Ένα πρωτοφανές κύμα νεανικής αμφισβήτησης σαρώνει τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες με επίκεντρο τη στεγαστική κρίση και την ακρίβεια, αφήνοντας τις παραδοσιακές ηγεσίες και τα συνδικάτα να τρέχουν πίσω από τις εξελίξεις
Μαζικές ήταν και πάλι οι διαδηλώσεις στη Γαλλία, με τις εικόνες που εκτυλίχθηκαν τόσο σήμερα όσο και πριν από μια εβδομάδα να μοιάζουν βγαλμένες από τις πιο ταραγμένες σελίδες της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Η κλιμάκωση ξεκίνησε το προηγούμενο Σάββατο με εκατοντάδες χιλιάδες, ίσως και ένα με δύο εκατομμύρια πολίτες, να κατεβαίνουν στους δρόμους, με τις τεράστιες πορείες να φτάνουν σε απόσταση αναπνοής από τα σκαλιά του Μεγάρου των Ηλυσίων. Η ένταση στα γραφεία της γαλλικής προεδρίας ήταν κάτι παραπάνω από έκδηλη, καθώς η οργή της κοινωνίας και η δυναμική των συγκρούσεων κλόνισαν συθέμελα τον κυβερνητικό μηχανισμό.
Τα τηλεοπτικά δίκτυα μετέδιδαν σε ατελείωτη επανάληψη τα πλάνα από το φλεγόμενο δημαρχείο της Λιμόζ, εστιάζοντας στις υλικές ζημιές και στα σπασμένα τζάμια, επιχειρώντας να δημιουργήσουν ένα κλίμα καταδίκης. Όμως, πίσω από τους καπνούς, επικρατούσε απόλυτη σιωπή για το πώς η αστυνομία είχε πνίξει στα δακρυγόνα ειρηνικές διαδηλώσεις το ίδιο ακριβώς πρωινό, λειτουργώντας ως πυροκροτητής των επεισοδίων. Σιωπή και για τις προηγούμενες εβδομάδες, όπου έφηβοι είδαν τη σωματική τους ακεραιότητα να απειλείται από τη δράση μιας υπερβολικά στρατιωτικοποιημένης αστυνομίας.
Από τα επίσημα χείλη υπήρξε μια εμφανής προσπάθεια να εργαλειοποιηθεί η κρίση και να μετατραπεί σε έναν τεχνητό διχασμό, ρίχνοντας το φταίξιμο για την κοινωνική έκρηξη σε μουσουλμάνους και νεοαφιχθέντες μετανάστες. Ωστόσο, η αλήθεια είναι εντελώς διαφορετική. Το σημερινό κίνημα δεν τρέφεται από τέτοιες αντιπαραθέσεις. Είναι η ξεκάθαρη εξέγερση των σύγχρονων «αβράκωτων» της Ευρώπης, μιας εγχώριας γενιάς που βιώνει τη συνεχή υποβάθμιση και την ταπείνωση. Η συσσωρευμένη αγανάκτηση δεκαετιών αποτυπώθηκε ανάγλυφα σε ένα φρέσκο γκράφιτι στους τοίχους του Παρισιού που υπενθύμιζε την αλαζονεία των ηγετών: «Ο Σιράκ μάς έλεγε “θόρυβο και δυσωδία”, ο Σαρκοζί ήθελε να μας καθαρίσει με “πιεστικό”, ο Ολάντ μάς αποκαλούσε “ξεδοντιάρηδες” και ο Μακρόν μάς λέει “μηδενικά”. Στον αγύριστο η περιφρόνησή τους!».
Όταν ο Γάλλος υπουργός Εσωτερικών παραδέχτηκε ανοιχτά πως «χάσαμε τον έλεγχο», βλέποντας εξουθενωμένους αστυνομικούς να βγάζουν τα κράνη τους σε ένδειξη παραίτησης, περιέγραψε την απόλυτη αμηχανία ενός συστήματος. Και αυτό είναι μόνο η αρχή.
