!
Τέλος, ξέρατε ότι αγαπούσε πολύ την πεζοπορία στα αλπικά μονοπάτια; Μάλιστα, έμενε κάποια στιγμή σε μια μικροσκοπική καλύβα στην άκρη της λίμνης Attersee στην Αυστρία – τη λίμνη που μας γνώρισε με τους μοναδικούς του πίνακες ο έτερος Γκούσταβ, ο Κλιμτ – εκεί δούλευε ο Μάλερ πολύ παραγωγικά, κι όταν τον επισκέφτηκε εκεί ο μαθητής του και κατόπιν διάσημος μαέστρος Μπρούνο Βάλτερ, ο Μάλερ του είπε: “Μην μπαίνεις στον κόπο να κοιτάς τη θέα, την έχω ήδη συνθέσει“.
“Τι σχέση είχε λοιπόν η κοπέλα με την αλογοουρά με εκείνον τον θαυμάσιο εβραίο που βασανίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα; Ο Έκτορ είχε γνωρίσει τον Γκούσταβ Μάλερ πολλά χρόνια ύστερα από την κοπέλα με την αλογοουρά. Εκείνη ήρθε πρώτη. Πώς του θύμιζε λοιπόν την κοπέλα με την αλογοουρά και τις ένδοξες εμφανίσεις και εξαφανίσεις της; […] Ας μη σε ρωτήσει κανένας, Έκτορ Μπελασκοαράν Σάυν, μοναχικέ ντετέκτιβ της πιο παραστρατημένης και διεφθαρμένης πόλης του πλανήτη, το γιατί. Ας μη σε ρωτήσουν, γιατί δεν θα ξέρεις τι ν’ απαντήσεις… Με νοσταλγία γυναίκας και Μάλερ, κάθισε στην άκρη του κρεβατιού που χρειαζόταν άλλαγμα σεντονιών, όπως έκανε τις τελευταίες δεκαπέντε μέρες, κι έβαλε τον Μάλερ και την Ογδόη του στο μηχάνημα. Του έδωσε εντολή να επαναλαμβάνει τον δίσκο μέχρι τελικής πτώσεως ενώ κάπνιζε ένα τσιγάρο, κι ύστερα άλλο κι άλλο, ώσπου γέμισε το δωμάτιο με καπνό.”
Πηγές
- https://www.rpo.co.uk/news-and-press/79-blog/382-mahler-fact-sheet
- https://www.facebook.com/legendarymusicians2020/posts/-5-fun-facts-about-gustav-mahler1-he-was-obsessed-with-the-number-3many-of-his-w/1526880352221124/
- https://lpo.org.uk/10-facts-you-might-not-know-about-mahler/
- https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/
- Και τα τρία αποσπάσματα είναι από το βιβλίο Ανήσυχοι Νεκροί, Κι ό,τι λείπει, λείπει: Αστυνομικό μυθιστόρημα γραμμένο με τέσσερα χέρια, Πάκο Ιγνάθιο Τάιμπο ΙΙ & Υποδιοικητής Μάρκος, μτφρ. Β. Κνήτου, εκδ. Άγρα
- Οι πίνακες είναι έργα βιεννέζων ζωγράφων της εποχής του Γκούσταβ Μάλερ, που απεικονίζουν τη ζωή στη Βιέννη αλλά και την αγαπημένη λίμνη του Μάλερ, την Attersee. Με τη σειρά: Maximilian Lenz: Sirk-Ecke 1900 (κεντρική εικόνα), Egon Schiele: Crescent of Houses II (Island Town) 1915, Max Kurzweil: Martha Kurzweil on the bank in Pont-Aven 1900, August Mandlick: scene in a bar, Vienna 1915, Emperor Franz Joseph: Ball in Vienna 1900, Gustav Klimt: Schloss Kammer on the Attersee IV 1910, Gustav Klimt: Houses at Unterach on the Attersee 1916, Egon Schiele: Houses on the River (The Old Town) 1914, Carl Moll: White Interior 1905, Leopold Hofmann: Vienna State Opera 1930, Gustav Klimt: Church in Unterach on the Attersee 1916. Εξαίρεσα αναγκαστικά τον Όσκαρ Κοκόσκα, γιατί η αγαπημένη σύζυγος του Μάλερ είχε κάποια ερωτική σχέση και με αυτόν, το ξέρατε;
*Klezmer: παραδοσιακή μουσική των Ασκενάζι Εβραίων
Ακούστε
Τον Λέοναρντ Μπερνστάιν, “ψυχαναλυτή” της μουσικής του Μάλερ:
Δείτε:
“Θάνατος στη Βενετία” (Λουκίνο Βισκόντι, 1971): Εδώ ο Βισκόντι μετέτρεψε τον συγγραφέα Άσενμπαχ του βιβλίου σε συνθέτη και χρησιμοποίησε το Adagietto από την 5η Συμφωνία ως το κύριο μουσικό θέμα, ταυτίζοντάς το για πάντα με τη μελαγχολία της Βενετίας.
“Ο Μάλερ στον καναπέ” (Πέρσι Άντλον, 2010): Εδώ ο Μάλερ και ο Φρόιντ συζητάνε περπατώντας, και μαζί τους περπατάμε κι εμείς απολαμβάνοντας το περιβάλλον, και είμαστε παρόντες στις αναδρομές που κάνει ο Μάλερ, αληθινά ταραγμένος για τη σχέση της Άλμα με τον Γκρόπιους.
