Μήπως το διαταραγμένο βιολογικό ρολόι κρύβει μια διαφορετική μορφή κατάθλιψης; Τι δείχνει νέα μελέτη σε περισσότερους από 11.000 συμμετέχοντες
Ξενυχτούν, κοιμούνται μέχρι αργά και, παρότι συμπληρώνουν πολλές ώρες ύπνου, ξυπνούν εξαντλημένοι. Αυτές οι συνήθειες ενδέχεται να μην αποτελούν απλώς συμπτώματα κατάθλιψης, αλλά να συνδέονται με έναν πιθανό νέο υπότυπο της νόσου.
Σε αυτό το ενδεχόμενο στρέφεται νέα έρευνα επιστημόνων από την Αυστραλία, οι οποίοι προτείνουν την ύπαρξη της λεγόμενης «κιρκάδιας κατάθλιψης» (circadian depression). Πρόκειται για μια πιθανή μορφή κατάθλιψης στην οποία η απορρύθμιση του εσωτερικού βιολογικού ρολογιού δεν αποτελεί απλώς συνοδό σύμπτωμα, αλλά ενδέχεται να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The British Journal of Psychiatry, εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στις συνήθειες ύπνου, τον κιρκάδιο ρυθμό και την κατάθλιψη. Οι ερευνητές επιχειρούν να εντοπίσουν αν ένα συγκεκριμένο σύνολο χαρακτηριστικών μπορεί να περιγράψει μια διακριτή ομάδα ασθενών, με διαφορετικό βιολογικό προφίλ και ενδεχομένως διαφορετικές θεραπευτικές ανάγκες.
Η προσέγγιση αυτή έρχεται να προστεθεί στις προσπάθειες των επιστημόνων να κατανοήσουν γιατί η κατάθλιψη εκδηλώνεται με τόσο διαφορετικό τρόπο από άνθρωπο σε άνθρωπο και γιατί οι ίδιες θεραπείες δεν έχουν πάντα το ίδιο αποτέλεσμα. Το 2024, άλλη ερευνητική ομάδα είχε εντοπίσει έξι διαφορετικά μοτίβα εγκεφαλικής δραστηριότητας σε άτομα με κατάθλιψη. Αυτή τη φορά, το ενδιαφέρον στρέφεται στο βιολογικό ρολόι.
Οι επιστήμονες, πάντως, τονίζουν ότι τα ευρήματα είναι προκαταρκτικά και δεν αρκούν για να καθιερωθεί ένας νέος διαγνωστικός υπότυπος. Θέτουν, ωστόσο, ένα κρίσιμο ερώτημα: μήπως σε ορισμένους ανθρώπους η διαταραχή του ύπνου δεν είναι αποτέλεσμα της κατάθλιψης, αλλά ένας από τους παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνισή της;
Έξι χαρακτηριστικά που συνδέονται με την κιρκάδια κατάθλιψη
Ο ανθρώπινος οργανισμός ακολουθεί έναν εσωτερικό κύκλο περίπου 24 ωρών, γνωστό ως κιρκάδιο ρυθμό. Κεντρικό ρόλο στη ρύθμισή του έχει ένας μηχανισμός στον υποθάλαμο του εγκεφάλου, ο οποίος καθορίζει πότε αισθανόμαστε υπνηλία και πότε βρισκόμαστε σε εγρήγορση. Το φως αποτελεί τον βασικό παράγοντα που τον επαναρυθμίζει καθημερινά.
Οι διαταραχές αυτού του ρυθμού είναι συχνές στους ανθρώπους με κατάθλιψη. Η αϋπνία, αλλά και ο υπερβολικός ύπνος, συγκαταλέγονται ήδη στα συμπτώματα που λαμβάνονται υπόψη κατά τη διάγνωση της νόσου.
Η αυστραλιανή ομάδα προτείνει ότι ένας συνδυασμός τουλάχιστον τριών από έξι χαρακτηριστικά μπορεί να υποδεικνύει το συγκεκριμένο προφίλ:
- Η διάθεση αλλάζει μαζί με τις εποχές: Η ψυχολογική κατάσταση παρουσιάζει διακυμάνσεις ανάλογα με την εποχή.
- Ασυνήθιστο ωράριο ύπνου: Ύπνος που ξεκινά συστηματικά αργά τη νύχτα.
- Προτίμηση στις βραδινές ώρες: Μεγαλύτερη εγρήγορση και ενεργητικότητα τη νύχτα, σε συνδυασμό με δυσκολία στο πρωινό ξύπνημα.
- Υπερβολικός ύπνος: Η διάρκεια του ύπνου είναι μεγαλύτερη από τη συνηθισμένη.
- Πρωινή εξάντληση: Κούραση παρά τις πολλές ώρες ύπνου.
- Κοινωνικό τζετ λαγκ: Διαφορά στο ωράριο ύπνου ανάμεσα στις εργάσιμες ημέρες και τα Σαββατοκύριακα/αργίες.
Μελέτη σε περισσότερους από 11.000 συμμετέχοντες
Στην έρευνα συμμετείχαν περισσότεροι από 11.000 άνθρωποι και περίπου το ένα τέταρτο συγκέντρωνε τουλάχιστον τρία από τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Στην ομάδα αυτή, η κατάθλιψη έτεινε να εμφανίζεται σε μικρότερη ηλικία και να έχει μεγαλύτερη βαρύτητα.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης υψηλότερη γενετική προδιάθεση για ΔΕΠΥ, διπολική διαταραχή και αντίσταση στην ινσουλίνη. Να σημειωθεί εδώ πως πρόκειται για συσχετίσεις που χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση και δεν αποδεικνύουν ότι οι συγκεκριμένοι παράγοντες προκαλούν την προτεινόμενη μορφή κατάθλιψης.
