Η γυναίκα που παρουσιάστηκε ως σύμβολο διαφθοράς, δολοπλοκίας και εγκλήματος αλλά χρησιμοποιήθηκε ως πολιτικό πιόνι από την ισχυρή οικογένειά της
Στις 24 Ιουνίου 1519 πεθαίνει η Λουκρητία Βοργία, σε ηλικία 39 ετών στη Φεράρα της Ιταλίας. Πρόκειται για μια από τις πιο αμφιλεγόμενες μορφές της ιταλικής Αναγέννησης, και όπως υποστηρίζουν νεότερες ιστορικές προσεγγίσεις, μία από τις πιο παρεξηγημένες.
Η ιστορία της αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια γυναίκα χρησιμοποιήθηκε για να προσωποποιήσει τις συνωμοσίες, τις ίντριγκες και τη διαφθορά που χαρακτήριζαν τις αυλές της Αναγέννησης.
Για αιώνες, το όνομά της ταυτίστηκε με τις συνωμοσίες, τις ερωτικές ίντριγκες και τα εγκλήματα της διαβόητης οικογένειας Βοργία. Η εικόνα της αδίστακτης γυναίκας, η οποία εξόντωνε όποιον στεκόταν εμπόδιο στις επιδιώξεις της, πέρασε στη λογοτεχνία, στο θέατρο και στη δημόσια αντίληψη.
Ωστόσο, η ιστορική έρευνα έχει αμφισβητήσει μεγάλο μέρος αυτού του σκοτεινού πορτρέτου. Η Λουκρητία δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μια μοιραία γυναίκα και δηλητηριάστρια, αλλά ως μια νέα γυναίκα που χρησιμοποιήθηκε από την οικογένειά της για τη δημιουργία πολιτικών συμμαχιών.
Αυτήν ακριβώς την απόσταση ανάμεσα στον θρύλο και στην ιστορική πραγματικότητα επιχειρούσε να φωτίσει δημοσίευμα του περιοδικού «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 21ης Απριλίου 1972 που υπογράμμιζε:
«Στην λαϊκή φαντασία, οι λέξεις “γυναίκα” και “δολοπλοκία” συνδυάζονται πάντα πολύ εύκολα. Και σ’ αυτήν τήν εποχή της Αναγεννήσεως συναντάμε το πιο χτυπητό παράδειγμα του συνδυασμού αυτού: την Λουκρητία Βοργία».
Η γυναίκα με τα δηλητήρια
Από τους εχθρικούς λιβέλλους της εποχής της μέχρι τις μεταγενέστερες μυθιστορηματικές αφηγήσεις, η Λουκρητία παρουσιάστηκε ως αδίστακτη δηλητηριάστρια. Σύμφωνα με τον θρύλο, γνώριζε τα μυστικά των πιο θανατηφόρων ουσιών και τα χρησιμοποιούσε για να εξοντώνει συζύγους και πολιτικούς αντιπάλους.
Όπως ανέφερε το δημοσίευμα:
«Από τους λιβέλλους του 15ου αιώνος ως τα ευφάνταστα ιστοριογραφήματα του 18ου αιώνος, η Λουκρητία εμφανίζεται ως μια απίστευτη αλχημίστρια δηλητηρίων, διαρκώς απασχολημένη με το να εξολοθρεύη συζύγους, να καταστρέφη οικογένειες, να μηχανεύεται συνωμοσίες, να εφευρίσκη ερωτικές περιπλοκές».
Για πολλές από αυτές τις κατηγορίες, όμως, δεν υπάρχουν επαρκείς ιστορικές αποδείξεις. Η σκοτεινή φήμη των Βοργία, οι πολιτικοί τους αντίπαλοι και η μεταγενέστερη μυθοπλασία συνέβαλαν στη δημιουργία μιας μορφής πολύ πιο τρομακτικής από την πραγματική γυναίκα:
«Οι ιστορικοί σήμερα δεν πιστεύουν σ’ αυτό το εντυπωσιακό φαινόμενο μέγαιρας. Κρίνουν πως η Λουκρητία δεν ήταν, βέβαια, καμμιά αγία, αλλά, σε τελευταία ανάλυση, ήταν θύμα της εποχής της. Ένα χαριτωμένο πιόνι στα χέρια εκείνων των δύο διαβόλων, που υπήρξαν, πράγματι, ο πατέρας της, δηλαδή ο Πάπας Αλέξανδρος ο VI, και ο αδελφός της, ο Βαλεντίνο».
