Ένα αυτοσχέδιο αγρόκτημα σε ταράτσα πολυκατοικίας στους Αμπελόκηπους ανοίγει ξανά τη συζήτηση για τα όρια της αστικής γεωργίας. Πόσο εφικτή είναι η αυτάρκεια μέσα στην πόλη και πού σταματά, όταν τίθενται ζητήματα υγείας, νομιμότητας και ευζωίας των ζώων;
ΣΤΟΝ 16ο ΟΡΟΦΟ μιας πολυκατοικίας στους Αμπελόκηπους εδώ και χρόνια υπήρχε ένα αυτοσχέδιο «αγρόκτημα» με δεκάδες ζώα στοιβαγμένα σε έναν χώρο που δεν σχεδιάστηκε ποτέ για να φιλοξενήσει αυτού του είδους τη δραστηριότητα. Μπορούν τελικά να υπάρξουν τέτοιες πρακτικές αστικής παραγωγής, οι λεγόμενες urban farms, και με ποιους όρους;
Σε μια εποχή που η ανάγκη για μεγαλύτερη αυτάρκεια και βιώσιμη διαχείριση των πόρων επανέρχεται δυναμικά, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν μπορεί να ενταχθεί η παραγωγή τροφής στο αστικό περιβάλλον, αλλά πώς μπορεί να γίνει με τρόπο που να σέβεται τη δημόσια υγεία, τη συνύπαρξη με τους γείτονες σε ένα ομολογουμένως δύσκολο αστικό περιβάλλον όπως της Αθήνας, και φυσικά την ευζωία των ζώων.
Η λογική του νομοθέτη είναι σαφής: η οικιακή εκτροφή επιτρέπεται μόνο όταν παραμένει περιορισμένη, ελεγχόμενη και δεν μετατρέπεται σε δραστηριότητα που επηρεάζει το περιβάλλον ή τη δημόσια υγεία.
Τα τελευταία χρόνια, η αστική γεωργία γνωρίζει διεθνώς σημαντική ανάπτυξη. Δημοτικοί και ιδιωτικοί λαχανόκηποι, πράσινες ταράτσες και μικρές καλλιέργειες δημιουργούνται στις πόλεις, ως απάντηση στην ανάγκη για αυτάρκεια, στην αναζήτηση για καλύτερη ποιότητα τροφής με προσιτό κόστος, στη μείωση του κόστους μεταφοράς και του περιβαλλοντικού αποτυπώματος των τροφίμων, αλλά και στην επιθυμία για μια πιο άμεση επαφή με τη φύση.
Αυτή ήταν και η φιλοσοφία του ανθρώπου που δημιούργησε την εγκατάσταση στους Αμπελόκηπους. Ο ίδιος είχε παρουσιάσει τη δική του προσπάθεια ως μέρος αυτής της τάσης πολλές φορές σε διάφορα μίντια. Από την άλλη πλευρά, δεν ήταν η πρώτη φορά που απασχολούσε τις αρχές. Ήδη από το 2014 είχε βρεθεί ξανά αντιμέτωπος με τη δικαιοσύνη για αντίστοιχη δραστηριότητα στον ίδιο χώρο. Ο ίδιος είχε περιγράψει το εγχείρημά του ως ένα πείραμα αυτάρκειας:
«Πέρα από το χόμπι, με ενδιαφέρει πολύ η προσπάθεια που γίνεται να έρθει η παραγωγή μέσα στην πόλη, για να γλιτώσουμε τα έξοδα από τα μεταφορικά και τη σπατάλη βενζίνης. Είναι μια προσπάθεια που έχει ξεκινήσει από τη Νέα Υόρκη και ονομάζεται urban agriculture. Γιατί εμείς καλά κάνουμε που ζούμε στις πόλεις, δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε αλλιώς, αλλά πρέπει να καταφέρουμε να είμαστε αυτάρκεις όσον αφορά τα τρόφιμα. Και αυτό που κάνω εδώ είναι ένα πείραμα τέτοιο, μπορεί αυτά που θα μάθω να χρησιμεύσουν και σε άλλους και στο μέλλον να ασχοληθούν περισσότεροι με κάτι ανάλογο».
