Το Códice Azcatitlan, 25 φύλλα ευρωπαϊκού χαρτιού γεμάτα εικόνες και σημειώσεις στη ναουάτλ, εκτίθεται έως τις 31 Δεκεμβρίου στο Εθνικό Μουσείο Ανθρωπολογίας. Είναι η πρώτη φορά εδώ και 186 χρόνια που το πρωτότυπο επιστρέφει στη χώρα της οποίας αφηγείται περίπου 350 χρόνια ιστορίας.
Για πρώτη φορά από το 1840, οι πραγματικές σελίδες που αφηγούνται τη διαδρομή των Mexica προς την Τενοχτιτλάν βρίσκονται ξανά στο Μεξικό. Ο Códice Azcatitlan δεν επέστρεψε ως ιδιοκτησία παραμένει στη συλλογή της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. Επέστρεψε όμως ως αντικείμενο: το ίδιο χαρτί, τα χρώματα, τα εικονογράμματα και οι μορφές που πέρασαν σχεδόν δύο αιώνες στην Ευρώπη εκτίθενται πλέον στο Εθνικό Μουσείο Ανθρωπολογίας της Πόλης του Μεξικού.
Το χειρόγραφο είναι μικρότερο απ’ όσο ίσως υποβάλλει η ιστορική του σημασία. Σώζεται σε 25 φύλλα ευρωπαϊκού χαρτιού, διαστάσεων περίπου 21 επί 28 εκατοστά, δηλαδή 50 σελίδες. Αρχικά φαίνεται ότι ήταν μεγαλύτερο: τρία φύλλα, συνολικά έξι σελίδες, έχουν χαθεί. Οι σκηνές οργανώνονται συνήθως πάνω σε δύο αντικριστές σελίδες, έτσι ώστε ο κώδικας να πρέπει να ανοίξει ολόκληρος για να διαβαστεί όπως σχεδιάστηκε.
Και παρά την απόσταση των αιώνων, δεν μοιάζει με άψυχο απομεινάρι. Οι γραμμές, τα πρόσωπα, τα ίχνη των διαδρομών, οι μορφές των ηγεμόνων και τα λιγοστά χρώματα οργανώνουν μια ιστορία που κινείται διαρκώς. Το κόκκινο, το κίτρινο, το καφέ και διαφορετικές αποχρώσεις του γκρι επανέρχονται στις σελίδες, ενώ ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο αλλάζει η γραμμή έχει χρησιμοποιηθεί από τους μελετητές για να ανιχνεύσουν διαφορετικά χέρια στη δημιουργία του.
Ο Códice Azcatitlan πιθανότατα δημιουργήθηκε στο τελευταίο τρίτο του 16ου αιώνα, σε έναν κόσμο που είχε ήδη αλλάξει βίαια. Η ισπανική κατάκτηση είχε ολοκληρωθεί, αλλά οι άνθρωποι που τον σχεδίασαν εξακολουθούσαν να κατέχουν τον παλιό τρόπο να γράφουν την ιστορία με εικόνες και ιερογλυφικά σημεία. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας τον θεωρεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα αυτόχθονα βιβλία για την ιστορία του αρχαίου Μεξικού, όχι μόνο για όσα καταγράφει αλλά και για την εξαιρετική ποιότητα και διατήρηση της εικονογραφίας του.
Αυτός ο διπλός κόσμος είναι ορατός ακόμη και στο ίδιο το υλικό του: μια μεσοαμερικανική ιστορική μνήμη καταγράφεται πάνω σε χαρτί ευρωπαϊκής προέλευσης. Τα εικονογράμματα συνυπάρχουν με σημειώσεις στη ναουάτλ και στοιχεία γραφής που φέρουν ήδη την επίδραση του νέου αποικιακού περιβάλλοντος. Δεν έχουμε μπροστά μας ούτε ένα καθαρά προϊσπανικό αντικείμενο ούτε ένα συμβατικό ευρωπαϊκό χρονικό, αλλά κάτι που δημιουργήθηκε ακριβώς στη ρωγμή ανάμεσα στους δύο κόσμους.
Η αφήγησή του καλύπτει περίπου 350 χρόνια. Ξεκινά από τη μυθική πατρίδα Αζτλάν και τη μακρά μετανάστευση των Mexica, συνεχίζει με την εγκατάστασή τους στην Τενοχτιτλάν και καταγράφει τους εννέα διαδοχικούς ηγεμόνες που ανέβηκαν στην εξουσία πριν από την άφιξη των Ισπανών το 1519. Οι τελευταίες σελίδες περνούν στην κατάκτηση και στην εγκαθίδρυση του νέου αποικιακού κόσμου.
