Η εφηβεία συνιστά κρίσιμη αναπτυξιακή περίοδο, κατά την οποία αναδιαμορφώνονται οι ενδοοικογενειακές σχέσεις και εντείνονται οι συγκρούσεις μεταξύ γονέων και παιδιών. Ιδιαίτερη βαρύτητα παρουσιάζουν οι συγκρούσεις μεταξύ πατέρα–γιου και μητέρας–κόρης, καθώς εμπλέκονται διαδικασίες ταύτισης, διαφοροποίησης και συγκρότησης της ταυτότητας φύλου. Το παρόν άρθρο εξετάζει τις συγκρούσεις αυτές μέσα από το πρίσμα της αναπτυξιακής ψυχολογίας, της ψυχοδυναμικής θεωρίας και της συστημικής προσέγγισης της οικογένειας. Αναλύονται οι αιτιολογικοί παράγοντες, οι μορφές εκδήλωσης και οι ψυχοκοινωνικές συνέπειες των συγκρούσεων, ενώ συζητείται ο ρόλος της γονεϊκής στάσης στη διαμόρφωση προσαρμοστικών ή δυσλειτουργικών προτύπων σχέσης.

  Η σχέση γονέα–παιδιού κατά την εφηβεία υφίσταται σημαντικές μεταβολές, καθώς ο έφηβος καλείται να μεταβεί από την εξάρτηση στην αυτονομία και από την παιδική ταυτότητα στην ενήλικη συγκρότηση του εαυτού. Η διαδικασία αυτή συνοδεύεται από αυξημένες συγκρούσεις, οι οποίες δεν είναι τυχαίες αλλά εντάσσονται στη φυσιολογική αναπτυξιακή δυναμική.

  Ιδιαίτερα στις σχέσεις πατέρα–γιου και μητέρας–κόρης, η σύγκρουση αποκτά εντονότερο συμβολικό και συναισθηματικό φορτίο, καθώς ο γονέας του ίδιου φύλου λειτουργεί ταυτόχρονα ως πρότυπο, καθρέφτης και σημείο διαφοροποίησης. Οι συγκρούσεις αυτές δεν αφορούν μόνο την καθημερινή συμπεριφορά, αλλά αγγίζουν βαθύτερα ζητήματα ταυτότητας, εξουσίας, ορίων και συναισθηματικής εγγύτητας.

1. Θεωρητικό πλαίσιο της εφηβικής σύγκρουσης

Σύμφωνα με την αναπτυξιακή θεωρία του Erik Erikson, η κεντρική ψυχοκοινωνική πρόκληση της εφηβείας είναι η σύγκρουση μεταξύ ταυτότητας και σύγχυσης ρόλων. Η οικογένεια, και ειδικότερα οι γονείς, αποτελούν το βασικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο έφηβος δοκιμάζει, αμφισβητεί και επαναδιαπραγματεύεται τις αξίες και τις προσδοκίες που έχει εσωτερικεύσει.

Παράλληλα, η ψυχοδυναμική προσέγγιση επισημαίνει ότι η εφηβεία ενεργοποιεί εκ νέου πρώιμες συγκρούσεις ταύτισης και αποχωρισμού, ενώ η συστημική θεωρία της οικογένειας υπογραμμίζει ότι η σύγκρουση δεν αφορά μόνο το άτομο, αλλά το σύνολο του οικογενειακού συστήματος.

2. Συγκρούσεις πατέρα–γιου: ταυτότητα, εξουσία και ανδρικός ρόλος

Η σχέση πατέρα–γιου κατά την εφηβεία συχνά χαρακτηρίζεται από αυξημένη ένταση, η οποία συνδέεται με τη διαδικασία συγκρότησης της ανδρικής ταυτότητας. Ο πατέρας λειτουργεί ως βασικό πρότυπο ανδρικού ρόλου, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί το κύριο αντικείμενο διαφοροποίησης.

Οι συγκρούσεις σε αυτή τη σχέση συχνά αφορούν:

  • Την άσκηση εξουσίας και τον έλεγχο
  • Τις προσδοκίες επίτευξης και επιτυχίας
  • Την έκφραση θυμού και επιθετικότητας
  • Τη δυσκολία συναισθηματικής επικοινωνίας

Σε πολλές περιπτώσεις, ο πατέρας δυσκολεύεται να εγκαταλείψει αυταρχικά ή ιεραρχικά πρότυπα γονεϊκότητας, ενώ ο γιος, στην προσπάθειά του να αυτονομηθεί, αμφισβητεί ανοιχτά ή έμμεσα την πατρική αυθεντία. Η σύγκρουση μπορεί να λάβει τη μορφή λεκτικής αντιπαράθεσης, συναισθηματικής αποστασιοποίησης ή σιωπηρής αντιπαλότητας.

