Ο άνθρωπος που άλλαξε τη ζωγραφική – Η επιμονή του απέναντι στην αμφισβήτηση και όσα αποκάλυψε ο Ζορζ Κλεμανσώ για τον μεγάλο ιμπρεσιονιστή
Σαν σήμερα, στις 14 Νοεμβρίου 1840 γεννήθηκε ο Κλοντ Μονέ, ο γάλλος ζωγράφος που άλλαξε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το φως και το χρώμα στη ζωγραφική. Υπήρξε βασικός θεμελιωτής του ιμπρεσιονισμού, ενός καλλιτεχνικού κινήματος που έφερε επανάσταση στην τέχνη. Το έργο του επικεντρώθηκε στην αποτύπωση του φυσικού φωτός, των χρωμάτων και της ατμόσφαιρας της στιγμής, επηρεάζοντας καθοριστικά την εξέλιξη της σύγχρονης ζωγραφικής.
Γεννημένος στο Παρίσι, μεγάλωσε στη Χάβρη της Νορμανδίας. Η γνωριμία του με τον ζωγράφο Ευγένιο Μπουντέν, ο οποίος τον μύησε στη ζωγραφική στην ύπαιθρο, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην καλλιτεχνική του εξέλιξη.
Αργότερα, αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες μορφές του ιμπρεσιονισμού, του καλλιτεχνικού κινήματος που επιδίωξε να αποτυπώσει τη φευγαλέα εντύπωση μιας στιγμής, τις μεταβολές του φωτός και την ατμόσφαιρα ενός τοπίου.
Μάλιστα, το ίδιο το κίνημα πήρε το όνομά του από τον πίνακά του «Εντύπωση, Ανατολή του Ήλιου», που παρουσιάστηκε στην πρώτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών το 1874.
«Έμαθε τους ανθρώπους να βλέπουν»
Στις 29 Ιανουαρίου 1929, περίπου δύο χρόνια μετά τον θάνατο του ζωγράφου, το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» δημοσιεύει ένα εκτενές άρθρο του Γ. Φτέρη, μέσα από το οποίο αναδεικνύεται η καλλιτεχνική του ιδιοφυΐα, αλλά και η προσωπικότητα ενός δημιουργού που παρέμεινε αφοσιωμένος στην τέχνη του μέχρι το τέλος της ζωής του:
«Να παρουσιάσωμεν εν πρώτοις τον πρίγκηπα των ανταυγειών, δηλαδή τον καλλιτέχνην περί του οποίου εξακολουθεί ακόμη να παραδέχεται η κριτική ότι έφερε μετά τον Κορό εις την ζωγραφικήν της φύσεως την μεγαλειτέραν επίνοιαν και πρωτοτυπίαν.
»Όταν αναφέρωμε το όνομα του Κλώντ Μονέ […] εννοούμε το μεσουράνημα του εμπρεσσιονιστικού ηλίου, ή αν προτιμάτε όλη τη δόξα του καθαρού εμπρεσσιονισμού. […]
»Ο Μονέ, από την εποχή που άφησε την φιγούρα, μέχρι γήρατος, έμεινε πιστός στο ουράνιο τόξο, με τη λυρική έξαρσι που του έδιδε ο κατάφωτος ίλιγγος των ματιών του. […]
»Διέκρινε και μετέφρασε το χρώμα του φωτός, το επέβαλε μάλιστα εν σχέσει προς εκείνο που αποδίδομεν συνήθως εις τα καθ’ έκαστον αντικείμενα […].
»Δεν απομένει αμφιβολία ότι εδίδαξε την ανθρωπίνην όρασιν, εξαγνίσας το αίσθημα του υπαίθρου με μίαν φρεσκάδα ολοσδιόλου αυθόρμητον, εμπνευσμένην και μουσικήν. Έμαθε τους ανθρώπους να βλέπουν».