Σε μία από τις σκηνές της μετανάστευσης, μια ομάδα Mexica βρίσκεται σε έναν τόπο περικυκλωμένο από νερό. Οι μορφές κοιτούν προς τα πάνω, σε ένα πουλί καθισμένο σε δέντρο, συνδεδεμένο με τον Huitzilopochtli, τον θεό και μυθικό οδηγό τους. Από το ράμφος του βγαίνουν σύμβολα λόγου. Άνθρωποι, νερό, θεός και φωνή βρίσκονται στην ίδια εικόνα, χωρίς η αφήγηση να χρειάζεται να χωριστεί σε αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε κείμενο και εικονογράφηση.
Η διαδρομή οδηγεί τελικά στην ίδρυση της Τενοχτιτλάν, της πόλης που χτίστηκε στη λίμνη Τεξκόκο και πάνω στα ερείπια της οποίας απλώνεται σήμερα η Πόλη του Μεξικού. Από εκεί η αφήγηση αλλάζει ρυθμό: οι περιπλανήσεις δίνουν τη θέση τους στους ηγεμόνες, στη δυναστική ιστορία και στην πολιτική οργάνωση μιας αυτοκρατορίας που βρισκόταν στο απόγειό της όταν έφτασαν οι Ισπανοί.
Και τότε αλλάζουν ξανά οι εικόνες. Στις τελευταίες σελίδες εμφανίζονται Ισπανοί έφιπποι, κληρικοί, βαπτίσεις και σκηνές τιμωρίας. Μία από τις παραστάσεις είναι αφιερωμένη στον εκχριστιανισμό, αλλά μέσα στην ίδια εικόνα επιβιώνει και το palo volador, η μεσοαμερικανική τελετουργία κατά την οποία άνθρωποι περιστρέφονται δεμένοι με σχοινιά γύρω από έναν ψηλό στύλο. Η νέα θρησκεία μπαίνει στη σελίδα, χωρίς η παλιά πολιτισμική μνήμη να εξαφανίζεται από αυτήν.
Σε άλλο σωζόμενο δισέλιδο, η μάχη στις όχθες της λίμνης και η εκκένωση της Τενοχτιτλάν εμφανίζονται σαν μια εικόνα που σχεδόν δεν χωρά στο χαρτί. Στρατιώτες, νεκροί και φυγή συμπυκνώνονται σε έναν οπτικό χώρο όπου η κατάκτηση δεν παρουσιάζεται ως αφηρημένη ιστορική τομή αλλά ως γεγονός που συμβαίνει πάνω σε σώματα και μέσα στην ίδια την πόλη.
Γι’ αυτό ο κώδικας έχει σημασία πέρα από την ηλικία του. Η BnF τον περιγράφει ως ένα ουσιαστικό τεκμήριο για το πώς οι Αζτέκοι-Mexica αντιλαμβάνονταν οι ίδιοι το παρελθόν τους. Δεν είναι μια ιστορία τους γραμμένη αιώνες αργότερα από κάποιον Ευρωπαίο μελετητή. Είναι προϊόν μιας γενιάς που βρισκόταν ακόμη αρκετά κοντά στον προϊσπανικό κόσμο ώστε να γνωρίζει την εικονογραφική του γλώσσα, αλλά ήδη ζούσε μέσα στην αποικιακή πραγματικότητα.
Η διαδρομή του ίδιου του χειρογράφου είναι σχεδόν τόσο περίπλοκη όσο η ιστορία που περιέχει. Τον 18ο αιώνα καταγράφηκε στη μεγάλη συλλογή του Λορέντσο Μποτουρίνι Μπεναντούτσι, του Ιταλού λόγιου που έφτασε στη Νέα Ισπανία το 1736 και συγκέντρωσε ένα τεράστιο σώμα αυτόχθονων χειρογράφων και τεκμηρίων. Το 1743 συνελήφθη και απελάθηκε ύστερα από σύγκρουση με τις αποικιακές αρχές και η συλλογή του κατασχέθηκε. Στον κατάλογό του περιέγραφε ήδη το Azcatitlan ως ένα χειρόγραφο σε ευρωπαϊκό χαρτί που αφηγούνταν τη μετανάστευση, την άφιξη των Ισπανών και τη διάδοση του χριστιανισμού.
