Τα πρόσφατα γεγονότα, με τις αυτοκτονίες εφήβων να είναι στην επικαιρότητα, όπως είναι φυσικό προκαλούν θλίψη, αναστάτωση και φόβο. Κάθε τέτοιο γεγονός γεννά αυθόρμητα την ανάγκη να βρεθεί μια αιτία. Το σχολείο, οι εξετάσεις, οι γονείς, ένας τσακωμός, τα social media, η πίεση… Η αλήθεια, όμως, είναι σχεδόν πάντα πιο σύνθετη και σπάνια μπορεί να εξηγηθεί από έναν μόνο παράγοντα. Συνήθως είναι το τελικό σημείο μιας διαδρομής όπου συσσωρεύονται θλίψη, αίσθημα αδιεξόδου, οικογενειακές ή κοινωνικές πιέσεις, τραυματικά γεγονότα, απομόνωση, σχολικό άγχος κτλ
Το σχολείο σαφώς παίζει σημαντικό ρόλο όχι επειδή «προκαλεί» αυτοκτονίες, αλλά επειδή είναι το βασικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ο έφηβος αξιολογείται, συγκρίνεται, πιέζεται, κοινωνικοποιείται ή αποκλείεται. Οι Πανελλήνιες, παρά το γεγονός ότι αποτελούν μια ιδιαίτερα ψυχοπιεστική περίοδό για τους εφήβους, κυρίως λόγω των προσδοκιών, δεν οδηγούν από μόνες τους ένα παιδί στην αυτοκτονία. Μια τέτοια σύνδεση θα ήταν έως και επικίνδυνη. Για έναν όμως έφηβο ο οποίος ήδη από τα προηγούμενα χρόνια αντιμετωπίζει δυσκολίες και δεν έχει ‘άγκυρες’ να κρατηθεί, η πίεση των εξετάσεων μπορεί να έρθει ως μια επικίνδυνη τρικυμία που μπορεί να οδηγήσει στη βύθιση. Άλλο σημαντικό περιβάλλον στο οποίο «κινείται» ο έφηβος πέραν του σχολείου, αποτελούν τα social media όπου και εκεί οι έφηβοι, ήδη από την παιδική τους ηλικία, συγκρίνονται και αποκτούν πρότυπα ζωής τα οποία σε πολλές των περιπτώσεων δεν είναι αληθινά. Η συνεχής σύγκριση, η έκθεση, η αναζήτηση αποδοχής, ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η αίσθηση ότι όλοι οι άλλοι ζουν καλύτερα και είναι πιο πετυχημένοι αποτελούν μια επιπλέον πίεση στους εφήβους η οποία μπορεί να επηρεάσει σε σημαντικό βαθμό την αυτοεικόνα τους αλλά και την άποψή τους ως προς την αξία της δική τους ζωής. Ωστόσο η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά είναι ένα πολυδιάστατο φαινόμενο και εμφανίζεται ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης γενετικών, βιολογικών, ψυχολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.
Τι λένε τα στατιστικά
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2025) η αυτοκτονία, παγκοσμίως, παραμένει μία από τις κύριες αιτίες θανάτου μεταξύ νέων ηλικίας 15-29 ετών καταλαμβάνοντας την 3η θέση, 2η αιτία θανάτου στις ΗΠΑ σε ηλικίες 15-19 στις ΗΠΑ (NIH, 2024) και στην Ευρώπη στους νέους ηλικίας 15-24 ετών (European Commission, 2022). Η βιβλιογραφία καταδεικνύει υψηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών σε έφηβα αγόρια ηλικίας 15 – 19 ετών σε σύγκριση με τα έφηβα κορίτσια. Εντούτοις, τα κορίτσια προβαίνουν πιο συχνά σε απόπειρες αυτοκτονίας. Επίσης υπάρχει ένας πολύ μεγαλύτερος αριθμός παιδιών που σκέφτονται να βλάψουν τον εαυτό τους, αυτοτραυματίζονται, ή ζουν για μήνες, μερικές φορές για χρόνια, με μια εσωτερική κατάρρευση που δεν ονομάζεται ποτέ.