3. Συγκρούσεις μητέρας–κόρης: εγγύτητα, όρια και θηλυκή ταυτότητα

Η σχέση μητέρας–κόρης διακρίνεται συχνά από υψηλό βαθμό συναισθηματικής εγγύτητας, γεγονός που καθιστά τη διαδικασία διαφοροποίησης ιδιαίτερα σύνθετη. Κατά την εφηβεία, η κόρη καλείται να απομακρυνθεί ψυχολογικά από τη μητέρα, προκειμένου να συγκροτήσει τη δική της ταυτότητα ως γυναίκα.

Οι συγκρούσεις μητέρας–κόρης συχνά σχετίζονται με:

  • Τον έλεγχο και την αυτονομία
  • Την εικόνα σώματος και τη σεξουαλικότητα
  • Τις κοινωνικές και πολιτισμικές προσδοκίες για τον γυναικείο ρόλο
  • Τη μεταβίβαση άλυτων συγκρούσεων της μητέρας

Η μητέρα μπορεί να βιώνει τη διαφοροποίηση της κόρης ως απειλή ή απόρριψη, ενώ η κόρη συχνά αντιλαμβάνεται τη μητέρα ως υπερβολικά παρεμβατική ή επικριτική. Οι συγκρούσεις αυτές χαρακτηρίζονται από έντονη συναισθηματική φόρτιση και συχνά εκφράζονται με εναλλαγές εγγύτητας και απόστασης.

4Ο ρόλος της οικογενειακής δομής και της γονεϊκής στάσης

Σύμφωνα με τη συστημική προσέγγιση του Salvador Minuchin, οι συγκρούσεις στην εφηβεία εντείνονται όταν τα όρια μεταξύ των οικογενειακών υποσυστημάτων είναι είτε υπερβολικά άκαμπτα είτε υπερβολικά διάχυτα. Η αδυναμία προσαρμογής της οικογενειακής δομής στις αναπτυξιακές ανάγκες του εφήβου μπορεί να οδηγήσει σε χρόνιες συγκρούσεις.

Η γονεϊκή στάση που συνδυάζει σαφή όρια, συναισθηματική διαθεσιμότητα και ευελιξία έχει συσχετιστεί με χαμηλότερα επίπεδα σύγκρουσης και καλύτερη ψυχοκοινωνική προσαρμογή των εφήβων, όπως επισημαίνει και ο Laurence Steinberg.

  Οι συγκρούσεις πατέρα–γιου και μητέρας–κόρης δεν πρέπει να ερμηνεύονται αποκλειστικά ως δυσλειτουργία, αλλά ως αναπτυξιακό φαινόμενο με δυνητικά θετική λειτουργία. Όταν οι συγκρούσεις εντάσσονται σε ένα πλαίσιο αμοιβαίου σεβασμού και επικοινωνίας, μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση ώριμων και αυτόνομων προσωπικοτήτων.

  Αντίθετα, η παρατεταμένη σύγκρουση, η συναισθηματική απόρριψη ή η αυταρχική γονεϊκότητα αυξάνουν τον κίνδυνο ψυχοπαθολογικών εκβάσεων και δυσκολιών στις μελλοντικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Συμπέρασμα

  Οι συγκρούσεις μεταξύ πατέρα–γιου και μητέρας–κόρης κατά την εφηβεία αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της αναπτυξιακής διαδικασίας. Η κατανόηση των υποκείμενων ψυχολογικών και οικογενειακών μηχανισμών είναι απαραίτητη για την πρόληψη της παθολογικής κλιμάκωσης και την ενίσχυση λειτουργικών προτύπων σχέσης.

Η υποστήριξη των γονέων, η εκπαίδευση σε δεξιότητες επικοινωνίας και η ευαισθητοποίηση γύρω από τις αναπτυξιακές ανάγκες των εφήβων συνιστούν βασικούς άξονες παρέμβασης.

Βιβλιογραφία

Ελληνική βιβλιογραφία

  • Παπαλιός, Γ. (2018). Αναπτυξιακή Ψυχολογία της Εφηβείας. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
  • Ματσαγγούρας, Η. (2010). Σχέσεις Γονέων και Εφήβων. Αθήνα: Μεταίχμιο.
  • Τσαούσης, Δ. (2015). Οικογένεια και Κοινωνική Αλλαγή. Αθήνα: Gutenberg.

Ξένη βιβλιογραφία

  • Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: Norton.
  • Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity. Boston: Houghton Mifflin Harcourt.
  • Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  • Blos, P. (1967). The second individuation process of adolescence. Psychoanalytic Study of the Child, 22, 162–186.

Ρουμπίνης Γεώργιος
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Προσέγγιση στη Συναλλακτική Ανάλυση (Transactional Analysis – T.A.)
Υπεύθυνος Επιτροπής Ψυχικής Υγείας ΙΝΚΑ12
 www.simbouleftiki-ipostiriksi.gr