Σε έναν από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους που συνδέονται με τον ομηρικό ήρωα, ο οποίος «ταξίδεψε» πάλι σε όλον τον κόσμο με την ταινία του Νόλαν, οι εικόνες που παραπέμπουν σε χωματερή σοκάρουν τους επισκέπτες
Στο Google Maps εμφανίζεται ως «Ανάκτορο Οδυσσέα» – Palace of Odysseus στα αγγλικά. Αλλά όλες οι πινακίδες που οδηγούν στον αρχαιολογικό χώρο γράφουν «Σχολή Ομήρου». Πέρα από το στίγμα του διαδικτυακού χάρτη, το μόνο που υποδηλώνει ότι φτάσαμε στο πολυπόθητο σημείο είναι μια χρώματος καφέ, ταλαιπωρημένη από τον χρόνο, πινακίδα στην άκρη του δρόμου, και μια ακόμη πάνω στην ορθάνοιχτη, ας την πούμε, πόρτα της εισόδου, η οποία αποτελείται από συρματόπλεγμα, όπως και η υπόλοιπη περίφραξη που τοποθέτησε ο Δήμος Ιθάκης το 2021.
Μια ακόμη πινακίδα, στο εσωτερικό του χώρου, γράφει «Αρχαιολογικός Χώρος “Σχολή Ομήρου”» και αυτές οι επιγραφές είναι απαραίτητες, καθώς διαφορετικά ουδείς ανυποψίαστος επισκέπτης θα αντιλαμβανόταν ότι βρίσκεται σε έναν από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους που συνδέονται ίσως με τον πιο πολυσυζητημένο ήρωα των ομηρικών επών, τον Οδυσσέα.
Εκτός από τις «ταπεινές» πινακίδες, πάνω στο συρματόπλεγμα της εισόδου υπάρχει ένα QR code που προσφέρει ελάχιστες πληροφορίες για τον χώρο. Αναφέρεται μόνο ότι εδώ τελέστηκαν ανασκαφές από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, υπό την επίβλεψη των αρχαιολόγων Θανάση Παπαδόπουλου και Λίτσας Κοντορλή-Παπαδοπούλου, οι οποίες έφεραν στο φως «ένα μεγάλο δίκτυο με ακρόπολη που χρονολογείται στην προϊστορική εποχή και χρησιμοποιούνταν μέχρι την Ελληνιστική περίοδο».
Η υπόλοιπη περιήγηση γίνεται στα τυφλά. Τίποτα δεν καθοδηγεί τους επισκέπτες στην καλοδιατηρημένη μυκηναϊκή υπόγεια κτιστή κρήνη. Αν κάποιος δεν γνωρίζει την ύπαρξή της, θα μπορούσε δικαιολογημένα να την περάσει για μια τρύπα στο χωμάτινο έδαφος. Κανείς δεν καταλαβαίνει πού οι αρχαιολόγοι υποστήριξαν ότι ήταν το ανάκτορο – όσους τουρίστες συναντά η «Κ» κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μας, θεωρούν ότι τα ερείπια είναι στο λάθος επίπεδο από αυτό που υπέδειξε η ανασκαφή.
Οι περιπατητές αφήνονται μόνοι τους να ανακαλύψουν διαισθητικά τα μυστικά του αρχαίου τόπου. Αλλά προσοχή! Το έδαφος σε πολλά σημεία είναι κακοτράχαλο, κάπου γλιστράει, αλλού υπάρχουν ακάλυπτες, βαθιές τρύπες, άγρια βλάστηση και πεσμένα κλαδιά. Δεν υπάρχει φωτισμός, ούτε δυνατότητα πρόσβασης για άτομα με αναπηρία.
Η μόνη υπόνοια φύλαξης του χώρου έγκειται στα συρματοπλέγματα, καθώς οι δύο πόρτες εισόδου και εξόδου είναι ανοιχτές όλες τις ώρες, επομένως από τον αρχαιολογικό χώρο μπορεί να λείπουν οι χρήσιμες πληροφορίες αλλά όχι και τα σκουπίδια.
