Είναι Νοέμβριος του 1958 και η δασκάλα, αντιστασιακή ακτιβίστρια Αλέιδα Μαρτς συναντά για πρώτη φορά τον Αργεντινό επαναστάτη Τσε Γκεβάρα. Κάπως έτσι γεννιέται ένα χαρισματικό, εκπληκτικά φωτογενές ζευγάρι, το οποίο χάθηκε μέσα σε έναν παραδοσιακό γάμο.
Σε ένα από τα πιο γνωστά τραγούδια της, η Τίνα Τέρνερ ρωτά: «τι σχέση έχει η αγάπη με όλα αυτά;». Για τον Τσε «αυτά» ήταν τα πάντα. Η δεύτερη σύζυγός του, Αλέιδα Μαρτς, εκφράζει σχεδόν την ίδια ιδέα στην ιστορία της για τον έρωτα και την επανάσταση, ίσως την πιο ρομαντική από όλες τις ονειροπολήσεις.
Η Μαρτς 89 ετών σήμερα και μεγαλύτερη σε ηλικία από την Κουβανική Επανάσταση -σχεδόν 60 χρόνια μετά την εκτέλεση του Τσε στη Βολιβία από Βολιβιανούς στρατιώτες και τη CIA, σε ηλικία 39 ετών- έγραψε το 2008 τα απομνημονεύματά της που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως η επίσημη εκδοχή της ιστορίας της ως «κυρία Γκεβάρα», όπως την αποκαλούσαν μερικές φορές.
Αυτό ακριβώς ήταν
Το Remembering Che: My Life with Che Guevara (Αναμνήσεις από τον Τσε: Η ζωή μου με τον Τσε Γκεβάρα) εκδόθηκε αρχικά στα ισπανικά με τον τίτλο Evocation: My Vida al lado del Che. Το «al lado» μεταφράζεται ως «η ζωή μου δίπλα στον Τσε Γκεβάρα». Και αυτό ακριβώς ήταν).
Τα απομνημονεύματά της επανεκδόθηκαν το 2024 στις ΗΠΑ από τον οίκο Seven Stories σε αγγλική έκδοση, μεταφρασμένα με δεξιοτεχνία από την Πιλάρ Αγκιλέρα. Ο εκδοτικός οίκος Seven Stories στη Νέα Υόρκη έχει εκδώσει, επίσης, τα Ημερολόγια της Μοτοσικλέτας του Τσε και τα ημερολόγιά του από το Κονγκό και τη Βολιβία. Η Μαρτς συνέβαλε στην επιμέλεια και γράφοντας εισαγωγές για αυτές τις εκδόσεις.
Φτάνοντας στον καταυλισμό των ανταρτών, διαπίστωσα ότι με παρακολουθούσαν όσο τους παρακολουθούσα κι εγώ».
Αγγελιαφόρος
Η Αλέιδα Μαρτς ήταν εξίσου αφοσιωμένη στον αγώνα της κουβανικής επανάστασης (στη χώρα της, αν και ο Τσε καταγόταν από την Αργεντινή) όσο και ο διάσημος σύζυγός της. Συμμετείχε στο ανταρτικό κίνημα ως νεαρή γυναίκα και γνώρισε τον Τσε για πρώτη φορά ενώ εργαζόταν ως αγγελιαφόρος -μετέφερε ένα πακέτο με χρήματα στο στρατόπεδό του στα βουνά Εσκαμπράι.
Είναι Νοέμβριος του 1958 και η αντιστασιακή ακτιβίστρια Αλέιδα Μαρτς, δασκάλα, συναντά για πρώτη φορά τον Αργεντινό επαναστάτη Τσε Γκεβάρα. Ο Τσε βρίσκεται στην Κούβα, βοηθώντας τον Φιντέλ Κάστρο να ανατρέψει τη δικτατορία του Φουλχένσιο Μπατίστα.