Το ντόμινο της οργής και η επιτομή της στεγαστικής κρίσης
Αυτό που πολλοί ανέλυαν ως θεωρητικό σενάριο —ότι η Gen Z θα βγει μαζικά στο ευρωπαϊκό πολιτικό προσκήνιο— είναι πλέον μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα. Η Γαλλία μπορεί να βρίσκεται παραδοσιακά στην εμπροσθοφυλακή αυτών των κοινωνικών διεργασιών, διατηρώντας ζωντανή τη συγκρουσιακή της παράδοση, όμως η σπίθα έχει ήδη μεταφερθεί παντού. Στην Αλβανία, οι δρόμοι των Τιράνων μετατράπηκαν σε πεδίο σύγκρουσης μεταξύ χιλιάδων νέων και αστυνομίας. Ολόκληρη η Ευρώπη μοιάζει να φλέγεται.
Στην Ισπανία, ένα γιγαντιαίο κίνημα κατακλύζει τους δρόμους εβδομάδα με την εβδομάδα, με βασικό αίτημα το δικαίωμα στη στέγαση. Εκεί, το σύστημα έδειξε το πιο σκληρό του πρόσωπο όταν πολλαπλές κλούβες των ΜΑΤ και ένα αστυνομικό ελικόπτερο επιστρατεύτηκαν για να πετάξουν στον δρόμο την 87χρονη Μαρικάρμεν, μια συνταξιούχο που ζούσε στο ίδιο σπίτι επί 70 χρόνια, απλώς και μόνο επειδή το ακίνητο πέρασε στα χέρια ενός κερδοσκοπικού fund. Τέτοιες εικόνες καταρρίπτουν στην πράξη το αφήγημα των δημοκρατικών αξιών, στο όνομα των οποίων η Ευρώπη εξοπλίζεται σαν αστακός, την ώρα που οι πολίτες της φτωχοποιούνται ραγδαία.
Οι κινητοποιήσεις αποκτούν πλέον τον χαρακτήρα χιονοστιβάδας. Το φθινόπωρο προμηνύεται το πιο θερμό των τελευταίων δεκαετιών, ξυπνώντας μνήμες του 1968. Στην Ισπανία προκηρύχθηκε γενική απεργία για τις 11 Νοεμβρίου. Στη Γαλλία, τα συνδικάτα, υπό την ασφυκτική πίεση της βάσης, όρισαν ημέρα δράσης για τις 5 Νοεμβρίου, ενώ οι λιμενεργάτες απεργούν ενάντια στον μιλιταρισμό. Στις 20 Νοεμβρίου ετοιμάζεται πανευρωπαϊκή απεργία της νεολαίας, γεγονός που ανάγκασε τη μεγάλη συνδικαλιστική συνομοσπονδία CGIL στην Ιταλία να προκηρύξει γενική απεργία για την ίδια ακριβώς μέρα. Σε Πορτογαλία, Βέλγιο, Ελλάδα και Σερβία, τα πρώτα κινήματα έχουν ήδη ξεσπάσει.
Αυτό που πυροδότησε την έκρηξη είναι μια συνένωση πολλαπλών παραγόντων που συγχωνεύτηκαν σε ένα ενιαίο, ορμητικό ρεύμα: το δυσβάσταχτο κόστος ζωής, η στεγαστική κρίση, ο μιλιταρισμός, το παλαιστινιακό ζήτημα, η περιβαλλοντική κατάρρευση, η ακραία λιτότητα και η στοχοποίηση των αδύναμων. Η αστυνομική βία, αντί να καταστείλει το κίνημα, λειτούργησε ως καταλύτης, γκρεμίζοντας τις ψευδαισθήσεις μεγάλων απολιτίκ στρωμάτων για τη λειτουργία του κράτους.
