Συνέντευξη στην Ηρώ Ρήγα
Με αφορμή τη συμμετοχή του στο συνέδριο «Μουσική, Πολιτισμός & Περιφερειακή Ανάπτυξη: Rail Talks Κατάκολο 2026», ο συγκοινωνιολόγος και πρώην ειδικός σύμβουλος του ΟΣΕ, Γιώργος Νάθενας, μιλά στην Πρωινή για τον καθοριστικό ρόλο που διαδραμάτισε ο σιδηρόδρομος στην ιστορική, οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της Ηλείας. Από το «Τραίνο της αγάπης» και τη σταφίδα μέχρι τη σύγχρονη ανάγκη επανασύνδεσης του Πύργου με την Πάτρα και την Αθήνα, περιγράφει ένα δίκτυο που δεν συνέδεσε απλώς τόπους, αλλά ανθρώπους, ζωές και ολόκληρες εποχές.
Κ. Νάθενα, ποιο είναι το βασικό ιστορικό αποτύπωμα και η συμβολή του σιδηροδρόμου στην κοινωνική και οικονομική ζωή της Ηλείας και ιδιαίτερα της περιοχής Πύργου, Ολυμπίας και Κατακόλου, από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και σήμερα;
Είναι πολύ σημαντικό το ιστορικό αποτύπωμα και η συμβολή του σιδηροδρόμου στην κοινωνικοοικονομική ζωή και ανάπτυξη του νομού Ηλείας, από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα. Την εποχή εκείνη (τέλη του 19ου αιώνα), η μεγάλη ανάπτυξη της καλλιέργειας και εμπορίας της σταφίδας, του «μαύρου χρυσού» της Δυτικής Πελοποννήσου, ήταν η αφορμή για την πρώιμη δημογραφική, κοινωνικοοικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη της περιοχής του Πύργου.
Γύρω στο 1880, η μεγάλη καταστροφή που είχε υποστεί η αντίστοιχη γαλλική παραγωγή σταφίδας από τη φυλλοξήρα διόγκωσε τις ανάγκες εξαγωγής της σταφίδας του νομού Ηλείας προς τις δυτικές αγορές (κυρίως την Αγγλία), οπότε κατέστη αναγκαίο να μειωθεί το κόστος μεταφοράς προς τον λιμένα εξαγωγής, που ήταν το Κατάκολο.
Έτσι λοιπόν, με πρωτοβουλία του Δήμου Λετρίνων (Πύργου), αποφασίστηκε η κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Πύργου–Κατακόλου, η οποία εγκαινιάστηκε το 1883, παρουσία του βασιλέως Γεωργίου Α΄, και αποτέλεσε την πρώτη σιδηροδρομική γραμμή της χώρας μας μετά την αστική σιδηροδρομική γραμμή Πειραιώς–Αθηνών.
Αυτό το ιστορικό γεγονός καταγράφεται ως μια διπλή πρωτοπορία για την πόλη και την κοινωνία του Πύργου, που εκείνη την εποχή γνώριζε έντονη αστική ανάπτυξη και μια πρώιμη πολιτιστική επιρροή από τη Δύση.
Ο σιδηρόδρομος Πύργου–Κατακόλου διευκόλυνε όχι μόνο τη μαζική οικονομική μεταφορά της σταφίδας στο λιμάνι προς εξαγωγή, αλλά και τις καθημερινές εξορμήσεις της τοπικής κοινωνίας και της νεολαίας του Πύργου στη θάλασσα για αναψυχή, γι’ αυτό και το τρένο αυτό ονομάστηκε «Τραίνο της αγάπης», δεδομένου ότι πολλά ειδύλλια νεαρών γόνων των οικογενειών του Πύργου αναπτύχθηκαν στα βαγόνια του.
Μετά το 1887, προχώρησε και η επέκταση του δικτύου των Σιδηροδρόμων Πελοποννήσου (ΣΠΑΠ) από την Πάτρα στον Πύργο (1890), που συμπληρώθηκε με την κατασκευή των διακλαδώσεων από τα Καβάσιλα προς την Κυλλήνη και τα Λουτρά Κυλλήνης, καθώς και από τον Πύργο στην Αρχαία Ολυμπία (1891), όπου η σκαπάνη του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου είχε φέρει στο φως τους πρώτους αρχαιολογικούς θησαυρούς της Αρχαίας Ολυμπίας.
Μάλιστα, η εταιρεία των ΣΠΑΠ, για να προσελκύσει αυξημένη επιβατική κίνηση, πρωτοπόρησε και ανέλαβε η ίδια τη δημιουργία της λουτρόπολης της Κυλλήνης (με οργανωμένα λουτρά και πρότυπες ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις), ενώ παράλληλα κατασκεύασε στην Αρχαία Ολυμπία το πολυτελές ξενοδοχείο ΣΠΑΠ για τη διαμονή των πολυάριθμων περιηγητών που κατέφθαναν σιδηροδρομικώς για επίσκεψη.
