Σαν σήμερα: Hannah Arendt, μια σπουδαία πολιτική φιλόσοφος

Η Hannah Arendt* γεννήθηκε 14/10/1906

Επιμέλεια στήλης: Έστα Παπαγεωργίου

Η Hannah Arendt, αυτή η τεράστια μορφή της φιλοσοφίας και της πολιτικής θεωρίας, γεννήθηκε σαν σήμερα το 1906 και πέθανε στις 4 Δεκεμβρίου του 1975. Η ζωή και το έργο της επηρεάστηκαν βαθιά από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, συμπεριλαμβανομένης της εμπειρίας της ως Εβραία πρόσφυγας από τη ναζιστική Γερμανία. Αυτό το βιωματικό πλαίσιο προσδίδει μια μοναδική, οδυνηρή διάσταση στα γραπτά της, καθώς καθίσταται μάρτυρας και σχολιαστής σε μερικά από τα πλέον μετασχηματιστικά γεγονότα της εποχής της.

Στο magnum opus της, «Η ανθρώπινη κατάσταση», καταφέρνει βαθιές τομές στην πολιτική φιλοσοφία και εμβαθύνει στην ουσία του τι σημαίνει τελικά να είσαι άνθρωπος. Αμφισβητεί τις συμβατικές αντιλήψεις και ενθαρρύνει την επανεκτίμηση του ρόλου του ατόμου στην κοινωνία. Τονίζει τη σημασία της ενεργού συμμετοχής στη δημόσια σφαίρα για την πραγματοποίηση της αληθινής ελευθερίας και την απόκτηση της ουσιαστικής ανθρώπινης ταυτότητας. Η υπεράσπιση της πολυφωνίας ως θεμελιώδους χαρακτηριστικού των ανθρώπινων κοινωνιών και η έμφαση που δίνει στη σημασία των διαφορετικών προοπτικών και στη ζωτικότητα του δημόσιου λόγου, συνεχίζει να έχει απήχηση στις συζητήσεις για το τι σημαίνουν τελικά πολιτική και δημοκρατία.

Πέρα από αυτό, η ανάλυσή της για τον ολοκληρωτισμό στο θεμελιώδες έργο της «Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού», αποτελεί πρωτοποριακή συμβολή στην πολιτική σκέψη. Οι γνώσεις που προσέφερε για τη φύση των ολοκληρωτικών καθεστώτων, τη διάβρωση των ατομικών ελευθεριών και τη χειραγώγηση των κοινωνιών παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες πάντοτε. Η έννοια της «κοινοτοπίας του κακού» (βλ. Συντηρητισμός, φιλελευθερισμός & εκφασισμός της κοινωνίας), που ανέπτυξε κατά την κάλυψη της δίκης του Adolf Eichmann – ενός υψηλόβαθμου αξιωματούχου των Ναζί και βασικού αρχιτέκτονα του Ολοκαυτώματος κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου – έφερε επανάσταση στις αντιλήψεις για την ηθική και την ανθρώπινη ευθύνη.

Υπονοώντας ότι τα συνηθισμένα άτομα μπορούν να διαπράξουν αποτρόπαιες πράξεις όταν αποποιούνται την προσωπική τους ευθύνη, η Arendt αμφισβήτησε τις κυρίαρχες έννοιες του κακού και της ηθικής. Παρατήρησε ότι ο Eichmann, αντί να είναι μια τερατώδης φανατισμένη φιγούρα – όπως θα περίμενε κανείς λόγω των φρικαλεοτήτων που είχε διαπράξει – έμοιαζε να είναι ένας συνηθισμένος γραφειοκράτης που απλώς ακολουθούσε εντολές. Η φράση της «κοινοτοπία του κακού» υποδήλωνε ότι άτομα όπως ο Eichmann μπορούσαν να ασκήσουν όλη αυτή τη βαρβαρότητα χωρίς απαραίτητα να οδηγούνται από ένα βαθιά ριζωμένο μίσος ή κακία. Αντίθετα, υποκινούνταν από την έλλειψη κριτικής σκέψης, αλλά και μια ανησυχητικά εγκόσμια προσήλωση στην εξουσία.

Ουσιαστικά, η πνευματική κληρονομιά της Hannah Arendt έγκειται στην ικανότητά της να προκαλεί κριτική σκέψη, να αμφισβητεί τους καθιερωμένους κανόνες και να παρέχει μια βαθύτερη κατανόηση της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης ύπαρξης και της πολιτικής ζωής. Οι ιδέες της συνεχίζουν να εμπνέουν μελετητές, ακτιβιστές και στοχαστές σε όλους τους κλάδους, καθιστώντας την κομβική φιγούρα στη συζήτηση για την ηθική και την ουσιαστική πολιτική.