Η Ευρώπη, ως ιστορική κοιτίδα του σύγχρονου οικονομικού μοντέλου, εκφράζει πλέον με τον πιο οξύ τρόπο τις δομικές του αντιφάσεις. Είναι εδώ που η ελίτ έχει αποκοπεί πλήρως από την κοινωνική πραγματικότητα. Ωστόσο, η έκρηξη αυτή συνδέεται με μια ευρύτερη, παγκόσμια αλυσίδα κοινωνικών αναταραχών, από τη Σρι Λάνκα, το Μπαγκλαντές και την Ινδία, μέχρι τη Βραζιλία, τη Χιλή και την Αργεντινή, δείχνοντας ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια παγκόσμιας κλίμακας δομική κρίση.
Το ποιοτικό άλμα της Gen Z και η αμηχανία των συνδικάτων
Καθώς οι νέοι καταλαμβάνουν ξανά τις κεντρικές πλατείες στην Ευρώπη, είναι λογικό να γίνονται συγκρίσεις με το κίνημα των «Αγανακτισμένων» του 2011. Τότε, το κύμα που ξεκίνησε από την πλατεία Ταχρίρ στην Αίγυπτο εξαπλώθηκε γρήγορα τη Μαδρίτη, την Αθήνα και τελικά στη Νέα Υόρκη με το Occupy Wall Street. Όμως το σημερινό κίνημα βρίσκεται σε ένα εντελώς διαφορετικό, ποιοτικά ανώτερο επίπεδο ωριμότητας.
Το 2011, η κυρίαρχη διάθεση της νεολαίας χαρακτηριζόταν από πλήρη απαξίωση προς την πολιτική και ιδεολογική σύγχυση. Υπήρχε μια θολή γραμμή μεταξύ «εκείνων πάνω» και «εμάς κάτω». Κόμματα όπως οι Podemos στην Ισπανία μιλούσαν γενικόλογα για τον «λαό» ενάντια στην «κάστα», αποφεύγοντας τους σαφείς ταξικούς διαχωρισμούς. Οι νέοι αντιμετώπιζαν με καχυποψία κάθε μορφή ηγεσίας, αναλώνοντας τεράστιο χρόνο στο να συζητούν αν η εκλογή εκπροσώπων είναι «αντιδημοκρατική».
Σήμερα, η εικόνα έχει αντιστραφεί. Η Gen Z παρουσιάζει έναν ξεκάθαρο ριζοσπαστικό προσανατολισμό, βάζοντας τα δομικά και ταξικά ζητήματα στο προσκήνιο. Από την πρώτη στιγμή στην Ισπανία ακούστηκε το σύνθημα «Προς μια γενική απεργία», πολύ πριν το σκεφτούν τα συνδικάτα. Όταν οι απεργοί εκπαιδευτικοί ενώθηκαν με τους νέους, το σύνθημα που δονούσε την ατμόσφαιρα ήταν: «Αυτός είναι ταξικός αγώνας, δεν κάνουμε ειρήνη». Στη Γαλλία, η νεολαία οργανώνεται ζητώντας «έναν νέο Μάη του ’68» και τραγουδώντας παλιά εργατικά εμβατήρια — σκηνές που επαναλήφθηκαν από μαθητές στην Αθήνα, ενώ στην Ισπανία και την Ιταλία αντηχούν ξανά τα αντιφασιστικά τραγούδια του παρελθόντος.
Αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη έκπληξη είναι το τεράστιο χάσμα που έχει δημιουργηθεί ανάμεσα στη ριζοσπαστικοποιημένη νεολαία και τις ηγεσίες των παραδοσιακών συνδικάτων. Η Gen Z κυριολεκτικά προσπερνά τις δυσκίνητες γραφειοκρατίες. Μικρές ομάδες, όπως η «Ένωση Ενοικιαστών» στην Ισπανία, καταφέρνουν να κατεβάσουν εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες στους δρόμους. Στη Βραζιλία, μετά από το σοκ του πρώτου γύρου των εκλογών, δεν ήταν το κυβερνών Εργατικό Κόμμα που κινητοποίησε τον κόσμο ενάντια στον Μπολσονάρου, αλλά οι ίδιες οι φοιτητικές ενώσεις.
