Ο ερευνητής Πληροφορικής Αλέξιος Καπώνης μιλά στην «Πρωινή» για την επανάσταση του AI, τις τεράστιες δυνατότητες αλλά και τις σκοτεινές πλευρές της νέας τεχνολογικής εποχής.

Από την Ιατρική και την Εκπαίδευση μέχρι την εργασία, τα deepfakes και την προστασία της Δημοκρατίας, εξηγεί γιατί η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική καμπή.

Συνέντευξη Πρωινή

Ο Αλέξιος Καπώνης είναι επιστήμονας της Πληροφορικής και ερευνητής με καταγωγή από το το Κουρτέσι Ηλείας. Συνδέεται με το Ιόνιο Πανεπιστήμιο ως υποψήφιος διδάκτωρ στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης και του ψηφιακού εμπορίου ενώ έχει εργαστεί ως συνεργαζόμενος ερευνητής στο εθνικό κέντρο έρευνας “Δημόκριτος”.

Πρωινή: Κύριε Καπώνη, όλοι πλέον μιλούν για AI. Πρόκειται πραγματικά για μια επανάσταση;

Θα έλεγα ότι για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες βλέπουμε μια τεχνολογία που δεν αλλάζει απλώς ένα επάγγελμα ή έναν κλάδο, αλλά ασκεί επιρροή σχεδόν ολόκληρη την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Το AI δεν είναι ένα ακόμη πρόγραμμα στον υπολογιστή μας. Είναι μια νέα τεχνολογική υποδομή πάνω στην οποία θα χτιστεί ένα μεγάλο μέρος της οικονομίας και της κοινωνίας των επόμενων δεκαετιών.

Πράγματα που πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν επιστημονική φαντασία σήμερα βρίσκονται στο κινητό μας, αποτελούν απτά αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας που βρίσκουν εφαρμογή στην ρουτίνα μας.

Δεν περιμένουμε, λοιπόν, να έρθει η εποχή του AI τόσο σύντομα. Έχει ήδη αρχίσει — και πιθανότατα βρισκόμαστε μόνο στις πρώτες σελίδες της.

Πρωινή: Πού πιστεύετε ότι μπορεί το AI να προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα;

Αν έπρεπε να ξεχωρίσω έναν τομέα, θα έλεγα την Υγεία. Φανταστείτε έναν κόσμο στον οποίο ένας γιατρός μπορεί να έχει δίπλα του ένα σύστημα ικανό να εξετάζει μέσα σε ελάχιστο χρόνο τεράστιο εύρος ιατρικών δεδομένων και να τον βοηθά να εντοπίσει μοτίβα που διαφορετικά θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να αναγνωριστούν.

Το AI ήδη ερευνάται και αξιοποιείται στην ανάλυση ιατρικών εικόνων, στην υποστήριξη διάγνωσης και στην ανακάλυψη φαρμάκων. Αυτό δεν σημαίνει ότι καταργεί τον γιατρό. Το αντίθετο.

Η πραγματική δύναμη βρίσκεται στον συνδυασμό: της υπολογιστικής ικανότητας της μηχανής με την επιστημονική γνώση, την κρίση και την ενσυναίσθηση του ανθρώπου.

Αν το πετύχουμε αυτό, τότε δεν μιλάμε απλώς για καλύτερη τεχνολογία. Μιλάμε για τεχνολογία που μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στη σωτηρία ανθρώπινων ζωών.

Πρωινή: Μπορεί να βοηθήσει και απέναντι στις φυσικές καταστροφές, ένα ζήτημα που απασχολεί ιδιαίτερα και την Ηλεία;

Εδώ υπάρχει τεράστιο πεδίο εφαρμογής. Συνδυάζοντας δορυφορικές εικόνες, αισθητήρες, μετεωρολογικά δεδομένα και αλγορίθμους μπορούν να δημιουργηθούν πολύ ισχυρότερα εργαλεία πρόβλεψης και έγκαιρης προειδοποίησης.
Για έναν τόπο όπως η Ηλεία, που γνωρίζει τι σημαίνει πυρκαγιά και φυσική καταστροφή, αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Σκεφτείτε τη διαφορά ανάμεσα στο να αντιδράς όταν η καταστροφή έχει ήδη ξεκινήσει και στο να διαθέτεις συστήματα που σε βοηθούν να εντοπίζεις νωρίτερα πού αυξάνεται ο κίνδυνος.
Η μεγαλύτερη επιτυχία της τεχνολογίας δεν είναι πάντα να αντιμετωπίζει μια καταστροφή. Είναι να μας βοηθά να βρισκόμαστε ένα βήμα μπροστά της.

Πρωινή: Τι αλλάζει στην καθημερινή εργασία;

Αρκετά αλλάζουν. Ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής εργασίας αποτελείται από επαναλαμβανόμενες διαδικασίες: αναφορές, ταξινόμηση πληροφοριών, επεξεργασία δεδομένων, αναζητήσεις, διοικητικές εργασίες.

Το AI μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας τεράστιος πολλαπλασιαστής ανθρώπινης παραγωγικότητας. Το σημαντικό, όμως, δεν είναι να κάνει ο άνθρωπος περισσότερη δουλειά μέσα στην ίδια ημέρα. Είναι να σταματήσει να σπαταλά πολύτιμο ανθρώπινο χρόνο σε εργασίες που μπορεί να εκτελέσει αποτελεσματικά μια μηχανή.

Δεν δημιουργήθηκε η τεχνολογία για να μετατραπεί ο άνθρωπος σε μηχανή αλλά για να ανταποκριθούν οι μηχανές σε όσα δεν χρειάζεται να κάνει ο άνθρωπος.