Ο «Βαλεντίνο» του δημοσιεύματος ήταν ο Καίσαρας Βοργίας, γιος του πάπα Αλέξανδρου ΣΤ΄ και μία από τις ισχυρότερες και πιο αδίστακτες προσωπικότητες της εποχής.
Οι γάμοι ως πολιτικές συμφωνίες
Η ζωή της Λουκρητίας καθορίστηκε ήδη από την παιδική της ηλικία, καθώς, ενώ ήταν ακόμη παιδί, η οικογένειά της χρησιμοποίησε τους αρραβώνες και τους γάμους της ως μέσα για τη σύναψη και τη διάλυση πολιτικών συμμαχιών.
«Η διπλωματικό – ερωτική καριέρα που επιβλήθηκε στην Λουκρητία άρχισε στα ένδεκα χρόνια της», ανέφερε ο «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», περιγράφοντας τους διαδοχικούς αρραβώνες που κανονίζονταν και ακυρώνονταν ανάλογα με τα συμφέροντα των Βοργία.
Τελικά, το 1493, η Λουκρητία παντρεύτηκε τον Τζοβάνι Σφόρτσα, άρχοντα του Πέζαρο. Δεν είχε ακόμη συμπληρώσει τα 13 της χρόνια. Όταν όμως η συμμαχία με την οικογένεια Σφόρτσα έπαψε να εξυπηρετεί τον πάπα, ο γάμος έπρεπε να διαλυθεί.
Η ακύρωσή του στηρίχθηκε στον ισχυρισμό ότι δεν είχε ολοκληρωθεί λόγω της «ανικανότητος του συζύγου». Ο Τζοβάνι Σφόρτσα αντιστάθηκε αρχικά, όμως τελικά αναγκάστηκε να αποδεχθεί την ταπεινωτική αυτή εκδοχή.
Η διάλυση του γάμου προκάλεσε αντιδράσεις και έδωσε νέα τροφή στις φήμες που κυκλοφορούσαν για την οικογένεια. Ο ίδιος ο Σφόρτσα, επιχειρώντας να εκδικηθεί τους Βοργία, συνέβαλε στη διάδοση εξαιρετικά βαριών κατηγοριών εις βάρος της Λουκρητίας και του πατέρα της.
Ο δολοφονημένος σύζυγος
Ο δεύτερος γάμος της έγινε με τον Αλφόνσο της Αραγονίας, δούκα του Μπισέλιε και νόθο γιο του βασιλιά της Νάπολης. Σε αντίθεση με τον πρώτο της γάμο, φαίνεται ότι η Λουκρητία συνδέθηκε πραγματικά μαζί του:
«Ο έρωτας ήταν γνήσιος και για μια ακόμη φορά πολύ άτυχος».
Η πολιτική ισορροπία, ωστόσο, άλλαξε και πάλι. Η οικογένεια Βοργία επιδίωξε την προσέγγιση με τη Γαλλία, με αποτέλεσμα ο δεσμός της με τον οίκο της Αραγονίας να θεωρείται πλέον ανεπιθύμητος:
«Οι εξαιρετικά αλλοπρόσαλλοι γονείς της είχαν αποφασίσει ότι δεν τους βόλευε πια η συγγένεια με την Ισπανία, η πολιτική της στιγμής επέβαλλε να μη δοθή κανένας λόγος προστριβής με την Γαλλία. Επομένως ο γαμπρός του Αλεξάνδρου VI είχε γίνει ενοχλητικός και έπρεπε να τον ξεφορτωθούν. Η ιστορία της ανικανότητας όμως δεν μπορούσε να επαναληφθή: ο Αλφόνσο ντ’ Αραγκόνα δολοφονήθηκε με στιλέτο.