Οι γραφειοκρατικές ηγεσίες του παραδοσιακού συνδικαλισμού βρίσκονται πλέον εγκλωβισμένες. Από τη μία, ο ιστορικός τους ρόλος έχει εκφυλιστεί στο να λειτουργούν ως θεσμικά αναχώματα που απλώς εκτονώνουν την πίεση. Από την άλλη, συνειδητοποιούν ότι αν δεν μπουν μπροστά σε αυτό το κύμα, θα χάσουν οριστικά κάθε επιρροή στη νέα γενιά.
Αυτό εξηγεί τον πανικό τους. Στην Ισπανία, η συνάντηση ενός μικρού ριζοσπαστικού σωματείου (CGT) με την Ένωση Ενοικιαστών λειτούργησε ως ξυπνητήρι για τις μεγάλες συνομοσπονδίες UGT και CCOO, οι οποίες έσπευσαν έντρομες να προκηρύξουν γενική απεργία για τις 11 Νοεμβρίου — μια ημερομηνία αρκετά μακρινή ώστε να ξεθυμάνει η ορμή, αλλά αναγκαία για να δείξουν ότι υπάρχουν. Ακόμα και έτσι, 15 χρόνια μετά από την τελευταία ισπανική γενική απεργία, η απόφαση αγκαλιάστηκε με τεράστιο ενθουσιασμό από τη βάση.
Στη Γαλλία, το παιχνίδι είναι πιο κυνικό. Εδώ και χρόνια, οι ηγεσίες αποφεύγουν τις πραγματικές γενικές απεργίες, προτιμώντας άσφαιρες «ημέρες δράσης». Για να κόψουν τη φόρα των διαδηλώσεων του Οκτωβρίου, ανακοίνωσαν μια νέα κινητοποίηση για τις 5 Νοεμβρίου, ελπίζοντας ότι οι σχολικές διακοπές θα λειτουργούσαν πυροσβεστικά για τους μαθητές που ξεκίνησαν το κίνημα. Όμως, η οργή ξέφυγε. Σε ένα περιβάλλον όπου όποιος ομιλητής δεν ζητά την άμεση πτώση του Μακρόν αποδοκιμάζεται άγρια, η επικεφαλής της CGT, Σοφί Μπινέ, αναγκάστηκε να σκληρύνει δραματικά τη ρητορική της, ζητώντας γενικές συνελεύσεις σε κάθε εργοστάσιο και γραφείο, δηλώνοντας ότι «μόνο όταν παραλύσει η οικονομία θα ακουστούν τα αιτήματά μας».
Η πραγματική απάντηση στις ταυτοτικές συγκρούσεις και την ακροδεξιά
Η πιο καθοριστική πολιτική παρακαταθήκη αυτού του νεανικού κινήματος είναι ο τρόπος με τον οποίο ακυρώνει στην πράξη τη ρητορική του μίσους και του φόβου. Εδώ και χρόνια, η δημόσια σφαίρα είχε δηλητηριαστεί από τεχνητές ταυτοτικές συγκρούσεις, στρώνοντας το χαλί στην ακροδεξιά. Όταν όμως το πρόβλημα της στέγασης και της επιβίωσης έφτασε στο απροχώρητο, η ατζέντα άλλαξε βίαια.