Το 1902 ολοκληρώθηκε το σιδηροδρομικό δίκτυο και προς Νότο (Πύργος–Κυπαρισσία–Καλαμάτα) και έκτοτε ο σιδηρόδρομος έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη της Ηλείας.
Το 1937, με τη δρομολόγηση των πρώτων ντηζελοκίνητων αυτοκινηταμαξών, μειώθηκε ο χρόνος διαδρομής Αθηνών–Αρχαίας Ολυμπίας σε 7,5 ώρες, σχεδόν στο μισό δηλαδή σε σχέση με τις ατμήλατες αμαξοστοιχίες. Μεταπολεμικά, οι σταθμοί Πύργου και Αμαλιάδας βρίσκονταν στις πρώτες 15 θέσεις των σιδηροδρομικών σταθμών με τη μεγαλύτερη επιβατική κίνηση στην Ελλάδα.
Δυστυχώς, μολονότι με τη δρομολόγηση των τρένων Intercity (1992) βελτιώθηκε ακόμη περισσότερο το ταξίδι προς την πρωτεύουσα της χώρας και αυξήθηκε η κίνηση του σταθμού του Πύργου, το 2011, στο πλαίσιο των δημοσιονομικών περικοπών λόγω του Α΄ Μνημονίου, ανεστάλη η λειτουργία της γραμμής Πατρών–Πύργου–Καλαμάτας και παρέμεινε ανοιχτή μονάχα η τοπική γραμμή Κατάκολο–Πύργος–Αρχαία Ολυμπία, κυρίως για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών των κρουαζιερόπλοιων κατά την επίσκεψή τους στην Αρχαία Ολυμπία.
Σε τι θα ωφελήσει την περιοχή της Ηλείας μια σύγχρονη σιδηροδρομική επανασύνδεση του Πύργου με την Πάτρα, την Αθήνα και την Καλαμάτα;
(1) Στην περαιτέρω τουριστική και κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη της περιοχής, δεδομένου ότι έτσι ο Πύργος, η Αρχαία Ολυμπία και η Ηλεία γενικότερα θα επανασυνδεθούν σιδηροδρομικώς, αφενός με την πρωτεύουσα της χώρας και αφετέρου με τις κυριότερες διεθνείς πύλες (λιμένα Πατρών και Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών).
Γνωρίζετε, άλλωστε, ότι οι ξένοι επισκέπτες που δεν έρχονται με οργανωμένα γκρουπ προτιμούν να διακινούνται με σιδηρόδρομο, όπως κάνουν στις πατρίδες τους. Όταν μάλιστα στο μέλλον επεκταθεί η νέα ταχεία γραμμή Αθηνών–Πατρών μέχρι τον Πύργο, ο χρόνος διαδρομής από την Αθήνα θα μειωθεί κάτω από τις 3 ώρες, με ένα μαζικό μέσο μεταφοράς που θα διαθέτει υψηλές ανέσεις και ασφάλεια.
(2) Η σιδηροδρομική επανασύνδεση της Ηλείας με την Πάτρα και το υπόλοιπο εθνικό σιδηροδρομικό δίκτυο μπορεί εργαλειακά να συμβάλει και σε μελλοντική βιομηχανική ανάπτυξη της περιοχής, καθώς και στην οικονομικότερη μεταφορά των προϊόντων του ηλειακού κάμπου, ώστε να πάψει η οικονομία της να εξαρτάται μονοσήμαντα από τον τουρισμό και τον τριτογενή τομέα.
Πώς θα πρέπει να αξιοποιηθεί, κατά την άποψή σας, η υπάρχουσα γραμμή Κατακόλου–Πύργου–Αρχαίας Ολυμπίας;
Σίγουρα θα πρέπει να πυκνώσουν τα εκτελούμενα δρομολόγια, ώστε να μπορούν να εξυπηρετούν αποτελεσματικότερα τόσο τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας όσο και τη διακίνηση των επιβατών των κρουαζιερόπλοιων, καθώς τις ημέρες αιχμής κατάπλου στον λιμένα του Κατακόλου το υπάρχον δυναμικό πούλμαν, τρένου και ταξί δυσκολεύεται να εξυπηρετήσει τη ζήτηση.
Ας μην ξεχνάμε ότι στόχος του λιμένα Κατακόλου είναι να αυξηθεί και πάλι ο αριθμός των κρουαζιερόπλοιων που καταπλέουν στο λιμάνι, στο επίπεδο που υπήρχε πριν από την πανδημία.
