Πολλά παιδιά και έφηβοι αυτές τις ημέρες κάνουν συνεχώς ερωτήσεις στους γονείς τους: “Θα γίνει πόλεμος;”, “Τι συμβαίνει;”, “Είμαστε σε κίνδυνο;”. Οι ερωτήσεις αυτές δεν προκύπτουν τυχαία. Τα παιδιά εκτίθενται καθημερινά σε πληροφορίες από την τηλεόραση, τις ειδήσεις, το διαδίκτυο ή τις συζητήσεις των ενηλίκων, χωρίς όμως να έχουν πάντα την ικανότητα να κατανοήσουν πλήρως όσα ακούν ή βλέπουν.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η παιδική και η εφηβική ηλικία είναι περίοδοι έντονης ανάπτυξης. Ο εγκέφαλος και συνολικά το βιολογικό σύστημα των παιδιών δεν έχουν ακόμη ωριμάσει πλήρως ώστε να επεξεργάζονται με τον ίδιο τρόπο τα σύνθετα και συχνά φορτισμένα μηνύματα που απευθύνονται κυρίως σε ενήλικες.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια οι οικογένειες καλούνται να εξηγήσουν στα παιδιά γεγονότα που μέχρι πρόσφατα έμοιαζαν μακρινά. Σήμερα, η διεθνής επικαιρότητα, με τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και τον πόλεμο ανάμεσα στη συμμαχία ΗΠΑ- Ισραήλ και δυνάμεις που συνδέονται με το Ιράν, δημιουργεί ανησυχία και ερωτήματα. Έτσι, το ερώτημα της ημέρα που γονείς και εκπαιδευτικοί ακούν από τα παιδιά, είτε στο σπίτι είτε στο σχολείο, είναι απλό αλλά φορτισμένο: «Θα γίνει πόλεμος;»
Το ερώτημα αυτό δεν κρύβει μόνο περιέργεια. Κρύβει φόβο, ανασφάλεια και την ανάγκη του παιδιού να νιώσει ότι ο κόσμος γύρω του παραμένει ασφαλής. Για τον λόγο αυτό, ο τρόπος με τον οποίο απαντούν οι ενήλικες έχει μεγάλη σημασία. Ας δούμε απλά και σύντομα τι μπορούμε να κάνουμε.
- Ακούστε πρώτα, απαντήστε μετά
Το πρώτο βήμα είναι να ακούσουμε προσεκτικά τι ακριβώς ρωτά το παιδί. Συχνά τα παιδιά έχουν ήδη ακούσει πληροφορίες από το διαδίκτυο, από συμμαθητές ή από αποσπασματικές συζητήσεις ενηλίκων. Ρωτώντας το παιδί τι έχει ακούσει και τι πιστεύει ότι συμβαίνει, μπορούμε να καταλάβουμε το επίπεδο της ανησυχίας του και να προσαρμόσουμε την απάντησή μας.
Η συζήτηση δεν χρειάζεται να είναι μακροσκελής ούτε δραματική. Μερικές φορές μια απλή και ειλικρινής εξήγηση αρκεί. Είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε λόγια κατανοητά για την ηλικία του παιδιού και να αποφεύγουμε λεπτομέρειες που μπορεί να το τρομάξουν.
- Ειλικρίνεια χωρίς πανικό
Τα παιδιά αντιλαμβάνονται εύκολα το άγχος των ενηλίκων. Αν προσπαθήσουμε να αποκρύψουμε τα γεγονότα ή να τα αγνοήσουμε, μπορεί να δημιουργήσουμε περισσότερη ανασφάλεια. Αντίθετα, είναι προτιμότερο να εξηγούμε ότι στον κόσμο υπάρχουν συγκρούσεις μεταξύ κρατών, αλλά παράλληλα να τονίζουμε ότι πολλοί άνθρωποι και οργανισμοί εργάζονται για να διατηρηθεί η ειρήνη.
Σημαντικό είναι επίσης να καθησυχάσουμε το παιδί σχετικά με τη δική του ασφάλεια. Για παράδειγμα, μπορούμε να εξηγήσουμε ότι η χώρα μας δεν βρίσκεται σε πόλεμο και ότι οι ενήλικες και οι θεσμοί εργάζονται για να προστατεύουν τους πολίτες.