»Η Λουκρητία απελπίστηκε και καταράστηκε φριχτά εκείνους που είχαν στείλει τον δολοφόνο και που εκείνη δεν εγνώριζε. Αλλά χήρα, λίγο – πολύ απαρηγόρητη, αναγκάστηκε να βάλη κατά μέρος βιαστικά τα πέπλα του πένθους και να ξαναφορέση τα πέπλα του γάμου».
Η ζωή στη Φεράρα
Το 1502 η Λουκρητία έφθασε στη Φεράρα για να παντρευτεί τον Αλφόνσο ντ’ Έστε, διάδοχο ενός από τους σημαντικότερους ηγεμονικούς οίκους της Ιταλίας.
Η φήμη που τη συνόδευε είχε προκαλέσει έντονη ανησυχία στην οικογένεια του νέου συζύγου της. Πριν από τον γάμο, απεσταλμένοι των Έστε είχαν σταλεί στη Ρώμη για να διαπιστώσουν τι είδους γυναίκα ήταν πραγματικά η κόρη του πάπα.
Το δημοσίευμα παραθέτει την αναφορά ενός από τους απεσταλμένους:
«“Είναι αρκετά ωραία, αλλά οι όμορφες χειρονομίες και οι τρόποι της αυξάνουν την ομορφιά της και την κάνουν να φαίνεται μεγαλύτερη, και τελικά μου φαίνεται τόσο συμπαθητική, ώστε δεν θα μπορούσε να την υποψιαστή κανείς για τίποτα κακό”».
Στη Φεράρα η Λουκρητία άφησε σταδιακά πίσω της τις ίντριγκες της παπικής αυλής. Ανέλαβε διοικητικές αρμοδιότητες, συνδέθηκε με ποιητές και καλλιτέχνες και εξελίχθηκε σε προστάτιδα των γραμμάτων και της τέχνης. Η αυλή της έγινε τόπος συνάντησης σημαντικών πνευματικών προσωπικοτήτων της Αναγέννησης.
Η πραγματική Λουκρητία απείχε σημαντικά από τη διαβόητη δηλητηριάστρια των θρύλων. Όπως τη σκιαγραφούσε το παλαιό κείμενο, ήταν πλέον «μια γυναίκα μελαγχολική απ’ τον θλιβερό της γάμο και κουρασμένη απ’ τις υπερβολικά συχνές και δύσκολες εγκυμοσύνες της».
Ο θάνατος στα 39 της χρόνια
Τα τελευταία χρόνια της ζωής της, η Λουκρητία στράφηκε εντονότερα στη θρησκεία και στη φιλανθρωπία. Οι επανειλημμένες εγκυμοσύνες είχαν επιβαρύνει σημαντικά την υγεία της.
Τον Ιούνιο του 1519 γέννησε ένα κορίτσι, το οποίο δεν επέζησε. Η ίδια παρουσίασε σοβαρές επιπλοκές και πέθανε στις 24 Ιουνίου, σε ηλικία 39 ετών:
«Ήταν τριανταοχτώ χρονών όταν αποφάσισε να γίνη δόκιμος φραγκισκανή μοναχή. Παρουσιαζόταν πολύ περισσότερο στην εκκλησία παρά στους χορούς. Και έναν χρόνο αργότερα, έπειτα από μιά τρομερή εγκυμοσύνη, μια αιμορραγία την σκότωσε».
Το δημοσίευμα του «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ» κατέληγε αποδίδοντας τη διαστρέβλωση της μορφής της και στον τρόπο με τον οποίο η ιστορία αντιμετώπιζε επί αιώνες τις γυναίκες που βρίσκονταν κοντά στην εξουσία:
«Η ιστορία, που την έγραφαν υποσυνείδητοι “ρατσιστές του σεξ” χρειαζόταν μια γυναικεία μορφή για να προσωποποιήση την ατμόσφαιρα της δολοπλοκίας που αποπνέανε οι αυλές της Αναγεννήσεως».