Στο αστικό υπόγειο κίνημα
«Είναι αρκετά δύσκολο εγχείρημα να περιγράψω τις προσωπικές μου εμπειρίες με έναν άνθρωπο που, πολύ πριν γίνει σύντροφός μου, είχε ήδη αναγνωριστεί ως ένα σημαντικό άτομο. Η ιστορία αρχίζει με την πρώτη μου συνάντηση με τον διοικητή Ερνέστο Τσε Γκεβάρα στα βουνά Εσκαμπράι κατά τη διάρκεια του επαναστατικού πολέμου στην Κούβα.
»Ο Τσε, ένας Αργεντινός με ήδη επάξια φήμη, ήταν ο ηγέτης της όγδοης φάλαγγας. Δραστηριοποιήθηκα στο αστικό υπόγειο κίνημα και στάλθηκα σε μια αποστολή από τους τοπικούς ηγέτες του κινήματος της 26ης Ιουλίου του Κάστρο» γράφει η Αλέιδα και συνεχίζει:
«Η επαρχία μας ήταν περικυκλωμένη και παρακολουθούνταν στενά από τις κατασταλτικές δυνάμεις της δικτατορίας του Μπατίστα. Η αποστολή μου ήταν να ενεργήσω ως αγγελιαφόρος, παραδίδοντας χρήματα και έγγραφα στους αντάρτες όταν έφταναν στα βουνά Εσκαμπράι.
»Ήταν μια επικίνδυνη αποστολή και αυτή ήταν η πρώτη μου ευκαιρία να έχω άμεση επαφή με το αντάρτικο κίνημα. Φτάνοντας στον καταυλισμό των ανταρτών, διαπίστωσα ότι με παρακολουθούσαν όσο τους παρακολουθούσα κι εγώ».
«Η Μάρτα, από την άλλη πλευρά, σχολίασε τα όμορφα χέρια του, κάτι που δεν είχα προσέξει εκείνη τη στιγμή, αλλά παρατήρησα αργότερα».
Μια «μικρή ξανθιά, ελαφρώς παχουλή δασκάλα»
«Μερικοί από τους αντάρτες δεν μπορούσαν να με καταλάβουν καθόλου, αναρωτιόνταν τι στο καλό έκανα εκεί» γράφει η Μαρτς. «Αυτό δεν ήταν ιδιαίτερα περίεργο, διότι δεν έμοιαζα καθόλου με σκληρό αντάρτη. Ήμουν μια αρκετά όμορφη, νεαρή γυναίκα, που κάθε άλλο παρά έμοιαζε με σκληροτράχηλη μαχήτρια.
»Έπρεπε να περάσουν μερικά χρόνια για να μάθω τι σκέφτηκε ο Τσε για την πρώτη μας συνάντηση. Σε ένα γράμμα που έστειλε από το Κονγκό το 1965, ένα γράμμα γεμάτο νοσταλγία, περιέγραφε πώς ένιωθε διχασμένος ανάμεσα στο ρόλο του ως αυστηρά πειθαρχημένου επαναστάτη και ως συνηθισμένου ανθρώπου με συναισθηματικές και άλλες ανάγκες. Με θυμόταν ως μια “μικρή ξανθιά, ελαφρώς παχουλή δασκάλα”»
Τα όμορφα χέρια του
«Τελικά ήρθε η σειρά μου να συναντήσω τον Τσε» θυμάται η Μαρτς. «Στεκόμουν δίπλα στη Μάρτα Λουγκιόγιο, δικηγόρο και μέλος του κινήματος, η οποία είχε συναντήσει τον Τσε σε προηγούμενη επίσκεψη. Αφού συστήθηκε στον διοικητή, με πήρε στην άκρη και με ρώτησε τι είχα σκεφτεί γι’ αυτόν. Της απάντησα κάπως αδιάφορα ότι θεωρούσα ότι δεν ήταν κακός και ότι έβρισκα το διεισδυτικό του βλέμμα μάλλον γοητευτικό. Τον έβλεπα ως έναν ηλικιωμένο άνδρα.
»Η Μάρτα, από την άλλη πλευρά, σχολίασε τα όμορφα χέρια του, κάτι που δεν είχα προσέξει εκείνη τη στιγμή, αλλά παρατήρησα αργότερα. Εξάλλου, ήμασταν απλώς δύο γυναίκες που συναντούσαμε έναν μάλλον ελκυστικό άνδρα.