Γόπες, χαρτομάντιλα και μωρομάντιλα –ορισμένα με ακαθαρσίες–, λαμαρίνες, ένας τσίγκινος κουβάς που μοιάζει παλιωμένος αλλά σίγουρα δεν είναι αρχαίος, και πεταμένα πανιά είναι μερικά από τα… μοντέρνα ευρήματα που κοσμούν τον χώρο στο εσωτερικό του.
Εξωτερικά, στον περιβάλλοντα χώρο ακριβώς δίπλα στον αρχαιολογικό, ένα κιόσκι όπου θα μπορούσαν οι επισκέπτες να αναζητήσουν λίγη σκιά από τον καυτό ήλιο δεν είναι διαθέσιμο. Το μεγαλύτερο μέρος της ξύλινης σκεπής είναι κατεστραμμένο. Στο έδαφος υπάρχουν καρφιά, ξύλα, σπασμένα γυάλινα μπουκάλια και άλλα πλαστικά. Ορισμένοι έχουν βρει άλλη χρήση για το κιόσκι – σκορπισμένα βρίσκονται χρησιμοποιημένα προφυλακτικά.
Πανταχού παρών
Παρά την απαράμιλλη ομορφιά της, ο βασικός «κράχτης» της Ιθάκης είναι και θα είναι ο Οδυσσέας. Ο πάλαι ποτέ βασιλιάς της, το έπος της επιστροφής του οποίου στον τόπο του –έτσι όπως εξιστορήθηκε από τον Ομηρο, εννοιολογώντας την Ιθάκη ως κάτι πολύ σπουδαιότερο από ένα όμορφο μέρος– φέρνει διαρκώς επισκέπτες στο νησί.
Είναι κάτι που οι κάτοικοι γνωρίζουν πολύ καλά – ο Οδυσσέας είναι πανταχού παρών. Οχι μόνο στο άγαλμα της πλατείας στο Βαθύ ή στην προτομή έξω από το δημαρχείο. Σε ένα καφέ στον Σταυρό, ένα χωριό κοντά στη Σχολή Ομήρου, φτιάχνουν σάντουιτς «Οδυσσέας» και «Πηνελόπη».
Διάφορα μαγαζιά πουλάνε σχετικά αναμνηστικά. Μαγνητάκια-μίνι προτομές του Οδυσσέα. Αγαλματίδια που τον απεικονίζουν σε διάφορες στάσεις. Την Οδύσσεια σε κόμικ. Μπλούζες που γράφουν «Odysseus, the king of Ithaca». Το εμπόρευμα είναι ανεξάντλητο, και δεν είναι καινούργιο.
«Το βασικό που έχουμε στην Ιθάκη είναι ο Οδυσσέας, τον Οδυσσέα πουλάμε κάθε χρόνο», αναφέρει η 69χρονη Αικατερίνη, η οποία εργάζεται στο κατάστημα τουριστικών ειδών «Καλυψώ». «Δεν περιμέναμε τον Νόλαν για να γίνει γνωστή η Ιθάκη, δεν αρνούμαστε τη διαφήμιση, αλλά δεν περιμέναμε αυτή την ταινία για να μας μάθουν».
Ενώ δεν έχει άδικο, το γεγονός ότι η χολιγουντιανή «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν έσπασε τα ταμεία το φετινό καλοκαίρι, αναθέρμανε το ενδιαφέρον εκατομμυρίων ανθρώπων για το ομηρικό έπος, και για τον ήρωά του.
Σύμφωνα με τον δήμαρχο της Ιθάκης, Διονύση Στανίτσα, φέτος δεν έχει αλλάξει πολύ η προσέλευση. «Οποιος ήθελε να έρθει το καλοκαίρι, είχε κάνει προγραμματισμό από τον χειμώνα», εξηγεί στην «Κ», γιατί αλλιώς τον Ιούλιο και τον Αύγουστο δεν θα έβρισκε κατάλυμα. «Αλλά του χρόνου», συνεχίζει, «θα δούμε μεγάλη διαφορά».
