Συνέντευξη στην Ηρώ Ρήγα με αφορμή τη συμμετοχή του Κουκλοθεάτρου Χαρούπ και του Μικρού Λεμονιού στο 13ο Port Festival
Πώς μπορεί μια μαριονέτα να μιλήσει για τον πόλεμο; Πώς ένα παραμύθι μπορεί να μετατραπεί σε πράξη αλληλεγγύης; Και πώς η τέχνη μπορεί να γίνει ταυτόχρονα καταφύγιο, γέφυρα επικοινωνίας και αφορμή για σκέψη;
Η Λένια Λεμονιά Αθανασοπούλου δεν αντιμετωπίζει το κουκλοθέατρο ως μια μορφή ψυχαγωγίας αποκλειστικά για παιδιά. Για εκείνη, αποτελεί έναν ζωντανό τρόπο αφήγησης, έναν χώρο όπου η ποίηση συναντά την πραγματικότητα και η τρυφερότητα γίνεται μέσο έκφρασης, ακόμη και απέναντι στα πιο δύσκολα ζητήματα της εποχής μας.
Με αφορμή την παράσταση «Ο Μικρός Πρίγκιπας στη Λωρίδα της Γάζας», αλλά και τη συνολική παρουσία του Κουκλοθεάτρου Χαρούπ και του Μικρού Λεμονιού στο 13ο Port Festival, μιλήσαμε μαζί της για την τέχνη, τη μνήμη, την παιδαγωγική, την αλληλεγγύη και την ανάγκη να συνεχίσουμε να αφηγούμαστε ιστορίες που αξίζουν να ακουστούν.
Ο Μικρός Πρίγκιπας στη Λωρίδα της Γάζας φέρνει ένα παγκόσμιο σύμβολο της αθωότητας μέσα σε μια από τις πιο σκληρές πραγματικότητες της εποχής μας. Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα και τι ήταν αυτό που σας ώθησε να την κάνετε παράσταση;
Η γενοκτονία που συντελείται στην Παλαιστίνη μας έχει συγκλονίσει όλους. Η τουλάχιστον έτσι θα έπρεπε. Τα τελευταία χρόνια ο καλλιτεχνικός κόσμος έχει ενεργοποιηθεί γύρω από το ζήτημα με εικαστικές, θεατρικές και μουσικές δημιουργίες. Αυτές εγώ τις θεωρώ μικρές επαναστάσεις που για εμένα λειτούργησαν ως έμπνευση. Την ίδια στιγμή ήθελα η δική μου “μικρή επανάσταση” να μην είναι επιθετική, να είναι τρυφερή, δοσμένη από τα μάτια ενός παιδιού. Ήταν αυτόματο λοιπόν να οδηγηθώ στον Μικρό Πρίγκιπα, το κατεξοχήν σύμβολο παιδικότητας και αθωότητας στη λογοτεχνία. Ξεκίνησα να γράφω τις σκόρπιες σκέψεις μου, οι οποίες σε δεύτερο χρόνο έγιναν επεισόδια. Ο Μικρός Πρίγκιπας περνά μια ημέρα στη Λωρίδα της Γάζας και συναντά έναν έναν χαρακτήρες που κάτι έχουν να του πουν. Κι επειδή το δικό μου πάθος είναι το κουκλοθέατρο, όταν ολοκλήρωσα το κείμενο, ζήτησα τη συνδρομή του φίλου και συνεργάτη κουκλοποιού Κώστα Σαλπιστή, ο οποίος έφτιαξε τις μαριονέτες και με στήριξε σε όλα τα στάδια της υλοποίησης της ιδέας μου.