Στην πράξη, όμως, όλα αυτά προϋποθέτουν κάτι βασικό: κατάλληλο χώρο και συνθήκες. Τα ζώα χρειάζονται καθαρό νερό και σωστή τροφή, έναν χώρο που να τα προστατεύει από τις καιρικές συνθήκες, επαρκή έκταση για να κινούνται και να εκφράζουν φυσιολογική συμπεριφορά, πρόσβαση σε φως και φρέσκο αέρα, αλλά και την απαραίτητη κτηνιατρική φροντίδα. Χωρίς αυτά, καμία μορφή εκτροφής, είτε είναι σε ταράτσα είτε σε κήπο είτε σε άλλη έκταση, δεν μπορεί να θεωρηθεί ούτε βιώσιμη ούτε αποδεκτή.
Τι επιτρέπει και τι απαγορεύει ο νόμος
Ο μέγιστος αριθμός των οικόσιτων ζώων και πτηνών που μπορεί να διατηρεί κάποιος για την κάλυψη των προσωπικών του αναγκών ρυθμίζεται από ένα πλέγμα διατάξεων, υγειονομικών, πολεοδομικών και κτηνοτροφικών, που λειτουργούν συνδυαστικά
Κεντρικό ρόλο σε αυτό το πλαίσιο έχει η Κοινή Υπουργική Απόφαση Υ1β/2000/1995, η οποία θέτει τους βασικούς κανόνες για τη διατήρηση οικόσιτων ζώων. Με βάση αυτή, επιτρέπεται η εκτροφή χωρίς άδεια και χωρίς δήλωση κτηνοτροφικής μονάδας μόνο σε πολύ περιορισμένη κλίμακα, για κάλυψη οικογενειακών αναγκών, υπό αυστηρές προϋποθέσεις: κατάλληλοι χώροι, τήρηση αποστάσεων και συνθήκες υγιεινής.
Στην πράξη, η ίδια η ΚΥΑ λειτουργεί ως βάση πάνω στην οποία οι Περιφέρειες εξειδικεύουν τους κανόνες, καθορίζοντας ρητά ή κατά περίπτωση τον μέγιστο αριθμό ζώων που μπορεί να διατηρεί μια κατοικία χωρίς να θεωρείται ότι επιδίδεται σε κανονική κτηνοτροφική εκμετάλλευση.
Παράλληλα, ισχύει και ο Υγειονομικός Κανονισμός, που απαγορεύει τη δημιουργία ανθυγιεινών εστιών σε αστικό περιβάλλον. Υπό αυτό το πρίσμα και τις υπάρχουσες νομοθετικές προβλέψεις, η εκτροφή παραγωγικών ζώων σε ταράτσα πολυκατοικίας δεν θεωρείται απλώς προβληματική, είναι μη επιτρεπτή.
Η λογική του νομοθέτη είναι σαφής: η οικιακή εκτροφή επιτρέπεται μόνο όταν παραμένει περιορισμένη, ελεγχόμενη και δεν μετατρέπεται σε δραστηριότητα που επηρεάζει το περιβάλλον ή τη δημόσια υγεία. Για τον λόγο αυτόν, τα επιτρεπόμενα όρια διαφοροποιούνται έντονα, ανάλογα με τον πληθυσμό της περιοχής. Σε πολύ μικρούς οικισμούς, έως 500 κατοίκων, μπορεί να επιτραπεί η διατήρηση έως και δύο μεγάλων ζώων, περίπου δέκα μικρών αιγοπροβάτων (ανώτατα συνολικά όρια μαζί με τα νεαρά τους), καθώς και 40 έως 50 πουλερικών ή συνδυαστικά πουλερικών και κουνελιών. Ακόμη και η παρουσία χοίρων επιτρέπεται σε περιορισμένο αριθμό και μόνο όταν τηρούνται αποστάσεις που ξεκινούν από τα 70 μέτρα.