Τέλος, το τρένο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για τη βελτίωση της πρόσβασης στην Αρχαία Ολυμπία και, μαζί με τη δρομολόγηση συμπληρωματικά ηλεκτρικών δημοτικών λεωφορείων με χαρακτήρα shuttle από περιφερειακά πάρκινγκ, να συμβάλει στη δημιουργία Ζώνης Ελεύθερης Αυτοκινήτων στην περιοχή γύρω από τον σύγχρονο οικισμό και τον Αρχαιολογικό Χώρο της Αρχαίας Ολυμπίας (όπως συμβαίνει με πολλά διάσημα θέρετρα του εξωτερικού).
Αυτό είναι σύμφωνο και με την πρόταση που κατέθεσαν οι μελετητές του Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου του Δήμου Αρχαίας Ολυμπίας.
Ποια είναι τα εμπόδια που υπάρχουν για μια άμεση επέκταση της νέας ταχείας ηλεκτροκίνητης γραμμής διεθνούς εύρους τροχιάς Αθηνών–Πατρών (που ακόμη τελεί υπό κατασκευή στο τμήμα Αίγιο–Πάτρα) προς τον Πύργο και ποια, κατά τη γνώμη σας, είναι τα επόμενα βήματα που πρέπει να διεκδικηθούν από τις Αρχές και τους φορείς του Νομού Ηλείας, ώστε να καταστεί εφικτή η συντομότερη δυνατή σιδηροδρομική επανασύνδεση του Πύργου με την Πάτρα και την Αθήνα;
Είναι γνωστές, δυστυχώς, οι ανελαστικές απαιτήσεις του δημάρχου Πάτρας κ. Πελετίδη για μια πανάκριβη, φαραωνική υπόγεια διέλευση 7 χλμ. (στην αστική περιοχή Πατρών) της νέας ταχείας σιδηροδρομικής γραμμής από την Αθήνα, πρόταση που δεν είναι τεχνικοοικονομικά επιλέξιμη και γι’ αυτό έχει απορριφθεί δύο φορές από την Κομισιόν για χρηματοδότηση.
Βραχυπρόθεσμα, λοιπόν, και μέχρι να λυθεί αυτό το πρόβλημα, η νέα ταχεία γραμμή από την Αθήνα θα μπορεί να φτάσει μέχρι, το πολύ, το Ρίο έως το τέλος του 2028. Είναι άγνωστο εάν και πότε θα μπορέσει να περάσει από τον αστικό ιστό της Πάτρας, με βάση τα σημερινά δεδομένα.
Κατά συνέπεια, και επειδή ο διάδρομος της υφιστάμενης ανενεργού γραμμής Πατρών–Πύργου κινδυνεύει με πλήρη απαξίωση και αφανισμό από φυσικές παρεμβάσεις και από την άναρχη οικιστική εξάπλωση, θα πρέπει να διεκδικηθεί, σε πρώτη φάση, η υλοποίηση του σχεδιασμού που είχε γίνει από τη Διεύθυνση Στρατηγικού Σχεδιασμού του ΟΣΕ.
Συγκεκριμένα, θα πρέπει αρχικά να ανακατασκευαστεί, με ριζική ανακαίνιση επιδομής, η υπάρχουσα μετρική γραμμή, με τεχνικά στοιχεία επιδομής επαναξιοποιήσιμα, τα οποία να επιτρέπουν τη μελλοντική, εύκολη και χαμηλού κόστους μετατροπή της σε γραμμή κανονικού (διεθνούς) εύρους.
Έτσι, σε πρώτη φάση, θα μπορούσε να επαναλειτουργήσει ως ένας μεγάλος Προαστιακός Σιδηρόδρομος Πατρών–Βάρδας–Λεχαινών–Ανδραβίδας–Καβασίλων–Γαστούνης–Αμαλιάδας–Πύργου, με ανταπόκριση στο Ρίο (ή, ακόμη καλύτερα, εάν αυτό επιτευχθεί, στον σταθμό Αγίου Διονυσίου της Πάτρας) προς τις αμαξοστοιχίες της γραμμής διεθνούς εύρους τροχιάς από την Αθήνα.
Σε επόμενη φάση θα πρέπει να επιδιωχθεί η διαπλάτυνση της γραμμής Πατρών–Πύργου σε γραμμή διεθνούς εύρους.
Είναι η μόνη ρεαλιστική λύση, εάν θέλουμε να επανασυνδεθεί ο Πύργος σιδηροδρομικώς με την Πάτρα και την Αθήνα σε ορατό χρονικό ορίζοντα, και αυτό πρέπει να επιδιωχθεί να υλοποιηθεί άμεσα, με ορίζοντα το 2030.