Κι έτσι, ο Μικρός Πρίγκιπας στη Λωρίδα της Γάζας, έγινε παράσταση Μαριονέτας από το Κουκλοθέατρο Χαρούπ! Ορόσημο σε όλη αυτή τη διαδικασία δημιουργίας ήταν η επαφή με τον Mahdi Karera, τον “κουκλοπαίκτη της Γάζας”. Μέσα από ένα διεθνές κάλεσμα της Unima International και με τη βοήθειά του Ελληνικού Κέντρου της Διεθνούς Ένωσης Κουκλοθεάτρου UNIMA Hellas, υλοποιήθηκε στην Πάτρα μια εκδήλωση όπου προβλήθηκαν ντοκιμαντέρ μικρού μήκους κι έδειχναν την κατάσταση στη Γάζα. Εκεί είδαμε πώς ο Mahdi κυριολεκτικά μέσα στα συντρίμμια, επέμενε να κατασκευάζει μαριονέτες από τενεκεδένια κουτιά και υλικά από τα ερείπια των βομβαρδισμένων κτιρίων. Με φαντασία, προσέφερε στιγμές χαράς κι ελπίδας στα παιδιά αλλά και στους ενήλικες της Γάζας. Στη συνέχεια ακολούθησε επικοινωνία με τον ίδιο από τη Γάζα, με τη βοήθεια της Παλαιστίνιας μεταφράστριας και διερμηνέα, Nawzat Hadid. Φεύγοντας από την εκδήλωση κράτησα τα λόγια του Mahdi «Όταν όλα αυτά θα έχουν πια τελειώσει, όλοι θα ξέρουν ότι η Γάζα όχι μόνο επιβίωνε αλλά έκανε πολιτισμό και τέχνη μέσα στα χαλάσματα». Ήταν μια δήλωση που με άγγιξε βαθιά και σίγουρα επέδρασε στο δικό μου κουκλοθεατρικό κόσμο.
Το κουκλοθέατρο συχνά θεωρείται αποκλειστικά παιδικό θέαμα. Εσείς επιλέγετε να μιλήσετε για πόλεμο, ειρήνη, απώλεια και ελπίδα. Πιστεύετε ότι μια μαριονέτα μπορεί να πει αλήθειες που ίσως δυσκολεύεται να πει ένας άνθρωπος;
Οι παραστάσεις που φτιάχνουμε στο Χαρούπ δεν είναι ποτέ αποκλειστικά για παιδιά. Με τη φίλη και κουκλοπαίκτρια Μάρθα Γκάμαρη, που μαζί διαμορφώσαμε το σημερινό Χαρούπ, γράφουμε για μεγάλους μιλώντας τους με έναν παιδικό τρόπο και σε παιδιά μιλώντας τους με ποιητικό τρόπο.
Όλο αυτό βέβαια συμβαίνει υποσυνείδητα και το παρατηρούμε μετά. Η κούκλα είναι ο συνδετικός κρίκος και ακόμη κι αν δημιουργεί την αίσθηση ότι απευθυνόμαστε σε παιδιά, τις περισσότερες φορές αυτό που συμβαίνει είναι να συγκινούνται οι γονείς τους. Αυτή η επίδραση της μαριονέτας στο ενήλικο κοινό, μας κάνει να συνεχίζουμε με ιστορίες που έχουν πολιτική και κοινωνική ταυτότητα.
Η φετινή σας παρουσία στο Port Festival δεν περιορίζεται σε μία μόνο παράσταση, αλλά περιλαμβάνει και άλλες δράσεις για μικρούς και μεγάλους. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η πολυδιάστατη συμμετοχή σε έναν χώρο όπως ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός του Πύργου;
Η συμμετοχή σε ένα φεστιβάλ είναι μεν προώθηση της δουλειάς μας. Κυρίως όμως, είναι και μια δήλωση στήριξης. Το Port Festival μετράει πια 13 χρόνια κι εγώ, ως Πυργιώτισσα, θυμάμαι πώς ξεκίνησε, πώς εξελίσσεται και πώς παλεύει να αλλάξει θετικά έναν μικρό τόπο, όπως τον Πύργο. Έλειψα για αρκετά χρόνια, έκανα τη δική μου διαδρομή και η ζωή με έφερε ξανά στο νομό Ηλείας. Δεν το περίμενα, αλλά πηγαία μου βγήκε η ανάγκη να στηρίξω τον τόπο που με μεγάλωσε και τους ανθρώπους που αγωνίζονται μέσα σε αυτόν. Έτσι συμμετέχω στο φεστιβάλ με ό,τι εργαλεία έχω. Ένα από αυτά είναι το Κουκλοθέατρο Χαρούπ με 2 δράσεις: την παράσταση “Ο Μικρός Πρίγκιπας στη Λωρίδα της Γάζας” και την κουκλοθεατρική παρουσία στο δρομολόγιο του τρένου Πύργος-Κατάκολο “Ο τζίτζικας κι ο μέρμηγκας”.