»Όταν είχα την ευκαιρία να μιλήσω στον Τσε, του είπα ότι είχα έρθει για να παραδώσω ένα πακέτο. Η αυτοκόλλητη ταινία πάνω μου εξακολουθούσε να μου προκαλεί τρομερό πόνο και του ζήτησα βοήθεια για να την αφαιρέσω. Αυτή ήταν λοιπόν η πρώτη μας συνάντηση».
Ένα μεγάλο αίσθημα αγάπης
Στο «Remembering Che» εκφράζει την αγάπη της για τον Τσε, για τα τέσσερα παιδιά τους, για την κουβανική επανάσταση, τον Φιντέλ Κάστρο και το παγκόσμιο κίνημα κατά του ιμπεριαλισμού.
Ως πιστή σύντροφος, η Μαρτς θα συμφωνούσε σίγουρα με τον Τσε, ο οποίος είχε πει: «Με κίνδυνο να φανώ γελοίος, επιτρέψτε μου να πω ότι ο αληθινός επαναστάτης καθοδηγείται από ένα μεγάλο αίσθημα αγάπης». Η Μαρτς πιθανότατα δεν θα είχε προσθέσει τη φράση «με κίνδυνο να φανώ γελοίος». Η αληθινή αγάπη και οι αληθινοί επαναστάτες δεν ήταν ποτέ γελοίοι στην κοσμοθεωρία της.
Από πολλές απόψεις, ο Τσε και η Αλέιδα έζησαν έναν έρωτα με σκοπό. Πριν από τον γάμο τους, και όταν ο Τσε είχε ακόμα σύζυγο (την Περουβιανή οικονομολόγο Χίλντα Γκάντεα Ακόστα) και παιδί στην Αργεντινή, κοιμόντουσαν συχνά σε ξεχωριστά δωμάτια.
«Σκληρός τύπος»
Τα απομνημονεύματά της προσφέρουν, σαφώς, ένα σπάνιο και πρωτότυπο πορτρέτο του γιατρού με καταγωγή από την Αργεντινή, ο οποίος έγινε το δεξί χέρι του Φιντέλ Κάστρο και βοήθησε στην ανατροπή της δικτατορίας του Φουλχένσιο Μπατίστα.
Ταυτόχρονα, η Αλέιδα απεικονίζει τον Τσε σε γνωστές πόζες ως έναν υπερμεγέθη ήρωα της επανάστασης. Χρησιμοποιεί επίσης τα ίδια τα λόγια του Τσε και φαινομενικά αντιφατικές δηλώσεις του.
Από τη μία πλευρά, αποκαλούσε τον εαυτό του «σκληρό τύπο» και ότι είναι «το μέλλον σε εξέλιξη». Από την άλλη, σημείωνε ότι ήταν «περιπετειώδης και αστός».
Θα μπορούσε να είχε προσθέσει ότι ήταν και ανορθόδοξα γραφειοκράτης, τουλάχιστον όταν υπηρέτησε για σύντομο διάστημα ως πρόεδρος της Τράπεζας της Κούβας, η οποία εξέδιδε χαρτονομίσματα που έφεραν την υπογραφή του, ενώ το πορτρέτο του τυπώθηκε στα χαρτονομίσματα των τριών πέσος. Αργότερα, για ένα μικρό διάστημα θα γινόταν υπουργός Βιομηχανίας.
Σαν ερωτευμένος έφηβος
Γνωρίζοντας ότι σε ορισμένους κύκλους θεωρούνταν «παρορμητικός και μανιακός», η Μαρτς σημείωσε επίσης ότι ως ηγέτης έπρεπε να καταστέλλει τα «προσωπικά συναισθήματα». Αυτός ο στόχος αποδείχθηκε αδύνατος στον έρωτα. «Η ανάγκη μου για σένα είναι έντονη» είπε στην Αλέιδα σαν ερωτευμένος έφηβος.
