Η Ελλάδα είχε ανοίξει τη συζήτηση της «ψηφιακής ενηλικίωσης» πριν η προστασία των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λάβει τη σημερινή ευρωπαϊκή διάσταση
Έφηβοι γαντζωμένοι στα κινητά περνούν ανησυχητικά πολλές ώρες μπροστά στην οθόνη, με το scrolling στα social media να μετατρέπεται σε μια μάχη που, στο τέλος της ημέρας, ο ηττημένος είναι ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος. Ανήλικοι μπαίνουν ολοένα και βαθύτερα στον χαοτικό ψηφιακό κόσμο, βομβαρδίζουν τον εγκέφαλό τους με reels στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, αδυνατώντας να καταλάβουν το κόστος αυτής της συνήθειας και τις πιθανές επιπτώσεις στην εγκεφαλική τους λειτουργία. Ως εκ τούτου, απομακρύνονται από το κοινωνικό τους περιβάλλον, κάνοντας κανονικότητα το «δεν μπορώ να σταματήσω να σκρολάρω».
Η Ελλάδα είχε ανοίξει τη συζήτηση της «ψηφιακής ενηλικίωσης» πριν η προστασία των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λάβει τη σημερινή ευρωπαϊκή διάσταση. Ακριβώς επειδή ανακύπτουν σοβαρά ζητήματα γύρω από τον ψηφιακό εθισμό και τις επιπτώσεις της ανεξέλεγκτης χρήσης των social media, από την 1η Ιανουαρίου του 2027 τίθεται σε εφαρμογή η απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών. Πρόκειται για τον νόμο που έχει ήδη ψηφιστεί με τίτλο «Απαγόρευση χρήσης επιγραμμικών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους κάτω των 15 ετών», που εισηγήθηκαν ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος, ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης Δημήτρης Παπαστεργίου και o υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης, καθιστώντας την Ελλάδα την πρώτη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θεσπίζει αντίστοιχο ηλικιακό περιορισμό.
Σε κάθε περίπτωση, η χρήση των συγκεκριμένων πλατφορμών θα πρέπει να γίνεται συνειδητά και από τους εφήβους άνω των 15 ετών. Το ηλικιακό όριο που θέτει ο νόμος έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς μέχρι τότε ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια περίοδο έντονης αναδιοργάνωσης και ωρίμανσης. Κατά την εφηβεία αναπτύσσονται σταδιακά οι γνωστικές λειτουργίες που σχετίζονται με την κρίση, τη λήψη αποφάσεων, τον έλεγχο των παρορμήσεων και την αυτορρύθμιση. Έτσι, όσο μεγαλώνει ένας έφηβος, αποκτά σταδιακά περισσότερα εφόδια για να αξιολογεί τα ερεθίσματα που δέχεται, να φιλτράρει την πληροφορία και να ελέγχει τη χρήση της οθόνης. Συγκεκριμένα, μελέτες έχουν δείξει, ότι στην ηλικία των 15-16 το άτομο αρχίζει να αποκτά τα απαραίτητα βιολογικά εργαλεία για να αρχίσει να διαχειρίζεται την ελευθερία του με σχετική ασφάλεια.
Η Δρ. Λουκία Αποστολακοπούλου, νευρολόγος και επιστημονική συνεργάτιδα της Α΄ Νευρολογικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, εξηγεί στο Πρώτο Θέμα γιατί είναι τελικά τόσο δύσκολο να αφήσει ο έφηβος το κινητό από τα χέρια του και τι πραγματικά συμβαίνει στον εγκέφαλό του, όταν το ασταμάτητο scrolling γίνεται κομμάτι της καθημερινότητάς του.
Μια τόσο αθώα, κατά τα άλλα, κίνηση όπως η κύλιση του δαχτύλου προς τα πάνω στην οθόνη ενός κινητού ή tablet μπορεί να ενεργοποιήσει μηχανισμούς παρόμοιους με αυτούς του εθισμού και να γίνει η αιτία κακής ποιότητας ύπνου, μειωμένης διάθεσης, να επηρεάσει τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τις σχολικές επιδόσεις των εφήβων.