Σε οικισμούς έως 1.000 κατοίκων, τα όρια μειώνονται αισθητά: ένα μεγάλο ζώο, περίπου έξι μικρά αιγοπρόβατα και λιγότερα πτηνά, με αποστάσεις που φτάνουν ή και ξεπερνούν τα 80 μέτρα.
Σε περιοχές έως 2.000 κατοίκων, επιτρέπονται ακόμη λιγότερα ζώα και οι απαιτούμενες αποστάσεις αυξάνονται σημαντικά, φθάνοντας έως και τα 150 μέτρα. Σε ημιαστικές περιοχές έως 5000 κατοίκων, τα όρια περιορίζονται σε ελάχιστα αιγοπρόβατα και μερικές δεκάδες πουλερικά, ενώ η εκτροφή μεγαλύτερων ζώων επιτρέπεται μόνο στις παρυφές και με αποστάσεις που μπορεί να αγγίζουν τα 200 μέτρα. Σε μεγαλύτερες πόλεις, η εκτροφή περιορίζεται ουσιαστικά σε μικρό αριθμό πτηνών και μόνο υπό αυστηρούς όρους.
Σε κάθε περίπτωση, καθοριστικός παράγοντας δεν είναι μόνο ο αριθμός των ζώων, αλλά και οι συνθήκες: απαιτείται χώρος, αερισμός, διαχείριση αποβλήτων και αποφυγή οχλήσεων. Μάλιστα, για συγκεκριμένα είδη η νομοθεσία είναι ακόμη πιο αυστηρή. Η εκτροφή χοίρων για ιδιοκατανάλωση πρακτικά δεν επιτρέπεται εκτός οργανωμένων και αδειοδοτημένων μονάδων, λόγω του υψηλού κινδύνου μετάδοσης ασθενειών. Η διατήρηση βοοειδών, ακόμη και ενός ζώου, απαιτεί επίσημη καταγραφή και ελέγχους, ενώ τα ιπποειδή υπόκεινται σε υποχρεωτική ταυτοποίηση και καταγραφή.
Τι συνέβη στην πράξη
Στην πράξη, όμως, η εικόνα στον 16ο όροφο στους Αμπελόκηπους ήταν πολύ διαφορετική από το αφήγημα της «αστικής αυτάρκειας». Η κινητοποίηση του δήμου Αθηναίων ήρθε έπειτα από καταγγελία και εισαγγελική εντολή για απομάκρυνση των ζώων. Όπως αναφέρεται στην επίσημη ανακοίνωση, οι υπηρεσίες προχώρησαν άμεσα σε επιχείρηση απομάκρυνσης από το σημείο, στη συμβολή των οδών Κηφισίας και Ιατρίδου.
Συνολικά εντοπίστηκαν 31 κοτόπουλα, 10 πτηνά διαφόρων ειδών, καθώς και 10 κατσίκες με 3 ερίφια. Βάσει της νομοθεσίας, και σύμφωνα με όσα μας είπαν επιστήμονες από τον χώρο της κτηνιατρικής, «ακόμη και σε συνθήκες υπαίθρου, τέτοια μεγέθη βρίσκονται κοντά στα ανώτατα όρια οικιακής εκτροφής. Και αυτό μόνο όταν υπάρχουν χώροι και αποστάσεις. Σε μια ταράτσα, όμως, χωρίς υποδομές και χωρίς δυνατότητα τήρησης των απαιτούμενων αποστάσεων, τα δεδομένα αλλάζουν ριζικά. Εκεί που ο νόμος απαιτεί δεκάδες ή και εκατοντάδες μέτρα απόσταση, φυσικό περιβάλλον και οργάνωση, στην πράξη υπήρχε ένας περιορισμένος αστικός χώρος που δεν μπορούσε να καλύψει ούτε τις βασικές ανάγκες των ζώων».
