Κατά τη διάρκεια των πυρκαγιών ακούγεται συχνά η παλιά κατηγορία: «Φταίνε τα πεύκα».
Η ρητίνη τους, οι βελόνες τους και τα «κουκουνάρια» τους έχουν κάνει το πεύκο τον μόνιμο ύποπτο της μεσογειακής πυρκαγιάς. Έτσι, δεν λείπουν και εκείνοι που ονειρεύονται την αντικατάσταση των πευκοδασών με «λιγότερο εύφλεκτη» βλάστηση.
Ας κάνουμε όμως μια απλή ερώτηση.
Αν εξαφανιστούν τα πεύκα, θα εξαφανιστούν και οι πυρκαγιές;
Η απάντηση είναι ξεκάθαρη:
Όχι.
Και ίσως είναι καιρός να στρέψουμε την προσοχή μας σε μια αλήθεια που σχεδόν όλοι οι μη ειδικοί στην οικολογία των δασικών πυρκαγιών αγνοούν.
Το πεύκο δεν είναι το μοναδικό εύφλεκτο φυτό της Μεσογείου.
Οι θάμνοι που ξεχνάμε
Από τη μία άκρη της Ελλάδας ως την άλλη, και σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, τεράστιες εκτάσεις καλύπτονται από αείφυλλους σκληρόφυλλους θάμνους.
Πουρνάρι, σχίνος, κουμαριά, φιλλύκι, ρείκι, μυρτιά, αγριελιά. αριά, παλιούρι.
Πολλά από αυτά τα είδη κυριαρχούν σε εκτάσεις όπου το πεύκο απουσιάζει εντελώς.
Και όμως και αυτά τα οικοσυστήματα καίγονται.
Πολλές φορές καίγονται με ιδιαίτερα μεγάλη ένταση.
Γιατί;
Η αόρατη χημεία των θάμνων
Οι περισσότεροι όταν ακούν τη λέξη «εύφλεκτο» σκέφτονται τη ρητίνη του πεύκου και τις ξερές βελόνες του.
Οι θάμνοι όμως έχουν και αυτοί τη δική τους χημεία.
Πολλά μεσογειακά φυτά παράγουν τερπένια, φυσικές οργανικές ενώσεις, ορισμένες από τις οποίες είναι πτητικές και εύφλεκτες.
Τα πιο γνωστά είναι τα μονοτερπένια, τα οποία είναι μικρά και ιδιαίτερα πτητικά μόρια (10 άτομα άνθρακα ανά μόριο).
Ακολουθούν τα σεσκιτερπένια, μεγαλύτερα και γενικά λιγότερο πτητικά (16 άτομα άνθρακα ανά μόριο).
Υπάρχουν και τα διτερπένια, ακόμη μεγαλύτερα μόρια, τα οποία συναντώνται ιδιαίτερα στα ρητινώδη συστατικά των πεύκων (20 άτομα άνθρακα ανά μόριο).
Όσο πιο μικρό είναι το μόριο τόσο πιο εύφλεκτο)
Για την εφλεκτότητα έχουν ιδιαίτερη σημασία τα μονοτερπένια και, ανάλογα με το είδος του φυτού, ορισμένα σεσκιτερπένια.
Όταν το φυτικό υλικό θερμανθεί, οι πτητικές αυτές ενώσεις μπορούν να περάσουν στην αέρια φάση και να συμμετάσχουν στην καύση.
Εδώ μπορεί να βοηθήσει μια απλή σύγκριση.
Η βενζίνη δεν είναι επικίνδυνη μόνο επειδή είναι υγρή. Όταν εξατμίζεται, δημιουργεί εύφλεκτους ατμούς.
Φυσικά, ένα μεσογειακό δάσος δεν είναι βενζινάδικο.
Οι ποσότητες και οι μηχανισμοί είναι εντελώς διαφορετικοί.
