Μια σιωπηρή επιδημία εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας και έχει ελάχιστη σχέση με τον χρόνο που αφιερώνουμε κοιτάζοντας τις οθόνες μας. Το πραγματικό ζήτημα είναι τι κάνουν αυτές οι οθόνες στους μηχανισμούς που μας επιτρέπουν να αισθανόμαστε, να κατανοούμε τους άλλους και να ανταποκρινόμαστε με κρίση και επίγνωση αντί με αυτόματες αντιδράσεις.
Στο παρακάτω άρθρο, ο οικονομολόγος και υποψήφιος διδάκτωρ του ΕΚΠΑ, κ. Σωτήρης Γεωργούλας, μας περιγράφει ένα διαφορετικό πλέγμα επιπτώσεων με βάσει το τρίπτυχο οθόνες – υγεία – οικονομία.
Καθώς οι οικονομίες σε όλο τον κόσμο προσπαθούν να προσαρμοστούν στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ένα ολοένα αυξανόμενο πλήθος ευρημάτων από τη νευροεπιστήμη υποδηλώνει ότι η ίδια η τεχνολογία που διαμορφώνει την αγορά εργασίας μπορεί ταυτόχρονα να διαβρώσει αθόρυβα μία από τις πιο πολύτιμες ανθρώπινες ικανότητες: τη συναισθηματική νοημοσύνη. Η ειρωνεία είναι εμφανής. Τη στιγμή που οι αγορές εργασίας αρχίζουν να επιβραβεύουν όλο και περισσότερο τα χαρακτηριστικά που δύσκολα μπορούν να αναπαραχθούν από την τεχνητή νοημοσύνη, η καθημερινή αλληλεπίδραση με τις ψηφιακές συσκευές ενδέχεται να αποδυναμώνει ακριβώς αυτές τις δεξιότητες.
Πλέον, το ζήτημα δεν αφορά μόνο γονείς και ψυχολόγους. Αποτελεί πρόκληση για οικονομολόγους, επιχειρήσεις και, ολοένα περισσότερο, για όσους διαμορφώνουν τη δημόσια πολιτική.
Γιατί η συναισθηματική νοημοσύνη μετρά ξαφνικά στα οικονομικά αποτελέσματα;
Για δεκαετίες η επαγγελματική εξέλιξη ακολουθούσε μια προβλέψιμη διαδρομή: η τεχνική επάρκεια εξασφάλιζε την πρόσληψη, ενώ η συναισθηματική νοημοσύνη καθόριζε το πόσο ψηλά θα έφτανε κανείς στη συνέχεια. Αυτή η ιεραρχία φαίνεται πλέον να ανατρέπεται. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη απορροφά τις εργασίες ρουτίνας τεχνικού χαρακτήρα, οι εργοδότες αναζητούν ολοένα και νωρίτερα στην επαγγελματική πορεία την ορθή κρίση, την ενσυναίσθηση και τις σχεσιακές δεξιότητες. Μεγάλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα έχουν αρχίσει να θέτουν επισήμως ως προτεραιότητα την οικοδόμηση εμπιστοσύνης και τις κοινωνικές δεξιότητες στο προσωπικό τους, χαρακτηρίζοντάς τες θεμελιώδεις για τη μετατροπή της τεχνολογικής ικανότητας σε πραγματική παραγωγικότητα. Ο διευθύνων σύμβουλος της Microsoft, Σάτια Ναντέλα, ένα από τα εξέχοντα στελέχη του τεχνολογικού κλάδου παγκοσμίως, χαρακτήρισε το 2023 την ενσυναίσθηση «την πιο δύσκολη δεξιότητα που μαθαίνουμε». Πρόκειται για μια αμιγώς οικονομική παρατήρηση και όχι για συναισθηματισμό.
Τα στοιχεία συγκλίνουν. Σύμφωνα με την Έρευνα Δεξιοτήτων Ενηλίκων του ΟΟΣΑ (2023), οι κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες συμβάλλουν ανεξάρτητα, πέρα από τις γνωστικές δεξιότητες όπως ο γραμματισμός, στην απασχόληση, στους μισθούς και στην εργασιακή ικανοποίηση, με ηπιότερη πάντως συσχέτιση στην περίπτωση των μισθών. Καθώς οι μηχανές μετατρέπουν τη συνήθη γνωστική εργασία σε κοινό εμπόρευμα, η υπολειπόμενη αξία της ανθρώπινης εργασίας εδράζεται όλο και περισσότερο σε ικανότητες που δεν μπορούν να αυτοματοποιηθούν.
Η βιολογία πίσω από το συναίσθημα.