Κατά τον ίδιο, το νησί είναι έτοιμο να διαχειριστεί τον αυξημένο τουρισμό που αναμένει χάρη στην ταινία. «Οσον αφορά τους αρχαιολογικούς χώρους, όχι, η Ιθάκη δεν είναι έτοιμη αυτή τη στιγμή», δηλώνει, «δεν μπορώ να πω ψέματα».
Παρότι είχαν διεξαχθεί και παλαιότερα ανασκαφές, όπως από τον Βίλχελμ Φόλγκραφ στις αρχές του 20ού αιώνα, η μεγάλη ανασκαφή στη Σχολή Ομήρου από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων υπό την αείμνηστη καθηγήτρια Λίτσα Κοντορλή και τον ομότιμο καθηγητή Θανάση Παπαδόπουλο, διήρκεσε από το 1994 μέχρι το 2011. Εκείνοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι στη συγκεκριμένη θέση βρισκόταν το ανάκτορο του Οδυσσέα, αναφέρει στην «Κ» ο αρχαιολόγος, φιλόλογος και Ιθακιώτης Σπύρος Κουβαράς.
Οι περιπατητές αφήνονται μόνοι τους να ανακαλύψουν τα μυστικά του τόπου. Το έδαφος σε πολλά σημεία είναι κακοτράχαλο και ολισθηρό, ενώ δεν υπάρχει φωτισμός, ούτε προσβασιμότητα για άτομα με αναπηρία.
Από το 2018, το επιστημονικό έργο της συνολικής διαχείρισης, ταξινόμησης, καταγραφής και περαιτέρω τεκμηρίωσης του ογκωδέστατου κεραμικού και άλλου αρχαιολογικού υλικού από την παραπάνω ανασκαφή, ως υπεύθυνος από πλευράς του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, έχει αναλάβει ο Γιάννης Λώλος και η ομάδα του, με κύρια συνεργάτιδα τη δρα Χριστίνα Μαραμπέα. Στο πλαίσιο του έργου τους, πέρυσι εντόπισαν τρία σημαντικά κεραμικά ευρήματα – «τις πολύτιμες “Οδυσσειακές” επιγραφές, μετά ενδελεχή εξέταση 52.000 και πλέον θραυσμάτων κεραμίδων στέγης», δηλώνει ο κ. Λώλος.
Ο ίδιος είναι βέβαιος ότι η έδρα του βασιλείου του Οδυσσέα πράγματι βρισκόταν στη βορειοδυτική Ιθάκη – «σε αυτήν ακριβώς την περιοχή τεκμηριώνεται, με πλήθος ευρημάτων, ένα πλέγμα από 7-8 μυκηναϊκές θέσεις (μία από αυτές είναι και η Σχολή Ομήρου), που ορίζει, όπως εκτιμούμε με βεβαιότητα, την έδρα του ναυτικού Οδυσσειακού βασιλείου κατά την εποχή της ακμής των μυκηναϊκών ανακτόρων στην Ελλάδα», τονίζει.
Δεν μπορεί μετά βεβαιότητος να υποστηρίξει ότι στον εν λόγω αρχαιολογικό χώρο, στη Σχολή Ομήρου, ήταν το ανάκτορο. Αλλά λέει με σιγουριά ότι το κτιριακό συγκρότημα στη συγκεκριμένη θέση ταυτίζεται με το Οδύσσειον της Ιθάκης, τον χώρο λατρείας του Οδυσσέα, με βάση τα ευρήματα.
Αναφέρει, μεταξύ άλλων, τη μνημειακή αρχιτεκτονική του χώρου, τη φυσιογνωμία του μεγάλου Ιερού Βράχου, με τις λαξευτές κλίμακες, τις σημαντικότερες κατηγορίες των κινητών ευρημάτων και κάποια μεμονωμένα ευρήματα, όπως τη μικρή χάλκινη προτομή Οδυσσέως, τις επιγραφικές μαρτυρίες, και πάνω από όλα, τις επιγραφές με το όνομα του Οδυσσέα σε τρία θραύσματα κεραμίδων στέγης.