Είναι επίσης και το Μικρό Λεμόνι, ένα περιφερόμενο σχολείο του Δάσους που θα φιλοξενείται όλες τις ημέρες του φεστιβάλ στο Άλσος του Κατακόλου, δίνοντας στα παιδιά του Πύργου την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με το κίνημα των Άγριων Παιδαγωγικών και του παιχνιδιού στη Φύση. Συγκεκριμένα η δράση στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό με ενθουσιάζει και με συγκινεί βαθιά γιατί εγώ πρόλαβα αυτό το σταθμό να λειτουργεί. Ως παιδί ταξιδεύαμε με το τρένο με την οικογένειά μου για να δούμε συγγενείς μας στην Πάτρα. Ως έφηβη το χρησιμοποιούσα για να συναντιέμαι με τις φίλες μου στη γειτονική Αμαλιάδα. Ως φοιτήτρια έκανα το πρώτο μου ταξίδι προς τη νέα μου ζωή στο Πανεπιστήμιο. Πρόλαβα δηλαδή το τρένο να αφορά εμάς τους ντόπιους κι όχι μόνο τους τουρίστες.
Στις παραστάσεις σας υπάρχει πάντα μια ισορροπία ανάμεσα στο παραμύθι και την κοινωνική πραγματικότητα. Πώς βρίσκετε αυτή την ισορροπία χωρίς να χάνεται ούτε η ποίηση ούτε το μήνυμα;
Όπως είπα, το Χαρούπ αποτελείται από Παιδαγωγούς. Η Παιδαγωγική είναι κι αυτή μια μορφή τέχνης. Το να απλοποιώ τη γνώση που θα χρειαστεί ένα παιδί για να εξελιχθεί είναι κάτι με το οποίο λοιπόν είμαι εξοικειωμένη. Αυτός είναι μάλλον και ο μηχανισμός που φέρνει την ισορροπία μεταξύ ποίησης και μηνύματος. Γι’ αυτό και λέμε πως σκοπός δεν είναι η τέχνη αυτή καθαυτή, αλλά το να αγγίξει τις ψυχές των θεατών ενεργοποιώντας σκέψεις και συναισθήματα.
Αν ένα παιδί φύγει από την παράσταση κρατώντας μόνο μία εικόνα ή μία σκέψη, ποια θα θέλατε να είναι αυτή;
Έχω μια αδυναμία στον τελευταίο χαρακτήρα του έργου: την Παλαιστίνια μητέρα, η οποία δραματουργικά είναι και η αφηγήτρια. Οι μητέρες πάντα προστατεύουν τα παιδιά τους. Ακόμη και μέσα στις βόμβες. Πώς είναι όμως άραγε αυτό; Είναι σκληρό, αλλά για εμάς τις μητέρες είναι και ένστικτο. Ο Μικρός Πρίγκιπας είναι ένα παιδί που κυκλοφορεί μόνο του μέσα στα χαλάσματα της Γάζας. Η μητέρα στο τέλος αντιλαμβάνεται πως, μέσα σε αυτή τη ρομαντική ιστορία, ο Μικρός Πρίγκιπας δεν παύει να είναι ένα Μικρό Παιδί. Έτσι λοιπόν το παίρνει υπό την προστασία της. Η αγκαλιά τους στο τέλος είναι μια εικόνα που αξίζει να κρατήσει κανείς, παιδί ή ενήλικας, καθώς έχει έναν διπλό συμβολισμό: το μόνο μέρος που μπορεί να νιώσει ασφάλεια ένα παιδί σε μια βομβαρδισμένη πόλη, είναι η αγκαλιά της μητέρας του. Τίποτα άλλο δεν υπάρχει πραγματικά για το παιδί αυτό. Ταυτόχρονα, γυρνώντας στον πρωτότυπο Μικρό Πρίγκιπα του Εξυπερύ, που μοιάζει να φύτρωσε όπως το τριαντάφυλλό του χωρίς γονείς, του δίνεται η ευκαιρία να βιώσει τη μητρική αγάπη, το μόνο μονοπάτι προς τη συναισθηματική ασφάλεια και ένα ευτυχισμένο γι’ αυτόν τέλος, μέσα σε μια οικογένεια Παλαιστίνιων. Έχουμε λοιπόν μια κάθαρση και για τον Μικρό μας Πρίγκιπα..