Υπάρχουν, παράλληλα, περιορισμοί στη μεθοδολογία. Τα στοιχεία για τον ύπνο βασίστηκαν στις αναφορές των ίδιων των συμμετεχόντων, χωρίς αντικειμενικές μετρήσεις από φορητές συσκευές ή εξετάσεις μελατονίνης που θα επιβεβαίωναν τη διαταραχή του βιολογικού ρολογιού.
Ο διαταραγμένος ύπνος προκαλεί κατάθλιψη ή είναι συνέπειά της;
Αυτό το ερώτημα είναι ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι σε ορισμένους ανθρώπους ένας απορρυθμισμένος κιρκάδιος ρυθμός μπορεί να προηγείται της κατάθλιψης και να συμβάλλει στην εκδήλωσή της.
Η Εμιλιάνα Τονίνι, πρώτη συγγραφέας της μελέτης και ερευνήτρια στο Brain and Mind Centre του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ, υποστηρίζει ότι η δυσλειτουργία του εσωτερικού ρολογιού ενδέχεται να αποτελεί βασικό παράγοντα για την εμφάνιση της νόσου σε αυτή την ομάδα ανθρώπων.
Από την πλευρά του, ο συν-επικεφαλής συγγραφέας Τζέικομπ Κρουζ επισημαίνει ότι η κατάθλιψη περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα διαφορετικών εκδηλώσεων και αιτιών. Αυτή η ετερογένεια, όπως εξηγεί, δυσκολεύει την επιλογή της κατάλληλης θεραπείας και μπορεί να οδηγεί σε αναποτελεσματικές παρεμβάσεις.
Μάλιστα, οι συμμετέχοντες που παρουσίαζαν τα χαρακτηριστικά της πιθανής κιρκάδιας κατάθλιψης ανέφεραν συχνότερα ότι τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα είχαν μικρότερη αποτελεσματικότητα στην περίπτωσή τους. Οι ίδιοι οι ερευνητές, ωστόσο, δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο η δυσκολότερη ανταπόκριση να σχετίζεται με άλλες παραμέτρους, όπως η μεγαλύτερη σοβαρότητα των συμπτωμάτων ή η παρουσία διαφορετικής ψυχιατρικής διαταραχής.
Επιφυλάξεις διατυπώνουν και ειδικοί που δεν συμμετείχαν στην έρευνα, οι οποίοι εκτιμούν ότι τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ενδέχεται να συνδέονται με πιο σοβαρές μορφές κατάθλιψης, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι συγκροτούν έναν διακριτό υπότυπο.
Παράλληλα, παραμένει ανοιχτό το ενδεχόμενο ορισμένοι από τους συμμετέχοντες να έπασχαν από διπολική διαταραχή και όχι από κατάθλιψη, στοιχείο που χρήζει περαιτέρω διερεύνησης.
Φωτοθεραπεία και μελατονίνη: Μπορούν να βοηθήσουν;
Εάν η απορρύθμιση του βιολογικού ρολογιού συμβάλλει πράγματι στην εμφάνιση ή την επιδείνωση της κατάθλιψης, η επαναφορά του κιρκάδιου ρυθμού θα μπορούσε να αποτελέσει μια επιπλέον θεραπευτική επιλογή.
Ορισμένες μελέτες έχουν συσχετίσει τη μετατόπιση του ύπνου σε πρωιμότερες ώρες με βελτίωση της διάθεσης σε ανθρώπους που έχουν την τάση να κοιμούνται αργά. Δεν είναι, ωστόσο, σαφές εάν η αλλαγή του ωραρίου ύπνου συμβάλλει στην ψυχική βελτίωση ή αν προκύπτει ως συνέπεια της υποχώρησης των καταθλιπτικών συμπτωμάτων.
Περισσότερο ενθαρρυντικά είναι τα ευρήματα για τη φωτοθεραπεία. Ανασκόπηση του 2025, στην οποία εξετάστηκαν περισσότεροι από 800 ασθενείς με μη εποχική κατάθλιψη, έδειξε ότι πάνω από το 40% όσων υποβλήθηκαν σε θεραπεία με έντονο φως πέτυχαν ύφεση των συμπτωμάτων, έναντι 25% στην ομάδα ελέγχου.
Αντίθετα, τα στοιχεία για τη μελατονίνη παραμένουν περιορισμένα. Σχετική ανάλυση δεν κατέδειξε σαφές θεραπευτικό όφελος στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, με την αποτελεσματικότητά της να μην έχει ακόμα τεκμηριωθεί.
Σε αυτό το πεδίο στρέφεται τώρα και η ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ, η οποία σχεδιάζει να εξετάσει εάν η χορήγηση μελατονίνης μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση των συμπτωμάτων σε νεαρούς ενήλικες που παρουσιάζουν τα χαρακτηριστικά του προτεινόμενου κιρκάδιου προφίλ.
Το βασικό ερώτημα είναι εάν η αναγνώριση ενός τέτοιου προφίλ, με βάση τις συνήθειες ύπνου και τη λειτουργία του βιολογικού ρολογιού, μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για πιο στοχευμένες θεραπείες. Προς το παρόν, πάντως, η κιρκάδια κατάθλιψη παραμένει μια ερευνητική υπόθεση και όχι μια επίσημα αναγνωρισμένη διάγνωση.