Ο μηχανισμός της ντοπαμίνης και η παγίδα του ατελείωτου scrolling
Σύμφωνα με στοιχεία της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής (AACAP), τα παιδιά και οι έφηβοι ηλικίας 8 έως 18 ετών στις ΗΠΑ περνούν κατά μέσο όρο 7,5 ώρες ημερησίως μπροστά σε οθόνες. Νεότερη έρευνα του οργανισμού Common Sense Media, που δημοσιεύθηκε το 2026, καταγράφει ακόμη υψηλότερη χρήση στους εφήβους, με τον ημερήσιο χρόνο ψυχαγωγικής ενασχόλησης με οθόνες να φτάνει περίπου τις 8 ώρες. Η συνεχής αυτή έκθεση σε γρήγορα ερεθίσματα δεν αφήνει ανεπηρέαστο τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος. Όπως εξηγεί η Δρ. Αποστολακοπούλου, πίσω από την ανάγκη του εφήβου να δει ακόμη ένα βίντεο βρίσκεται ένας μηχανισμός ανταμοιβής, ο οποίος συνδέεται με την προσμονή μιας νέας, απρόβλεπτης πληροφορίας.
Πιο αναλυτικά, η ίδια αναφέρει: «Κατά το scrolling εκκρίνεται η ντοπαμίνη, ο κύριος νευροδιαβιβαστής της ανταμοιβής και του εθισμού, ο οποίος ενεργοποιείται αντίστοιχα και στα τυχερά παιχνίδια, όπως είναι ο κουλοχέρης. Η ντοπαμίνη προσφέρει μόνο πρόσκαιρη ικανοποίηση, με αποτέλεσμα ο έφηβος να θέλει να παραμείνει κι άλλο στην οθόνη. Μάλιστα,σε προσπάθεια διακοπής της χρήσης, μπορεί να εμφανιστούν πολύ αληθινά στερητικά συμπτώματα».
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο και πώς επηρεάζεται ο ύπνος
Η δυσκολία να σταματήσει ο έφηβος το scrolling δεν οφείλεται ωστόσο, μόνο στην αναζήτηση του επόμενου βίντεο ή ανάρτησης. Σύμφωνα με τη νευρολόγο, σημαντικό ρόλο παίζει και η πνευματική κόπωση που συσσωρεύεται όσο ο εγκέφαλος δέχεται συνεχώς νέες πληροφορίες και ερεθίσματα. Μάλιστα, η κούραση της ημέρας μπορεί να κάνει ακόμη δυσκολότερη την προσπάθεια διακοπής της χρήσης. Η ίδια επισημαίνει: «Όπως οι μύες κουράζονται μετά από παρατεταμένη άσκηση, το ίδιο συμβαίνει και στον εγκέφαλο. Μετά από έναν καταιγισμό πληροφοριών, εξαντλούνται γρήγορα τα ενεργειακά του αποθέματα. Όταν, λοιπόν, είναι κανείς κουρασμένος, ειδικά το βράδυ, έχει μειωμένες αντιστάσεις και είναι πιο επιρρεπής στο να συνεχίσει το ανεξέλεγκτο scrolling».
Η συνεχής έκθεση σε ψηφιακά ερεθίσματα δεν επηρεάζει μόνο τη διάθεση ή τον ύπνο, αλλά φαίνεται να ενεργοποιεί και βαθύτερους μηχανισμούς του οργανισμού που σχετίζονται με το στρες, με τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο των εφήβων να βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της επιβάρυνσης.