Η μουσική της παράστασης βασίζεται, μεταξύ άλλων, στα τραγούδια της Gaza Youth Choir. Πόσο σημαντικό είναι για εσάς η μουσική να λειτουργεί όχι απλώς ως συνοδεία, αλλά ως ισότιμος αφηγητής της ιστορίας;
Η μουσική έχει τη δύναμη να ενώνει, να συγκινεί, να παρηγορεί και να εμπνέει. Το κουκλοθέατρο πάντα πλέκεται με νότες και θέλει να στηρίζει τις μουσικές και τους ανθρώπους πίσω από αυτές. Η Χορωδία Νέων της Γάζας (Gaza Youth Choir) είναι ένα μουσικό σύνολο που έγινε σύμβολο ελπίδας και πολιτιστικής αντίστασης. Τα παιδιά της χορωδίας έχουν συγκινήσει με τις ερμηνείες τους σε παραδοσιακά παλαιστινιακά τραγούδια και με μηνύματα ειρήνης. Όταν την ανακάλυψα στο YouTube σκέφτηκα ότι δε θα είχε νόημα κανένα άλλο soundtrack. Σκοπός ήταν η φωνή να δοθεί σε αληθινούς Παλαιστίνιους κι όχι απλά να μιλάμε για μια ομάδα που βάλλεται από τη δική μας οπτική. Δεν έχει καμία σημασία που τα τραγούδια δεν είναι στα ελληνικά. Άλλωστε κοινή μας γλώσσα είναι η Αλληλεγγύη.
Το Port Festival έχει ως σημείο αναφοράς το τρένο, ένα σύμβολο ταξιδιού και συνάντησης. Αν η τέχνη μπορούσε να ταξιδέψει σαν ένα τρένο, ποιο μήνυμα θα θέλατε να μεταφέρει στους ανθρώπους που θα ανέβουν «στο ίδιο βαγόνι» μαζί σας;
Το τρένο έχει απ’ όλα τα μέσα την περισσότερη κοινωνικοποίηση κι ανθρωπινότητα. Βλέπεις τον συνεπιβάτη και συνταξιδιώτη σου στα μάτια. Παλιά αυτό συνέβαινε. Τώρα μας ρουφάει όλους μας το κινητό. Βάζοντας όμως την Τέχνη να ταξιδεύει μαζί με τους ανθρώπους μέσα σε ένα τρένο, τους φωνάζεις «Ε! Φίλε! Κλείσε το κινητό και κοίτα εδώ! Κοίτα τον άλλον άνθρωπο». Το ότι μέσα σε ένα βαγόνι μπορεί να υπάρχει έκθεση ζωγραφικής, μια μπάντα που παίζει μουσική ή μια performance είναι μια απρόσμενη, ανθρωπένια αναρχία!
Δυστυχώς, όμως το 2026 είναι αδύνατον να μιλάμε για τρένο και το μυαλό μας να μην πηγαίνει αυτόματα και στα Τέμπη. Ακόμη και αυτό το νοσταλγικό “τσαφ τσουφ” έχει γίνει ιαχή κινδύνου. Οι ιστορίες από τα βαγόνια του δρομολογίου εκείνου στοιχειώνουν όλα τα τρένα της χώρας και όσο δεν βρίσκουν δικαίωση, κρατάμε ανοιχτό ένα συλλογικό τραύμα που δύσκολα η τέχνη θα ξορκίσει. Είναι κι αυτό ένα μήνυμα…
Σε μια εποχή όπου οι εικόνες του πολέμου μάς κατακλύζουν καθημερινά, ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ρόλος της τέχνης; Να αφυπνίζει, να παρηγορεί, να αντιστέκεται ή όλα αυτά;
Είναι όλα αυτά μαζί συν κάτι ακόμη: εγώ δε θέλω τα παιδιά (οι μαθητές και τα βιολογικά μου παιδιά) να βλέπουν αυτές τις σκληρές εικόνες που κατακλύζουν το διαδίκτυο και τις ειδήσεις. Δε θεωρώ ασφαλή για την παιδική ψυχή αυτή την υπερέκθεση. Ωστόσο δεν πρέπει και να τα αποκλείουμε από την πραγματικότητα. Η Τέχνη είναι ένας άλλος τρόπος να φέρεις μια αγνή κι ευαίσθητη ψυχή μπροστά σε αρνητικά γεγονότα χωρίς να την στρεσάρεις ή να την τραυματίσεις. Στα παιδιά πρέπει να μιλάμε για όλα ανεξαιρέτως τα θέματα αλλά πάντα με φίλτρο στο μέσο. Η τέχνη και συγκεκριμένα το κουκλοθέατρο είναι το δικό μου μέσο στην ανάληψη αυτής της ευθύνης. Φυσικά το ίδιο μέσο ταιριάζει και στους πιο ευαίσθητους ενήλικες που δυσκολεύονται με τη σκληρότητα και τη βία, σε αυτούς που στη βαρβαρότητα επιδιώκουν μια τρυφερή επανάσταση.