Η συναισθηματική νοημοσύνη δεν αποτελεί ένα αφηρημένο ταλέντο· συνδέεται στενά με την ενδοδεκτικότητα (interoception), δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να αντιλαμβάνεται τα εσωτερικά σήματα του σώματος, όπως τους ταχείς καρδιακούς παλμούς, και να τα μεταφράζει σε συνειδητό συναίσθημα. Αυτή η διαδικασία επιτελείται κατά κύριο λόγο μέσω της νήσου (insula), που συχνά αποκαλείται ο «κόμβος επίγνωσης» του εγκεφάλου. Άτομα με ισχυρή ενδοδεκτική ακρίβεια, όπως μετράται από την ακρίβεια με την οποία αντιλαμβάνονται τον ίδιο τους τον καρδιακό παλμό, επιδεικνύουν οξύτερη συναισθηματική διάκριση και μεγαλύτερη αυτορρύθμιση. Το ίδιο νευρωνικό κύκλωμα φαίνεται να υποστηρίζει και τη «συναισθηματική μετάδοση» (mood contagion), τον μηχανισμό δηλαδή μέσω του οποίου απορροφούμε φυσιολογικά τα συναισθήματα των γύρω μας, έναν μηχανισμό με πρόδηλη σημασία για την ηγεσία, την ομαδική συνεργασία και την οικογενειακή ζωή.
Αυτό το νευρωνικό κύκλωμα φαίνεται ευάλωτο στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε τα κινητά μας τηλέφωνα. Σε μελέτη του 2025 στο Communications Psychology με 58 νέους ενήλικες, όσοι διασπώνταν σταθερά από εικόνες smartphone σε πείραμα προσοχής κατέγραψαν χαμηλότερη ενδοδεκτική επίγνωση και ισχυρότερη φυσιολογική αντιδραστικότητα. Νευροαπεικονιστική έρευνα που συνέκρινε 22 άτομα που πληρούσαν τα ψυχομετρικά κριτήρια εξάρτησης από smartphone με 26 άτομα ελέγχου έδειξε στους πρώτους μικρότερο όγκο φαιάς ουσίας στην αριστερή πρόσθια νήσο, παράλληλα με μειωμένη εγγενή νευρωνική δραστηριότητα στον δεξιό πρόσθιο φλοιό του προσαγωγίου. Πρόκειται για μικρά δείγματα και για συσχετίσεις: τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν ότι το κινητό προκάλεσε τις διαφορές αυτές. Δείχνουν όμως ότι το ζήτημα δικαιολογεί σοβαρή διερεύνηση
Εκχωρώντας το συναίσθημα όπως εκχωρούμε την σκέψη.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στις ώρες που περνάμε «συνδεδεμένοι» με τις οθόνες. Μπορούν να φτάνουν και στον ύπνο, μία από τις σημαντικότερες βιολογικές λειτουργίες για τη συναισθηματική και γνωστική μας ισορροπία. Πρόσφατη μετα-ανάλυση 21 μελετών με 548.338 συμμετέχοντες βρήκε ότι κάθε επιπλέον ώρα ημερήσιου χρόνου μπροστά σε οθόνη συσχετίζεται με περίπου 3 έως 5 λεπτά λιγότερο ύπνο και με αύξηση κατά 25% των σχετικών πιθανοτήτων (odds) βραχέος ύπνου. Και ο ύπνος δεν είναι ουδέτερος για το συναίσθημα: σε κλασική νευροαπεικονιστική μελέτη ερευνητών του Harvard και του UC Berkeley, η παρατεταμένη στέρηση ύπνου, περίπου 35 ώρες χωρίς ύπνο, συνδέθηκε με αύξηση άνω του 60% της αντιδραστικότητας της αμυγδαλής σε αρνητικά συναισθηματικά ερεθίσματα και με διαταραχή της λειτουργικής σύνδεσής της με περιοχές του προμετωπιαίου φλοιού. Η συνθήκη αυτή είναι ακραία και δεν αντανακλά την καθημερινότητα του μέσου χρήστη, δείχνει όμως πόσο στενά συνδέεται ο ύπνος με τη συναισθηματική ρύθμιση.
Εξίσου ανησυχητικός είναι ένας δεύτερος, λιγότερο ορατός κίνδυνος: η αυξανόμενη εξάρτηση από την ίδια την τεχνητή νοημοσύνη. Μελέτη του MIT με χρήση ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος (EEG), η οποία βασίστηκε σε δείγμα 54 ατόμων και έχει δημοσιευθεί ως προδημοσίευση (preprint), οπότε τα ευρήματά της πρέπει να ερμηνεύονται με επιφύλαξη, διαπίστωσε ότι οι συμμετέχοντες που συνέγραψαν δοκίμια με τη βοήθεια chatbot παρουσίασαν ασθενέστερη εγκεφαλική συνδεσιμότητα και δυσκολεύονταν να ανακαλέσουν με ακρίβεια το ίδιο τους το κείμενο εκ των υστέρων. Οι ερευνητές περιγράφουν το φαινόμενο ως «γνωστικό χρέος» (cognitive debt).