Στην Ισπανία, η νεολαία έδωσε την πιο ηχηρή απάντηση, κατεβάζοντας το ευφυέστατο σύνθημα: «Οι εισβολείς είναι οι επενδυτές» (“los invasores son los inversores”). Με μια φράση, η συζήτηση μετατοπίστηκε από τον φόβο για τους μετανάστες στη Θέουτα, στις πραγματικές αιτίες της κρίσης: τα funds και την κερδοσκοπία. Το ισπανικό κίνημα απαιτεί πλέον κρατικοποίηση των ακινήτων των μεγάλων εταιρειών και μείωση ενοικίων κατά 50%. Το εντυπωσιακό; Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το 83% του πληθυσμού στηρίζει αυτά τα αιτήματα, συμπεριλαμβανομένου του 65% των ψηφοφόρων του ακροδεξιού Vox!
Το αποτέλεσμα είναι η ακροδεξιά να βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση. Όταν το Vox καλείται να μιλήσει για περικοπές στην παιδεία και την υγεία, η ίδια του η βάση, οι συνταξιούχοι, κατεβαίνει στον δρόμο εναντίον του. Στη Γαλλία, η Μαρίν Λεπέν, στην προσπάθειά της να αποδείξει τη «δημοσιονομική της υπευθυνότητα» ενόψει εκλογών, εξαγγέλλει περικοπές 150 δισεκατομμυρίων ευρώ μέσα στη δίνη του μεγαλύτερου κινήματος κατά της λιτότητας των τελευταίων ετών. Περίπου οι μισοί ψηφοφόροι του κόμματός της τάσσονται πλέον υπέρ των μαθητικών διεκδικήσεων.
Το πολιτικό κενό και ο φόβος των αγορών
Το εν λόγω κύμα καταδεικνύει την παταγώδη αποτυχία των συστημικών δυνάμεων — εν μέρει και των κεντροαριστερών. Την ίδια ώρα, ο οικονομικός κλοιός σφίγγει επικίνδυνα. Τα επιτόκια των γαλλικών ομολόγων άγγιξαν το 5% για πρώτη φορά μετά από 23 χρόνια. Η διαφορά (spread) μεταξύ γαλλικών και γερμανικών ομολόγων ξυπνά τον εφιάλτη της κρίσης της Ευρωζώνης (2011-2015). Μόνο που αυτή τη φορά η κρίση δεν χτυπά την περιφέρεια, αλλά τον πυρήνα της Ευρώπης. Οι χρηματαγορές κοιτάζουν με τρόμο αυτές τις αποδυναμωμένες κυβερνήσεις, αμφιβάλλοντας αν έχουν την πολιτική ισχύ να επιβάλουν νέο γύρο σκληρής δημοσιονομικής προσαρμογής.
Όπως έγραψαν εύστοχα οι Financial Times, η Γαλλία —και κατ’ επέκταση η Ευρώπη— βρίσκεται εγκλωβισμένη «ανάμεσα στην αγορά ομολόγων και τα οδοφράγματα». Ο εκδότης της Le Monde προειδοποίησε την κυβέρνηση να μην παρασυρθεί σε μια καταστροφική κλιμάκωση καταστολής, βλέποντας το αδιέξοδο. Ούτε οι μικροπαραχωρήσεις, τις οποίες τα κράτη δεν αντέχουν οικονομικά, ούτε η αστυνομική βία πρόκειται να δώσουν λύση.
Αυτό που ανοίγεται μπροστά μας είναι μια περίοδος έντονων κοινωνικών συγκρούσεων. Η Gen Z απέδειξε το μαχητικό της πνεύμα και άνοιξε τον δρόμο για τη διαμόρφωση ενός νέου, δυναμικού πολιτικού προτάγματος που αφήνει πίσω του τις χλιαρές διαχειριστικές λογικές. Το μόνο που λείπει πλέον είναι η στιβαρή πολιτική συγκρότηση που θα μετατρέψει αυτή τη σαρωτική οργή σε συγκεκριμένο σχέδιο για τον ριζικό, δομικό μετασχηματισμό της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Αν αυτό δεν συμβεί, το σύστημα θα συνεχίσει να αναπαράγει τα ίδια αδιέξοδα.