Τι συμβαίνει στο μυαλό και την ψυχή του εφήβου
Θα μπορούσαν να παρατεθούν πολλές πληροφορίες για την εφηβεία, καθώς είναι μια περίοδος έντονων σωματικών, συναισθηματικών και νευροβιολογικών αλλαγών. Όμως την παρούσα φάση είναι σημαντικό να σταθούμε στο γεγονός πως σε αυτή την αναπτυξιακή περίοδο, τα συναισθηματικά και τα γνωστικά συστήματα του εγκεφάλου δεν αναπτύσσονται με τον ίδιο ρυθμό. Η «αμυγδαλή», που είναι το τμήμα του εγκεφάλου που σχετίζεται με τα έντονα συναισθήματα, την παρορμητικότητα και την ανάγκη για αποδοχή, αναπτύσσεται πιο γρήγορα και ωριμάζει ήδη από τα πρώτα χρόνια της εφηβείας. Αντίθετα, ο «προμετωπιαίος φλοιός», ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη λογική σκέψη, τον έλεγχο της συμπεριφοράς και τη λήψη αποφάσεων, αναπτύσσεται πιο αργά και ολοκληρώνει την ωρίμανσή του περίπου στην ηλικία των 24–25 ετών. Για τον λόγο αυτό, οι έφηβοι συχνά βιώνουν τα συναισθήματά τους πολύ έντονα και δυσκολεύονται να ελέγξουν τις αντιδράσεις και τις παρορμήσεις τους. Το γεγονός αυτό, μπορεί να κάνει τον ψυχικό πόνο πολύ έντονο και συχνά δυσβάσταχτο. Όταν πληγώνεται, νιώθει ότι αυτό που συμβαίνει τώρα είναι ολόκληρη η πραγματικότητά του και κατακλύζεται από θλίψη και απόγνωση. Έτσι, μια απόρριψη, ένας εξευτελισμός, ένας αποκλεισμός από την παρέα ή μια ερωτική ματαίωση μπορεί να βιωθούν όχι σαν ένα δύσκολο γεγονός, αλλά σαν απόδειξη ότι «δεν αξίζω» ή ότι «δεν υπάρχει θέση για μένα».
Από την άλλη πλευρά, οι γονείς που θα πρέπει να λειτουργούν εξισορροπιστικά σε αυτή την τρικυμία, συχνά ζουν εξαντλημένοι μέσα σε μια πολύ απαιτητική καθημερινότητα. Πολλές φορές είναι παρόντες πρακτικά, αλλά ψυχικά κουρασμένοι ή συναισθηματικά απορροφημένοι από την πίεση της επιβίωσης. Έτσι ένας έφηβος μπορεί να βιώνει βαθιά μοναξιά ακόμη και μέσα σε ένα σπίτι όπου υπάρχει αγάπη. Ο έφηβος χρειάζεται παρουσία, ένα περιβάλλον που δεν θα ακυρώσει το συναίσθημά του λέγοντας «δεν είναι σοβαρό αυτό που σου συμβαίνει», αλλά ανθρώπους που θα μπορέσουν να σταθούν δίπλα του και να αντέξουν μαζί του τη δυσκολία της στιγμής, μέχρι να μπορέσει ξανά να νιώσει ελπίδα και να αποκτήσει προοπτική. Είναι σημαντικό οι έφηβοι να μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα όπου επιτρέπεται το λάθος, η απογοήτευση και η δεύτερη προσπάθεια χωρίς ντροπή ή απόρριψη. Η ψυχική ανθεκτικότητα, η ύπαρξη υποστηρικτικών σχέσεων και η καλλιέργεια ελπίδας για το μέλλον αποτελούν σημαντικούς προστατευτικούς παράγοντες για να στηριχθούν τα παιδιά μας όταν κλυδωνίζονται.