«Οι δύο είναι ενσφράγιστες, με το όνομά του στη γενική, δηλαδή ως κατόχου/ιδιοκτήτη του κτίσματος, και καταδεικνύουν την ύπαρξη ιερού του ήρωα στον χώρο, που θα ήταν το επίκεντρο της λατρείας του. Η τρίτη επιγραφή είναι εγχάρακτη, αφιερωματικού χαρακτήρα, πιθανότατα από κάποιον προσκυνητή», σημειώνει. Το συμπέρασμα, τονίζει, «είναι σαφές: στα ιστορικά χρόνια, ο ήρωας λατρευόταν εντατικά στα μέρη του».
Οι ήρωες λατρεύονταν στους τόπους τους, συμπληρώνει ο κ. Κουβαράς, εξηγώντας πως δεν τίθεται ερώτημα για το αν η ομηρική Ιθάκη ταυτίζεται με τη σύγχρονη. «Πέρα από το έπος, όλα τα αρχαιολογικά τεκμήρια που συνδέονται με τον Οδυσσέα και την Ιθάκη του Ομήρου προέρχονται από τη σημερινή Ιθάκη, από κανένα άλλο νησί του Ιονίου», συμπληρώνει ο κ. Λώλος. «Ξέρουμε πού ήταν η Ιθάκη, μας το λένε οι αρχαίοι», εξηγεί ο κ. Κουβαράς, «πρέπει να ακολουθήσουμε τις ενδείξεις τους».
Επιφυλάξεις
Ορισμένοι, όμως, διατηρούν τις επιφυλάξεις τους. Η 21χρονη Γερμανίδα Λία Τ. ονειρευόταν για χρόνια να επισκεφθεί την Ιθάκη. Ο φίλος της, Φίλιξ Χ., ήρθε μαζί της στη Σχολή Ομήρου λόγω της ταινίας του Νόλαν. Αλλά εκείνη την απασχολεί το ζήτημα. Εζησε πράγματι εδώ ο ήρωας; «Είναι καν αλήθεια πως υπήρξε στην Ιθάκη;», ρωτάει. Ευελπιστούσε ότι μια επίσκεψη στον αρχαιολογικό χώρο θα τη διαφώτιζε. «Αλλά», λέει στην «Κ», «εδώ δεν υπάρχει καμία πληροφορία».
Ο Ιταλός Μασιμιλιάνο ντε Γκρεγκόριο και η σύζυγός του Ινές συγκαταλέγουν την «Οδύσσεια» του Νόλαν στις καλύτερες ταινίες όλων των εποχών. Αφότου την είδαν, ενώ είχαν ήδη κλείσει τις διακοπές τους στην Κεφαλονιά, αποφάσισαν να κάνουν μια ημερήσια εκδρομή στην Ιθάκη. Στις 8 το πρωί, πριν από λίγες ημέρες έφτασαν στη Σχολή Ομήρου. Αργησαν να βρουν χώρο να παρκάρουν, αλλά απογοητεύτηκαν γρήγορα. «Θέλαμε να μάθουμε κάτι ερχόμενοι εδώ, θα προτιμούσαμε να πληρώναμε εισιτήριο αν ήταν να παίρναμε σχετικές πληροφορίες», σημειώνουν.
«Ο χώρος μας φάνηκε παρατημένος – υποτίθεται ότι τον διαφημίζουμε σε όλο τον πλανήτη, και δεν έχουμε τα στοιχειώδη», αναφέρει ο Θανάσης Μπαχαρίδης. Ηρθε στην Ιθάκη με τον 13χρονο γιο του, Ιάσονα, καθώς ο δεύτερος μελέτησε πέρυσι την Οδύσσεια στο σχολείο. «Το περίμενα περισσότερο σαν την Κνωσό», λέει ο Ιάσονας, «απογοητεύτηκα γιατί δεν καταλαβαίνω σε ποιο σημείο ήταν τι». «Θα έπρεπε να έχουν έστω επιγραφές, να μας εξηγούν τι βλέπουμε», συμπληρώνει ο πατέρας του.
Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο κ. Λώλο, με την ταυτοποίηση του Οδυσσείου στον συγκεκριμένο χώρο, η Ιθάκη και η χώρα κερδίζουν «ένα μοναδικό, πολύ ιδιαίτερο αξιοθέατο. Εδώ, αρκεί το όνομά του, σε συνδυασμό με τις ενέργειες για την περαιτέρω έρευνα και ανάδειξή του, για να ξαναγίνει ελληνικό και διεθνές προσκύνημα, ανακτώντας την αίγλη που είχε και στα χρόνια της ακμής του».
Αλλά ο χώρος είναι τόσο υποβαθμισμένος που ακόμα και ντόπιοι, όπως ο 24χρονος Μιχάλης Αραπογιάννης, δεν τον έχουν επισκεφθεί ποτέ. «Από ό,τι έχω ακούσει, δεν υπάρχει και κάτι να δεις εκεί», τονίζει.
«Ολο αυτό είναι πλασματικό, δεν είναι τίποτα σπουδαίο για να το δει κάποιος, είναι χάσιμο χρόνου», αναφέρει στην «Κ» ο Νίκος Σπανός, ο οποίος εργάζεται σε εστιατόριο στο κοντινό χωριό της Εξωγής. Κανένας πελάτης δεν έρχεται στο εστιατόριο λόγω του χώρου, λέει, αλλά όταν τον ρωτάνε αν αξίζει να πάνε, τους αποτρέπει. «Ντρέπομαι να στείλω έναν άνθρωπο εκεί και να δει αυτή την κατάσταση», δηλώνει, «θα μπορούσαν να το αναδείξουν, αλλά τώρα είναι εντελώς παρατημένο».
Σε αναμονή
Ο κ. Κουβαράς αναφέρεται στην επίσκεψη της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη στον χώρο το 2021. «Τότε είχε υποσχεθεί την προστασία και την ανάδειξη των αρχαιοτήτων και ήμουν αισιόδοξος, αλλά έχουν περάσει πέντε χρόνια, και από τις βροχές και τους σεισμούς ξεκολλάνε οι αρχαίες λιθοδομές, δεν είναι σωστή αυτή η εικόνα», τονίζει (σ.σ.: Η «Κ» επικοινώνησε με το υπουργείο, αλλά δεν έλαβε κάποια απάντηση).
Συμφωνεί και ο δήμαρχος. Υποστηρίζει πως, από την πλευρά του δήμου, κάνουν ό,τι μπορούν για να αναδειχθεί η πολιτιστική κληρονομιά του τόπου και να προσφέρουν στους επισκέπτες μια εμπειρία που να συνδέεται με τον Οδυσσέα. Για αυτό, εξηγεί, φτιάχνουν το «Ψηφιακό Οδυσσειακό Κέντρο», που αναμένεται να είναι έτοιμο του χρόνου. Ομως, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιθάκης, όπως λέει, δεν έχει ολοκληρωθεί η δεύτερη αίθουσα που θα φιλοξενήσει τα υπόλοιπα αρχαιολογικά ευρήματα, ενώ εκκρεμεί και η επέκτασή του. Ενας άλλος αρχαιολογικός χώρος, το Σπήλαιο των Νυμφών, είναι κλειστός. «Το υπουργείο δεν το θεωρεί επισκέψιμο, πρέπει να γίνουν εργασίες». Αλλά, κατά τον ίδιο, η προτεραιότητα είναι η Σχολή Ομήρου, ο αρχαιολογικός χώρος του Αγίου Αθανασίου, δηλαδή το Οδύσσειον. «Ο συγκεκριμένος είναι ο πιο σημαντικός χώρος στην Ιθάκη», τονίζει ο κ. Στανίτσας. «Μέσα στην επόμενη διετία θα πρέπει το υπουργείο Πολιτισμού να κάνει ενέργειες για να γίνει ο χώρος επιτέλους επισκέψιμος».