Από πολλές απόψεις, ο Τσε και η Αλέιδα έζησαν έναν έρωτα με σκοπό. Πριν από τον γάμο τους, και όταν ο Τσε είχε ακόμα σύζυγο (την Περουβιανή οικονομολόγο Χίλντα Γκάντεα Ακόστα) και παιδί στην Αργεντινή, κοιμόντουσαν συχνά σε ξεχωριστά δωμάτια και ξεχωριστά κρεβάτια, γράφει η Αλέιδα.
Οικιακές υποχρεώσεις
Όταν εκείνος πήγαινε στη δουλειά του στο λιτό γραφείο του ως πρόεδρος της τράπεζας, η Μαρτς συνήθως έμενε στο σπίτι για να μεγαλώσει τα τέσσερα παιδιά τους και να φροντίσει τις οικιακές υποχρεώσεις, που περιλάμβαναν την πληρωμή του ενοικίου, το μαγείρεμα και το καθάρισμα.
Εργαζόταν επίσης για την κουβανική κυβέρνηση ως προσωπική γραμματέας του Τσε, μια θέση που υπερασπιζόταν σαν λιοντάρι.
Περιστασιακά, συνόδευε τον σύζυγό της σε διπλωματικές αποστολές, όταν συναντούσε, για παράδειγμα, τον Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή. Μερικές φορές η Μαρτς αποκλειόταν από τον ίδιο τον Τσε από κυβερνητικές συναντήσεις, μια πράξη που έπαιρνε προσωπικά και που πυροδοτούσε την ανασφάλειά της κάνοντάς τη να διαμαρτύρεται.
Ένα κορίτσι από την επαρχία
Η Αλέιδα αποκαλύπτει σχεδόν τα πάντα στα απομνημονεύματά της -αναφέρει το όνομα του γυναικολόγου της, αν και δεν περιγράφει τις σεξουαλικές της σχέσεις με τον Τσε. Και αυτή θα μπορούσε να είναι τόσο αστή όσο και μαχήτρια.
Της άρεσε να φοράει κομψά ρούχα και να αφήνει στην άκρη τις μονότονες στολές. Η Αλέιδα περιγράφει ότι έβαλε τα δυνατά της για να φορέσει ένα λευκό φόρεμα στην τελετή του γάμου τους, και σαν «υπάκουη σύζυγος φρόντισε την περιποίηση και την εμφάνιση του άντρα της».
Αυτός δεν έδινε σημασία στην ενδυμασία, αυτό που τον καθόριζε ήταν η μυρωδιά του καπνού της πίπας και των πούρων που κάπνιζε, κάτι που δεν βοηθούσε την κακή του υγεία. Ήταν εθισμένος μέχρι το τέλος των ημερών του, αφοσιωμένος στην πίπα του.
Η πρώτη σύζυγος του Τσε, η Χίλντα Γκάντεα, και οι γονείς του θεωρούσαν την Αλέιδα ως ένα κορίτσι «από την επαρχία» και το έλεγαν ανοιχτά.
Παραδοσιακή σχέση
Κατά κάποιον τρόπο, ο Τσε και η Αλέιδα ζούσαν έναν παραδοσιακό γάμο. Εκείνος έλειπε, ενώ εκείνη έμενε στο σπίτι, μεγάλωνε τα παιδιά τους, μαγείρευε και καθάριζε. Εκ των υστέρων, η Αλέιδα περιέγραψε τον Τσε ως «έναν μάλλον συμβατικό εραστή, που κλεινόταν στον εαυτό του όταν θα μπορούσε να είναι ειλικρινής».
Γεννημένος στο παρασκήνιο ο έρωτάς τους καθοριζόταν πάντα από αυτό. Η Αλέιντα, ωστόσο, κατάφερε να δημιουργήσει αυτό που η ίδια αποκάλεσε «οικείο χώρο», όπου η σχέση τους μπορούσε να αναπτυχθεί και να καλλιεργηθεί.
*Ο Τσε Γκεβάρα γεννήθηκε στις 14 Ιουνίου 1928 στο Ροσάριο της Αργεντινής.