«Η διατάραξη της ισορροπίας του νευρικού συστήματος επηρεάζει πολλά συστήματα του οργανισμού μας. Σημαντική είναι η επίδραση στο ενδοκρινικό σύστημα, καθώς η αυξημένη έκκριση κορτιζόλης διαταράσσει τον άξονα υποθαλάμου – υπόφυσης – επινεφριδίων, προδιαθέτοντας σε μια κατάσταση χρόνιου στρες. Οι περιοχές του εγκεφάλου που πλήττονται περισσότερο είναι ο προμετωπιαίος φλοιός και το μεταιχμιακό σύστημα, όπως ακριβώς συμβαίνει και στο σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout). Ο προμετωπιαίος φλοιός είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη λήψη αποφάσεων, και ολοκληρώνει την ανάπτυξή του γύρω στην ηλικία των 25 ετών. Γι’ αυτό οι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι στο scrolling και στις επιδράσεις του – οποιαδήποτε επίπτωση είναι πολύ πιο έντονη σε αυτούς», επισημαίνει.
Ένας ακόμη μηχανισμός που ενεργοποιείται και «αιχμαλωτίζει» έναν έφηβο σε ατέρμονο scrolling, αφορά στην ενεργοποίηση της αμυγδαλής – κέντρο ανίχνευσης απειλών στο μεταιχμιακό σύστημα. Η νευρολόγος συνδέει την ενεργοποίησή της τόσο με την παρακολούθηση αρνητικών ειδήσεων, το λεγόμενο doomscrolling όσο και με τον φόβο των εφήβων ότι θα χάσουν κάτι σημαντικό από όσα συμβαίνουν στο διαδίκτυο, γνωστό ως FOMO (Fear Of Missing Out). Κατά την ίδια: «Ενεργοποιείται η αμυγδαλή, που αποτελεί το κέντρο ανίχνευσης απειλών στο μεταιχμιακό σύστημα, πυροδοτώντας την αντίδραση πάλης ή φυγής (fight or flight). Έτσι, ο εγκέφαλος του εφήβου παραμένει σε μια διαρκή, υποσυνείδητη κατάσταση συναγερμού και εγρήγορσης, αδυνατώντας να αποσυνδεθεί».
Όταν η έκθεση στην οθόνη αποκτά παθητικά χαρακτηριστικά, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο γιατί οι έφηβοι δεν μπορούν να μείνουν μακριά από αυτήν και την αδιάκοπη ροή περιεχομένου, αλλά και ποιες είναι οι νευροβιολογικές συνέπειες του φαινομένου.
Η επίδραση του scrolling δεν περιορίζεται μόνο στις ώρες που οι έφηβοι περνούν μπροστά στην οθόνη, αλλά επεκτείνεται και στον ύπνο τους. Πολύ συχνά, γονείς και έφηβοι έρχονται σε σύγκρουση σχετικά με την ώρα που πρέπει να κλείσει το κινητό το βράδυ. Η πολύωρη χρήση του κατά τις βραδινές ώρες μπορεί να διαταράξει την ποιότητα του ύπνου, ο οποίος είναι απαραίτητος για τη νευρωνική αποκατάσταση και την εύρυθμη λειτουργία του εγκεφάλου. Σύμφωνα με τη νευρολόγο: «Η μελατονίνη αποτελεί φυσική ορμόνη του οργανισμού που είναι καθοριστική για τη ρύθμιση του ύπνου. Η χρήση κινητού το βράδυ προκαλεί υπερδιέγερση του νευρικού συστήματος και αναστέλλει την έκκριση της μελατονίνης — κάτι στο οποίο συμβάλλει και το μπλε φως που εκπέμπουν οι οθόνες. Ως εκ τούτου, ο έφηβος ξυπνάει το πρωί κουρασμένος, χωρίς ενέργεια ή πνευματική διαύγεια. Μάλιστα, αν το πρώτο πράγμα που κάνει μόλις ανοίξει τα μάτια του είναι να πιάσει το κινητό, το νευρικό σύστημα ενεργοποιείται απότομα και ο εγκέφαλος προγραμματίζεται να ξεκινά τη μέρα του με άγχος».
Πηγή: www.protothema.gr