——

-Για όποια/ον ενδιαφέρεται υπάρχει και η αρκετά καλή βιογραφική ταινία “Hannah Arendt” (https://www.imdb.com/title/tt1674773/), η οποία εστιάζει στην κάλυψη της δίκης του Eichmann.

Ηλίας Σεκέρης

sekeris.gr

*Η Χάνα Άρεντ (1906-1975) ήταν Γερμανοεβραία πολιτική θεωρητικός και φιλόσοφος, που συγκαταλέγεται στους πιο σημαντικούς στοχαστές του 20ού αιώνα. Το έργο της επικεντρώθηκε στην ανάλυση του ολοκληρωτισμού, της εξουσίας και της ανθρώπινης κατάστασης, και επηρεάστηκε βαθιά από τις εμπειρίες της ως πρόσφυγας από το ναζιστικό καθεστώς.

Βιογραφία**

Πρώτα χρόνια και σπουδές: Γεννήθηκε στο Αννόβερο της Γερμανίας. Σπούδασε φιλοσοφία στα πανεπιστήμια του Μάρμπουργκ, του Φράιμπουργκ και της Χαϊδελβέργης, όπου είχε καθηγητές τους Μάρτιν Χάιντεγκερ, Έντμουντ Χούσερλ και Καρλ Γιάσπερς. Έλαβε το διδακτορικό της το 1928 με θέμα την έννοια της αγάπης στον Άγιο Αυγουστίνο.
Φυγή από τη ναζιστική Γερμανία: Ως Εβραία, η Άρεντ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Γερμανία το 1933, μετά τη σύντομη φυλάκισή της από την Γκεστάπο. Μετακόμισε στο Παρίσι, όπου εργάστηκε για εβραϊκές οργανώσεις προσφύγων. Το 1941, με την εισβολή των Γερμανών στη Γαλλία, έφυγε για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου και πολιτογραφήθηκε το 1951.
Πνευματική ζωή στις ΗΠΑ: Εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, όπου εντάχθηκε σε έναν ζωντανό κύκλο διανοουμένων. Δίδαξε σε διάφορα πανεπιστήμια, όπως το Πρίνστον, το Χάρβαρντ και το Νέο Σχολείο Κοινωνικών Ερευνών.

Κεντρικές ιδέες

Ολοκληρωτισμός: Στο έργο της The Origins of Totalitarianism (1951), η Άρεντ αναλύει τις ρίζες του ναζισμού και του σταλινισμού. Υποστηρίζει ότι ο ολοκληρωτισμός δεν είναι απλώς μια μορφή τυραννίας, αλλά ένα νέο πολιτικό φαινόμενο που επιδιώκει τον πλήρη έλεγχο όλων των πτυχών της ζωής των πολιτών και τη δημιουργία «περιττών ανθρώπων».
Η «κοινοτοπία του κακού»: Στο βιβλίο της Eichmann in Jerusalem (1963), βασισμένο στην κάλυψη της δίκης του ναζιστή Άντολφ Άιχμαν, εισήγαγε τον όρο «κοινοτοπία του κακού». Υποστήριξε ότι ο Άιχμαν δεν ήταν ένα τέρας, αλλά ένας φιλόδοξος γραφειοκράτης που έπραξε αποτρόπαιες πράξεις λόγω της «απερισκεψίας» του, δηλαδή της ανικανότητας να σκεφτεί κριτικά και να αναλογιστεί τις συνέπειες των πράξεών του.
Η ανθρώπινη κατάσταση: Στο έργο της The Human Condition (1958), εξετάζει τις τρεις θεμελιώδεις δραστηριότητες της ανθρώπινης ζωής: την εργασία (labor), το έργο (work) και την πράξη (action). Υποστηρίζει ότι η «πράξη», η οποία εκτυλίσσεται στον δημόσιο χώρο με την αλληλεπίδραση των πολιτών, είναι απαραίτητη για την ελευθερία και τη δημιουργία ενός ουσιαστικού πολιτικού βίου.
Πολυφωνία και ελευθερία: Η Άρεντ θεωρούσε την πολιτική ως έναν χώρο όπου οι άνθρωποι δρουν από κοινού και εκφράζουν την ελευθερία τους. Για εκείνη, η «πολυφωνία» – το γεγονός ότι οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί και μοναδικοί – είναι η θεμελιώδης προϋπόθεση της πολιτικής δράσης.

Βασικά έργα