Στο εξωτερικό, και ειδικά σε πόλεις όπως το Παρίσι, μπορείς να έχει κανείς κάποιες κότες. Η εκτροφή λίγων ορνίθων επιτρέπεται, αλλά εντάσσεται σε ένα σαφές και οργανωμένο πλαίσιο. Οι δήμοι επιτρέπουν μικρές εγκαταστάσεις σε αυλές ή ακόμη και σε ταράτσες, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται αυστηρές προδιαγραφές: περιορισμένος αριθμός ζώων, επαρκής χώρος ανά ζώο, πρόσβαση σε υπαίθριο, φυτεμένο περιβάλλον, σκίαση και βεβαίως συστηματική καθαριότητα.
Η λογική των αστικών κοτετσιών επιτρέπεται ως μέρος μιας ευρύτερης λογικής κυκλικής οικονομίας. Οι κότες μπορούν να καταναλώνουν σημαντικές ποσότητες οργανικών υπολειμμάτων, ακόμη και πάνω από 150 κιλά ετησίως η καθεμία, συμβάλλοντας έτσι στη μείωση των οικιακών απορριμμάτων και στην τοπική παραγωγή τροφής μικρής κλίμακας.
Πανελλήνια Φιλοζωική Ομοσπονδία: Θλιβερές συνθήκες
Για την Πανελλήνια Φιλοζωική Ομοσπονδία, η εικόνα δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνείας και απέχει πολύ από αυτό που περιγράφεται ως urban farming.
«Οι συνθήκες είναι θλιβερές. Τόσα ζώα διαφορετικά, εγκλωβισμένα σε λίγα τετραγωνικά… Ανεπίτρεπτη πυκνότητα εκτροφής. Αντί να φέρει στην πόλη την υγιή σχέση του ανθρώπου με το ζώο, επελέγη η κακοποίηση και η ωμή εκμετάλλευση».
Μαζί με την κριτική για τις συνθήκες διαβίωσης, επισημαίνεται και κάτι ακόμη από την ΠΦΟ: «Η διαδικασία της κατάσχεσης δεν είναι τυπική υπόθεση». Όπως τονίζει, «απαιτείται πλήρης καταγραφή κάθε ζώου ξεχωριστά, με φωτογράφιση, αρίθμηση, περιγραφή της κατάστασής του και καταγραφή τυχόν τραυμάτων ή προβλημάτων υγείας. Μόνο έτσι μπορεί να στοιχειοθετηθεί σωστά μια υπόθεση κακοποίησης και να υπάρξει πραγματική λογοδοσία. Διαφορετικά, το περιστατικό κινδυνεύει να μείνει ελλιπώς τεκμηριωμένο», λέει η Ομοσπονδία.
Η υπόθεση αυτή αναδεικνύει ένα πραγματικό δίλημμα. Από τη μία πλευρά, η ανάγκη για αυτάρκεια και η αναγκαιότητα της παραγωγής τροφής στην πόλη είναι μια πρακτική που μπορεί να δώσει διέξοδο σε ανθρώπους με χαμηλότερο εισόδημα και να εξασφαλίσει πιο ποιοτική και άμεση πρόσβαση σε τρόφιμα. Από την άλλη, υπάρχει ο σεβασμός στα ζώα και η τήρηση των κανόνων.
Η αστική γεωργία μπορεί και πρέπει να είναι μέρος της λύσης, αλλά σε ένα πλαίσιο στο οποίο δεν υπονομεύει ούτε την ευζωία των ζώων ούτε την καθημερινότητα των ανθρώπων που δεν έχουν επιλέξει να ζουν κοντά ή δίπλα σε μια αστική φάρμα.