Παρότι δεν υπάρχει ακόμη αντίστοιχη ερευνητική τεκμηρίωση για τα συναισθήματα, το εύρημα γεννά ένα ευρύτερο ερώτημα: εάν η συστηματική εκχώρηση γνωστικών λειτουργιών σε εξωτερικά εργαλεία μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο εμπλεκόμαστε σε μια εργασία, θα μπορούσε κάτι ανάλογο να συμβεί μακροπρόθεσμα και με δεξιότητες που σχετίζονται με τη συναισθηματική επεξεργασία; Προς το παρόν, η επιστήμη δεν διαθέτει απάντηση. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναγνωρίσει και να περιγράψει με εντυπωσιακή ακρίβεια εκατό διαφορετικά συναισθήματα, δεν διαθέτει όμως σώμα, παλμό ή βίωμα. Και χωρίς βίωμα δεν υπάρχει πραγματικό συναίσθημα, παρά μόνο η προσομοίωσή του.
Ένα δημόσιο ζήτημα, όχι απλώς μια ιδιωτική συνήθεια.
Εδώ ακριβώς η συζήτηση οφείλει να ξεπεράσει το επίπεδο της ατομικής ευθύνης. Όταν μια τεχνολογία συνδέεται με μετρήσιμες διαφορές στη νευρωνική αρχιτεκτονική που στηρίζει την ενσυναίσθηση, την αυτορρύθμιση και την εμπιστοσύνη, τα κατεξοχήν χαρακτηριστικά που εκτιμούν πλέον οι οικονομίες μας, παύει να είναι ζήτημα προσωπικής βούλησης και ανάγεται σε ζήτημα δημοσίου συμφέροντος, ακριβώς όπως συνέβη στο παρελθόν με το κάπνισμα, την οδική ασφάλεια ή την εργονομία στους χώρους εργασίας.
Αρκετές κυβερνήσεις έχουν ήδη αρχίσει να αντιμετωπίζουν την έκθεση στις οθόνες ως μεταβλητή δημόσιας πολιτικής και όχι ως απλή επιλογή τρόπου ζωής: περιορισμοί στη χρήση κινητών στα σχολεία, υποχρεωτικά προγράμματα ψηφιακού γραμματισμού και κατευθυντήριες γραμμές για τους εργοδότες σχετικά με την αποσύνδεση εκτός ωραρίου κερδίζουν έδαφος στην Ευρώπη και διεθνώς. Σύμφωνα με την UNESCO, τον Μάρτιο του 2026 υπήρχε εθνική απαγόρευση των κινητών στα σχολεία σε 114 εκπαιδευτικά συστήματα, δηλαδή στο 58% παγκοσμίως, έναντι λιγότερων από ένα στα τέσσερα (24%) τον Ιούνιο του 2023. Αυτές οι πρωτοβουλίες δεν συνιστούν επιθέσεις κατά της καινοτομίας· αποτελούν προσπάθειες προστασίας της γνωστικής και συναισθηματικής υποδομής πάνω στην οποία στηρίζεται μια σύγχρονη οικονομία ενισχυμένη από την τεχνητή νοημοσύνη.
Ιδωμένη ως επένδυση και όχι ως απαγόρευση, η παρέμβαση πολιτικής εμπεριέχει μια ξεκάθαρη οικονομική λογική: ένας πληθυσμός με εξασθενημένη συναισθηματική ικανότητα είναι λιγότερο εξοπλισμένος για τις απαιτητικές σε κρίση εργασίες που η αυτοματοποίηση αφήνει στον άνθρωπο. Ταυτόχρονα, ενδέχεται να επιβαρύνει συστήματα υγείας που ήδη πιέζονται από αγχώδεις διαταραχές και διαταραχές ελλειμματικής προσοχής που συνδέονται με την ψυχαναγκαστική χρήση συσκευών. Το κόστος, εξάλλου, δεν το επωμίζεται μόνο το άτομο: μπορεί να μετακυλίεται στους εργοδότες, στα συστήματα υγείας και τελικά στην κοινωνία, κάτι που οι οικονομολόγοι αποκαλούν αρνητική εξωτερικότητα. Η αντιμετώπιση της ψηφιακής ευεξίας με την ίδια σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίζεται η διατροφή ή η φυσική δραστηριότητα δεν αποτελεί πατερναλισμό· αποτελεί συνετή οικονομική στρατηγική και σχεδιασμό δημόσιας υγείας για την επόμενη δεκαετία.