- Περιορισμός της έκθεσης στις ειδήσεις
Στα παιδιά και στους εφήβους ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία ανάπτυξης. Ιδιαίτερα ο προμετωπιαίος φλοιός, το τμήμα του εγκεφάλου που βοηθά στη λογική σκέψη, στην αξιολόγηση πληροφοριών και στον έλεγχο των συναισθημάτων, δεν έχει ακόμη ωριμάσει πλήρως. Γι’ αυτό τον λόγο, όταν εκτίθενται σε έντονες ή τρομακτικές ειδήσεις –όπως εικόνες πολέμου– μπορεί να κατακλύζονται πιο εύκολα από φόβο, άγχος ή ανησυχία. Τα συναισθήματα συχνά υπερισχύουν της λογικής επεξεργασίας της πληροφορίας. Έτσι η υπερβολική έκθεση σε δραματικά πλάνα πολέμου ή σε έντονες συζητήσεις στα μέσα ενημέρωσης μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο κίνδυνος είναι άμεσος και παντού.
Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί είναι το ΄΄φίλτρο πληροφόρησης΄΄ που χρειάζονται τα παιδιά. Δεν χρειάζεται τα παιδιά να παρακολουθούν συνεχώς ειδήσεις. Είναι προτιμότερο να ενημερώνονται μέσα από ήρεμες συζητήσεις και ερωτήσεις που απαντώνται με απλό τρόπο, πάντα ανάλογα με την ηλικία τους.
- Καλλιεργούμε την ελπίδα
Ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο σε τέτοιες συζητήσεις είναι η διατήρηση της ελπίδας. Τα παιδιά έχουν μπροστά τους ολόκληρο το μέλλον. Έχουν δικαίωμα να πιστεύουν ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει καλύτερος.
Η συζήτηση για τον πόλεμο μπορεί να γίνει ευκαιρία για να μιλήσουμε για αξίες όπως η συνεργασία, η αλληλεγγύη και η ειρήνη. Μπορούμε να εξηγήσουμε ότι σε κάθε σύγκρουση υπάρχουν επίσης άνθρωποι που προσπαθούν να βοηθήσουν, να διαπραγματευτούν και να προστατεύσουν τους αδύναμους.
Όταν τα παιδιά βλέπουν ότι οι ενήλικες διατηρούν ψυχραιμία και εμπιστοσύνη στο μέλλον, αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια.
Ο ρόλος του σχολείου
Οι εκπαιδευτικοί έχουν επίσης σημαντικό ρόλο. Το σχολείο μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο όπου τα παιδιά εκφράζουν τις απορίες και τους φόβους τους. Μέσα από συζητήσεις, δραστηριότητες, μπορούν να κατανοήσουν καλύτερα τον κόσμο χωρίς να κατακλύζονται από φόβο. Η συνεργασία μεταξύ σχολείου και οικογένειας είναι καθοριστική. Όταν οι ενήλικες δίνουν κοινά μηνύματα ηρεμίας, υπευθυνότητας και ελπίδας, τα παιδιά αισθάνονται ότι έχουν γύρω τους ένα σταθερό και ασφαλές πλαίσιο.
Η εμπειρία της πανδημίας
Τα μεγαλύτερα παιδιά έχουν ήδη βιώσει μια περίοδο έντονης αβεβαιότητας: την πανδημία του κορονοϊού και την κρίση της νόσου COVID-19. Εκείνη την περίοδο, όλα τα παιδιά βίωσαν τον φόβο όχι μόνο για την υγεία αλλά και την ίδια τη ζωή. Ο κόσμος γύρω τους άλλαξε ξαφνικά και οι συνθήκες εγκλεισμού και απομόνωσης ήταν πρωτόγνωρες. Αυτή η εμπειρία μπορεί να αξιοποιηθεί ως σημείο αναφοράς στη συζήτηση. Μπορούμε να θυμίσουμε στα παιδιά ότι και τότε υπήρξε μεγάλη ανησυχία, αλλά η κοινωνία κατάφερε σταδιακά να προσαρμοστεί και να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Το μήνυμα δεν είναι ότι όλα είναι εύκολα, αλλά ότι οι κοινωνίες έχουν τη δύναμη να ξεπερνούν τις κρίσεις.
Ο κόσμος θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει προκλήσεις. Όμως κάθε γενιά έχει και τη δυνατότητα να δημιουργήσει νέες λύσεις. Το σημαντικότερο που μπορούμε να προσφέρουμε στα παιδιά δεν είναι μόνο πληροφορίες, αλλά εμπιστοσύνη στη ζωή. Τα παιδιά δεν χρειάζονται έναν κόσμο χωρίς προβλήματα, αλλά ενήλικες που μπορούν να τα βοηθήσουν να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες με ασφάλεια, εμπιστοσύνη και προοπτική για το μέλλον. Ας μην τους στερούμε την ελπίδα που δικαιούνται!