Πρωινή: Άρα δεν πιστεύετε ότι το AI θα μας πάρει τις δουλειές;

Θα ήταν λάθος να πούμε ότι δεν θα υπάρξουν ανατροπές. Θα υπάρξουν. Ορισμένες εργασίες θα περιοριστούν, άλλες θα αλλάξουν ριζικά και θα εμφανιστούν νέες ειδικότητες.
Όμως πιστεύω ότι το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό. Δεν είναι «άνθρωπος ή AI;». Είναι «άνθρωπος χωρίς AI ή άνθρωπος που γνωρίζει να χρησιμοποιεί AI;»
Σε επαγγέλματα, ο δεύτερος θα έχει ένα τεράστιο πλεονέκτημα.
Γι’ αυτό η μεγαλύτερη επένδυση των επόμενων ετών δεν πρέπει να είναι μόνο στους αλγορίθμους. Πρέπει να είναι στους ανθρώπους και στις δεξιότητές τους.

Πρωινή: Στην Εκπαίδευση; Μπορεί το AI να αλλάξει ακόμη και το σχολείο;

Ίσως περισσότερο απ’ όσο φανταζόμαστε. Κάθε παιδί μαθαίνει διαφορετικά. Άλλο χρειάζεται περισσότερα παραδείγματα, άλλο περισσότερη εξάσκηση, άλλο μια διαφορετική εξήγηση.

Για πρώτη φορά έχουμε τη δυνατότητα να δημιουργήσουμε ψηφιακά εργαλεία που προσαρμόζονται σε μεγάλο βαθμό στις ανάγκες του μαθητή.

Φανταστείτε ένα παιδί σε ένα μικρό χωριό της Ηλείας να έχει πρόσβαση, οποιαδήποτε ώρα, σε έναν ψηφιακό βοηθό που μπορεί να του εξηγήσει ξανά μια μαθηματική έννοια, να δημιουργήσει ασκήσεις στο επίπεδό του και να το βοηθήσει να κατανοήσει τα λάθη του.

Αυτό δεν αντικαθιστά τον εκπαιδευτικό. Μπορεί όμως να κάνει τη γνώση πολύ πιο προσβάσιμη και όταν η γνώση παύει να αποτελεί προνόμιο της γεωγραφίας ή του εισοδήματος, τότε η τεχνολογία αποκτά πραγματική κοινωνική αξία.

Πρωινή: Μέχρι τώρα περιγράφετε μια εντυπωσιακή προοπτική. Πού βρίσκεται η σκοτεινή πλευρά του AI;

Εκεί ακριβώς όπου βρίσκεται και η δύναμή του.

Ένα σύστημα AI μαθαίνει από δεδομένα που έχουμε δημιουργήσει εμείς. Και τα ανθρώπινα δεδομένα σε κάποιες περιπτώσεις ίσως κουβαλούν ανθρώπινες προκαταλήψεις, ανισότητες και λάθη.

Αν δεν είμαστε προσεκτικοί, ένας αλγόριθμος μπορεί όχι μόνο να αναπαράγει μια αδικία, αλλά να την αυτοματοποιήσει σε τεράστια κλίμακα. Φανταστείτε ένα προβληματικό σύστημα να συμμετέχει στην αξιολόγηση χιλιάδων υποψηφίων εργαζομένων ή αιτήσεων για χρηματοδότηση.

Ένας αλγόριθμος δεν γίνεται αντικειμενικός απλώς και μόνο επειδή είναι αλγόριθμος.
Γι’ αυτό χρειαζόμαστε διαφάνεια, ανθρώπινη εποπτεία και πραγματική λογοδοσία.

Πρωινή: Σας ανησυχούν τα deepfakes και η παραπληροφόρηση;

Πάρα πολύ. Ίσως αυτή να είναι μία από τις σοβαρότερες κοινωνικές προκλήσεις της εποχής.

Μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου θα γίνεται ολοένα δυσκολότερο να γνωρίζουμε αν μια εικόνα, μια φωνή ή ένα βίντεο είναι πραγματικά. Ο τεράστιος κίνδυνος δεν είναι μόνο να πιστέψουμε ένα ψέμα.

Υπάρχει κάτι ακόμη πιο επικίνδυνο: να φτάσουμε στο σημείο να μην πιστεύουμε τίποτα.

Αν μια κοινωνία χάσει την εμπιστοσύνη της στην ίδια την έννοια της απόδειξης, τότε το πρόβλημα ξεπερνά την Πληροφορική. Αγγίζει τη δημοσιογραφία, τους θεσμούς και τελικά τη Δημοκρατία.

Πρωινή: Τελικά πρέπει να φοβόμαστε το AI;

Όχι. Πρέπει να το κατανοήσουμε.

Ο φόβος δεν αποτελεί στρατηγική και η άκριτη αποδοχή δεν αποτελεί πρόοδο. Χρειαζόμαστε γνώση, κανόνες και ανθρώπους που κατανοούν όχι μόνο τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία, αλλά και τι πρέπει να κάνει.

Το AI μπορεί να μας βοηθήσει να θεραπεύουμε καλύτερα, να προβλέπουμε κινδύνους, να εκπαιδεύουμε αποτελεσματικότερα και να απελευθερώνουμε ανθρώπινη δημιουργικότητα. Μπορεί όμως επίσης να χρησιμοποιηθεί για παρακολούθηση, εξαπάτηση και χειραγώγηση.

Το κρίσιμο ερώτημα του 21ου αιώνα δεν είναι πόσο έξυπνες θα γίνουν οι μηχανές. Είναι αν εμείς θα είμαστε αρκετά σοφοί ώστε να αποφασίσουμε πώς θέλουμε να τις χρησιμοποιήσουμε.