Όμως η βασική χημική αρχή είναι παρόμοια: πτητικές οργανικές ενώσεις που απελευθερώνονται στον αέρα μπορούν, υπό κατάλληλες συνθήκες, να συμμετάσχουν στη φλόγα.
Αυτό είναι ένα κομμάτι της χημείας της φωτιάς που βρίσκεται κρυμμένο μέσα στη ζωντανή βλάστηση.
Η μεγάλη ευπάθεια των θάμνων απέναντι στη φωτιά
Η χημεία όμως δεν είναι το μόνο πρόβλημα.
Οι αείφυλλοι σκληρόφυλλοι θάμνοι έχουν ένα ακόμη χαρακτηριστικό που τους καθιστά σημαντικά καύσιμα.
Διαθέτουν τεράστια ποσότητα λεπτών κλαδιών.
Πολλοί θάμνοι αποτελούνται από ένα πυκνό δίκτυο λεπτών βλαστών και κλαδίσκων, μικρής διαμέτρου.
Αυτή η λεπτή καύσιμη ύλη θερμαίνεται πολύ γρηγορότερα από ένα χοντρό κομμάτι ξύλου.
Και όσο πιο λεπτό είναι ένα καύσιμο, τόσο ευκολότερα και γρηγορότερα ανταποκρίνεται στη θερμότητα της πυρκαγιάς (συνήθως κορμοί και κλαδιά πάνω από 2,5-3 εκατοστά δεν καίγονται ή καίγονται δυσκολότερα).
Ένας πυκνός θάμνος επομένως είναι πολύ διαφορετικός από ένα χοντρό κομμάτι ξύλου.
Είναι ένα τρισδιάστατο πλέγμα από φύλλα και λεπτούς βλαστούς, μέσα στο οποίο η φλόγα μπορεί να βρει μεγάλη επιφάνεια καυσίμου.
Αν σε αυτό προστεθούν τα πτητικά τερπένια και οι άλλες οργανικές ενώσεις του φυτού, καταλαβαίνουμε ότι οι θάμνοι μόνο αθώοι δεν είναι από την άποψη της εφλεκτότητας.
Αν φύγουν τα πεύκα, τι θα μείνει;
Εδώ βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα.
Με τη συχνότητα και την έκταση των πυρκαγιών, ορισμένες περιοχές που σήμερα καλύπτονται από πευκοδάση μπορεί, μετά από επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές, να δυσκολευτούν να διατηρήσουν τη δενδρώδη τους μορφή.
Το πεύκο μπορεί να χαθεί από ορισμένες περιοχές.
Αλλά η φωτιά θα εξαφανιστεί μαζί του;
Όχι.
Στη θέση του, ή κάτω από τις υπόλοιπες συστάδες, θα συνεχίσουν να υπάρχουν οι αείφυλλοι σκληρόφυλλοι θάμνοι.
Το πουρνάρι, ο σχίνος, η κουμαριά, το φιλλύκι, η αριά και δεκάδες άλλα είδη της μεσογειακής βλάστησης.
Οι θάμνοι αυτοί δεν είναι κάποια μικρή εξαίρεση του ελληνικού τοπίου. Είναι οι κυρίαρχοι της μεσογειακής βλάστησης.
Καλύπτουν εκατοντάδες χιλιάδες εκτάρια και αποτελούν βασικό τμήμα της φυσικής οικολογίας της Μεσογείου.
Το όνειρο της αντικατάστασης των πεύκων
Υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι η λύση είναι απλή.
Να φύγουν τα πεύκα.
Να αντικατασταθούν από άλλη βλάστηση.
Ας αφήσουμε για λίγο στην άκρη το τεράστιο οικολογικό πρόβλημα μιας τέτοιας λογικής.
Ας θέσουμε ένα πολύ πρακτικό ερώτημα:
Με τι ακριβώς θα αντικατασταθούν;
Με θάμνους;
Οι θάμνοι υπάρχουν ήδη σε τεράστιες εκτάσεις και συχνά αποτελούν εξαιρετικά αποτελεσματικό καύσιμο.