Στις αρχές του 19ου αιώνα το χειρόγραφο πέρασε στον Γάλλο Joseph Marius Alexis Aubin. Είχε έρθει στο Μεξικό για να ασχοληθεί με τη φυσική και την αστρονομία, αλλά η επαφή του με τα τεκμήρια του αρχαίου Μεξικού άλλαξε την πορεία των ενδιαφερόντων του. Άρχισε να συγκεντρώνει κώδικες και αυτόχθονα χειρόγραφα και, όταν επέστρεψε στη Γαλλία το 1840, πήρε μαζί του τη συλλογή του. Από τότε το πρωτότυπο Azcatitlan δεν είχε ξαναβρεθεί σε μεξικανικό έδαφος.
Το 1889 ο Aubin πούλησε τη συλλογή στον Eugène Goupil. Μετά τον θάνατό του, η χήρα του τη δώρισε το 1898 στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Εκεί το Azcatitlan καταχωρίστηκε στο μεξικανικό αρχείο με τον αριθμό 59-64 και παραμένει μέχρι σήμερα.
Η σημερινή επιστροφή είναι επομένως συμβολικά ισχυρή, αλλά νομικά απολύτως συγκεκριμένη. Δεν αλλάζει η κυριότητα του χειρογράφου και δεν πρόκειται για επαναπατρισμό. Το Μεξικό εξασφάλισε τον προσωρινό δανεισμό του στο πλαίσιο των εορτασμών για τα 200 χρόνια διπλωματικών σχέσεων με τη Γαλλία, ενώ η χώρα δανείζει με τη σειρά της στη Γαλλία τον Códice Boturini. Η μεξικανική κυβέρνηση εξέδωσε ειδική άδεια για την προσωρινή μεταφορά του Azcatitlan και για την επιστροφή του στη Γαλλία μετά το τέλος της έκθεσης.
Η συμφωνία προέκυψε μετά τη συνάντηση της Κλαούντια Σέινμπαουμ με τον Εμανουέλ Μακρόν τον Νοέμβριο του 2025. Ήδη από τον Ιούλιο, 35 εικόνες από τον κώδικα είχαν τοποθετηθεί σε μεγάλη κλίμακα στον σταθμό Pino Suárez του μετρό της Πόλης του Μεξικού, σαν μια δημόσια προαναγγελία της άφιξης του πρωτοτύπου. Το ίδιο το χειρόγραφο παρουσιάζεται στο Εθνικό Μουσείο Ανθρωπολογίας από τις 17 Σεπτεμβρίου έως τις 31 Δεκεμβρίου.
Η επιστροφή του έχει και μια άλλη διάσταση, που δεν χωρά εύκολα στη γλώσσα των διεθνών δανεισμών. Η María Eugenia Castañeda, εκπρόσωπος της κοινότητας Mexica, μίλησε κατά την παρουσίασή του για την πολιτισμική και ηθική σημασία τέτοιων αντικειμένων για τις αυτόχθονες κοινότητες και για τη σχέση τους με την ταυτότητα και τη μνήμη. Το χειρόγραφο μπορεί να είναι σήμερα καταχωρισμένο σε μια ευρωπαϊκή εθνική βιβλιοθήκη, αλλά οι εικόνες του εξακολουθούν να ανήκουν σε μια ιστορία που παραμένει ζωντανή στο Μεξικό.
Κάτω από το χαμηλό φως του μουσείου, ο κώδικας έχει τώρα μπροστά του ένα διαφορετικό κοινό από εκείνο για το οποίο δημιουργήθηκε. Έχει πάνω του τις γραμμές των tlacuilos του 16ου αιώνα, την υπογραφή του Goupil από το Παρίσι του 1889, τους αριθμούς καταλόγου της Γαλλικής Δημοκρατίας, τις φθορές από ανθρώπινα χέρια και έξι σελίδες που δεν θα μάθουμε ποτέ τι έδειχναν.
Για λίγους μήνες, όμως, οι δύο ιστορίες του βρίσκονται ξανά στο ίδιο μέρος: εκείνη που είναι ζωγραφισμένη πάνω στις σελίδες του και εκείνη που τον πήρε από το Μεξικό και τον έφερε ως το Παρίσι.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο παράξενη δύναμη ενός τέτοιου αντικειμένου. Δεν επιστρέφει απλώς από το παρελθόν. Επιστρέφει μαζί με όσα το παρελθόν δεν έχει ακόμη λύσει.
Με στοιχεία από Le Monde