Η φιλία με τον Ζορζ Κλεμανσώ
Αφορμή για το δημοσίευμα αποτέλεσε το βιβλίο «Claude Monet: Les Nymphéas», που είχε εκδώσει το 1928 ο Ζορζ Κλεμανσώ, πρώην πρωθυπουργός της Γαλλίας και στενός φίλος του ζωγράφου.
Οι δύο άνδρες συνδέονταν με μία βαθιά φιλία, η οποία διατηρήθηκε μέχρι τον θάνατο του Μονέ, τον Δεκέμβριο του 1926. Ο Κλεμανσώ υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του έργου του, ενθαρρύνοντάς τον ακόμη και στις πιο δύσκολες περιόδους της δημιουργικής του πορείας.
Στο δημοσίευμα, ο Γ. Φτέρης μεταφέρει την εικόνα του Μονέ όπως αυτή αποτυπώνεται στο βιβλίο του Κλεμανσώ:
«Ο Μονέ, κατά τον Κλεμανσώ, υπήρξεν ένας ανώτερος λυρικός και συγχρόνως ένας άνθρωπος της δράσεως. Βέβαιος περί της αναλλοιώτου ευθύτητος του οράματός του, επέμενε σκληρά να ζωγραφίζη ό,τι έβλεπε και όπως έβλεπε, έξω από τας συμβατικότητας του ατελιέ».
Η επιμονή αυτή χαρακτήριζε ολόκληρη τη ζωή του. Ο Μονέ αναζητούσε διαρκώς νέους τρόπους να αποτυπώσει το φως, ακόμη και όταν οι προσπάθειές του προκαλούσαν αμφισβήτηση:
«Αυτή η περίοδος είναι μία αδιάκοπη μάχη προς κατάκτησιν του φωτός. Ο αρτίστας εργάζεται αδιάκοπα. Δε μιλά σε κανένα».
Από την απόρριψη στην αναγνώριση
Η πορεία του Μονέ, ωστόσο, δεν υπήρξε εύκολη. Οι ιμπρεσιονιστές αντιμετώπισαν αρχικά έντονη κριτική, καθώς η ζωγραφική τους αμφισβητούσε τις καθιερωμένες ακαδημαϊκές αντιλήψεις.
Ο Γ. Φτέρης περιγράφει χαρακτηριστικά το κλίμα της εποχής:
«Έρχεται κατόπιν η ομοβροντία της κριτικής εναντίον του. Ο εμπρεσσιονισμός αποκαλείται άγνοια και άρνησις κάθε ωμορφιάς».
Ωστόσο, η αντιμετώπιση αυτή σταδιακά αλλάζει. Ο ζωγράφος που κάποτε δυσκολευόταν να πουλήσει τους πίνακές του γνωρίζει ολοένα μεγαλύτερη αναγνώριση.
«Επί τέλους η θύελλα περνά. Ένα ταμπλώ του Μονέ, που εξετέθη για 110 φράγκα, πωλείται 70.000 εις δημοσίαν αγοράν! Ένα άλλο, 50 φράγκων, ανέβηκε εις τις εκατόν χιλιάδες».
Η κληρονομιά του
Ο Κλοντ Μονέ πεθαίνει στις 5 Δεκεμβρίου 1926, σε ηλικία 86 ετών, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της σύγχρονης ζωγραφικής. Ανάμεσα στις πιο χαρακτηριστικές δημιουργίες του βρίσκονται τα περίφημα «Νούφαρα», εμπνευσμένα από τον κήπο του στο Ζιβερνί.
Για τον Κλεμανσώ, όμως, η αξία του φίλου του δεν περιοριζόταν στην καλλιτεχνική του επιτυχία. Ήταν, πάνω απ’ όλα, η αφοσίωσή του σε ένα ιδανικό, την οποία ο Γ. Φτέρης αναδεικνύει στην κατακλείδα του δημοσιεύματος:
«Αυτή την ηρωικήν υπομονήν εις το ιδεώδες ετόνισεν ο Κλεμανσώ εις το βιβλίο του».