Με άλλα δένδρα;
Ποια; Πού;
Με ποια οικολογική προσαρμογή;
Και κυρίως, με ποιο τρόπο θα εξαφανίσουμε την υπάρχουσα θαμνώδη βλάστηση;
Γιατί, αν κάποιος πιστεύει ότι η αντικατάσταση των πεύκων είναι λύση για τις πυρκαγιές, πρέπει να απαντήσει και στο επόμενο ερώτημα:
Σκοπεύει να ξηλώσει εκατοντάδες χιλιάδες εκτάρια αείφυλλων σκληρόφυλλων θάμνων;
Και αν τα ξηλώσει, τι ακριβώς θα βάλει στη θέση τους;
Μια δασική πυρκαγιά δεν λύνεται αλλάζοντας απλώς την ταμπέλα του φυτού.
Δεν φταίνε τα πεύκα. Φταίει το καύσιμο;
Ούτε αυτή η φράση είναι απολύτως σωστή.
Το πεύκο είναι καύσιμο.
Οι θάμνοι είναι καύσιμο.
Τα ξερά χόρτα είναι καύσιμο.
Η νεκρή φυτική ύλη είναι καύσιμο.
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο ότι υπάρχει ένα συγκεκριμένο «κακό» φυτό.
Βρίσκεται στη συσσώρευση, την ποσότητα, τη συνέχεια και τη δομή των καυσίμων.
Ένα πεύκο μέσα σε μια περιοχή όπου υπάρχει περιορισμένη και ασυνεχής καύσιμη ύλη δεν δημιουργεί την ίδια πυρκαγιά με ένα πεύκο που βρίσκεται μέσα σε ένα συνεχές στρώμα από πυκνούς, αδιαχείριστους θάμνους και νεκρή οργανική ύλη.
Συχνά οι θάμνοι αποτελούν το καύσιμο που βοηθά τη φωτιά να κινηθεί προς την κόμη των δένδρων.
Και εκεί η πυρκαγιά μπορεί να γίνει πολύ πιο δύσκολη.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν έχει ένα όνομα
Η επιστήμη της οικολογίας των δασικών πυρκαγιών δεν μπορεί να στηρίζεται στην απλή φράση:
«Φταίνε τα πεύκα».
Αυτή είναι μια βολική απάντηση, αλλά δεν είναι επιστημονική εξήγηση.
Η μεσογειακή πυρκαγιά είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης:
καυσίμων + ξηρασίας + θερμότητας + ανέμου + συνέχειας της βλάστησης.
Μέσα σε αυτό το σύστημα, το πεύκο είναι σημαντικό.
Αλλά δεν είναι μόνο του.
Οι αείφυλλοι σκληρόφυλλοι θάμνοι αποτελούν μια τεράστια δεξαμενή φυτικής ύλης. Περιέχουν λεπτά καύσιμα, συχνά πτητικές οργανικές ενώσεις και δημιουργούν συνεχείς πυκνές μάζες βλάστησης.
Αν λοιπόν κάποιος ονειρεύεται να λύσει το πρόβλημα των πυρκαγιών εξαφανίζοντας τα πεύκα, ας απαντήσει πρώτα σε κάτι πολύ απλό:
Τι θα κάνει με τις εκατοντάδες χιλιάδες εκτάρια των εύφλεκτων θάμνων που ήδη κυριαρχούν στο μεσογειακό τοπίο;
Γιατί η φωτιά δεν ρωτά αν αυτό που καίει λέγεται πεύκο ή πουρνάρι.
Ρωτά μόνο αν υπάρχει διαθέσιμο καύσιμο. Και στη Μεσόγειο, καύσιμο θα υπάρχει και μετά το πεύκο.
Σημείωση: Οι εικόνες που αναρτώ είναι δημιουργία ΑΙ και σχηματίζονται με δικές μου οδηγίες
**Δασολόγος-Πρώην Τακτικός Ερευνητής στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Θεσσαλονίκης
