Τι μπορούν να μας πουν τα απομεινάρια ενός προϊστορικού γεύματος για το κλίμα πριν από χιλιάδες χρόνια; Μια νέα επιστημονική έρευνα διαβάζει στα κελύφη αρχαίων πεταλίδων τα καλοκαίρια και τους χειμώνες των πρώτων γεωργικών κοινοτήτων
Πώς μπορούν 121 θαλάσσια όστρακα που είχαν καταναλωθεί πριν από τουλάχιστον οχτώμισι χιλιάδες χρόνια να μας αποκαλύψουν στοιχεία για το κλίμα εκείνης της περιόδου; Μια νέα επιστημονική έρευνα, που εξέτασε ευρήματα από το σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα, έδειξε ότι αυτά τα -φαινομενικά ασήμαντα- υπολείμματα προϊστορικών γευμάτων μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες τόσο για τις θερμοκρασίες της θάλασσας όσο και για τις συνθήκες στις οποίες ζούσαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής.
«Αυτό που επιχειρήσαμε να κάνουμε ερευνώντας τα θαλάσσια κοχύλια ήταν να ανασυνθέσουμε το τοπικό κλίμα φέρνοντάς το στο επίπεδο της εμπειρίας που έζησαν οι άνθρωποι του παρελθόντος και σε χρονικές κλίμακες οι οποίες θα ήταν αντιληπτές από τους ίδιους», εξηγεί στην «Κ» η Δανάη Θεοδωράκη, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο γερμανικό ερευνητικό κέντρο Αρχαιολογίας Leibniz – Zentrum für Archäologie (LEIZA).

Η μελέτη, που πραγματοποιήθηκε σε διάστημα τριάμισι ετών με χρηματοδότηση από το Γερμανικό Ιδρυμα Ερευνών (DFG), εκπονήθηκε από την Ελληνίδα αρχαιολόγο σε συνεργασία με τον δρα Νίκλας Χάουσμαν και δημοσιεύθηκε μέσα στον Νοέμβριο στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Τα ευρήματά της φαίνεται να αμφισβητούν μία παλαιότερη επιστημονική υπόθεση, ότι τα έντονα επεισόδια ψύχους καθυστέρησαν την εξάπλωση της γεωργίας στην Ευρώπη κατά τη Νεολιθική περίοδο.
«Παρότι στα δείγματά μας εντοπίσαμε ενδείξεις κλιματικής αστάθειας, δεν εντοπίσαμε αντίστοιχες ενδείξεις έντονα ψυχρών επεισοδίων κατά τη διάρκεια των χειμερινών μηνών, όπως είχε προταθεί από προηγούμενες μελέτες», εξηγεί η κ. Θεοδωράκη.
Εξετάζοντας τις μεταβολές στην αναλογία του μαγνησίου προς το ασβέστιο, μπορούμε να δούμε κυριολεκτικά μέσα στα αρχαία κοχύλια τα καλοκαίρια και τους χειμώνες στα οποία έζησαν.
Η μεγάλη αλλαγή στον τρόπο ζωής των προϊστορικών ανθρώπων ήρθε με την άφιξη των πρώτων γεωργών και κτηνοτρόφων από την Εγγύς Ανατολή στην Ευρώπη, καθώς η καλλιέργεια της γης και η εκτροφή ζώων άρχισαν να αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη αξία στην καθημερινότητά τους. Η εξάπλωση αυτού του νέου τρόπου ζωής, ωστόσο, δεν ήταν αδιάκοπη.
«Οταν οι πρώτες κοινότητες εγκαταστάθηκαν στον χώρο του Αιγαίου, γύρω στο 6700 π.Χ., η επέκτασή τους προς την υπόλοιπη Ευρώπη φαίνεται πως επιβραδύνθηκε για αρκετούς αιώνες, προτού συνεχιστεί προς τα δυτικά μετά το 6000 π.Χ.», σημειώνει η ερευνήτρια.
Τα κοχύλια ως θερμόμετρα της θάλασσας
Για να εξετάσουν κατά πόσο αυτή η υπόθεση ανταποκρινόταν στις συνθήκες που επικρατούσαν στην περιοχή, οι δύο επιστήμονες στράφηκαν στα ευρήματα του σπηλαίου Φράγχθι στην Αργολίδα, μίας από τις σημαντικότερες προϊστορικές αρχαιολογικές θέσεις της Ελλάδας. Ανέλυσαν συνολικά 121 όστρακα από πεταλίδες, αναζητώντας στα κελύφη τους στοιχεία για τις θερμοκρασίες της θάλασσας και τις εποχικές μεταβολές του κλίματος.
«Τα κελύφη των θαλάσσιων μαλακίων, δηλαδή τα κοχύλια ή όστρεα όπως τα αποκαλούμε στην αρχαιολογία, αποτελούν ένα είδος αρχείου των κλιματικών συνθηκών του παρελθόντος. Λειτουργούν ως θερμόμετρα της θάλασσας για την αρχαιότητα. Αναλύοντας τη χημική τους σύσταση, μπορούμε να προσεγγίσουμε τις συνθήκες που επικρατούσαν κατά τη διάρκεια της ζωής των θαλάσσιων αυτών οργανισμών», εξηγεί η κ. Θεοδωράκη.

Καθώς οι πεταλίδες μεγαλώνουν, τα κελύφη τους σχηματίζονται σταδιακά, διατηρώντας στη χημική τους σύσταση ίχνη από τις συνθήκες που επικρατούσαν στη θάλασσα. Εξετάζοντας αυτά τα ίχνη, οι επιστήμονες μπόρεσαν να αντλήσουν πληροφορίες για τις μεταβολές της θερμοκρασίας μέσα στους αιώνες.
Τα κελύφη από τις πεταλίδες που είχαν συλλεχθεί και καταναλωθεί από τους προϊστορικούς κατοίκους της περιοχής διατηρήθηκαν στις αρχαιολογικές επιχώσεις του σπηλαίου. Για την ανάλυσή τους, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν δύο διαφορετικές μεθόδους. Με την πρώτη μέθοδο -γνωστή ως LIBS- εξέτασαν με τη βοήθεια λέιζερ τη χημική σύσταση των οστράκων. Με τη δεύτερη, υπολόγισαν τις θερμοκρασίες της θάλασσας.
«Εξετάζοντας τις μεταβολές στην αναλογία του μαγνησίου προς το ασβέστιο, μπορούμε να δούμε κυριολεκτικά μέσα στα αρχαία κοχύλια τα καλοκαίρια και τους χειμώνες στα οποία έζησαν. Στη συνέχεια, πραγματοποιούμε αναλύσεις σταθερών ισοτόπων οξυγόνου, από τις οποίες μπορούμε να εξάγουμε απόλυτες τιμές της θερμοκρασίας της θάλασσας», εξηγεί η ερευνήτρια.
Ο συνδυασμός των δύο μεθόδων επέτρεψε στους επιστήμονες να εξετάσουν πολύ περισσότερα δείγματα από όσα θα ήταν εφικτό με συμβατικές τεχνικές, καλύπτοντας διαφορετικές περιόδους της ανθρώπινης δραστηριότητας στην περιοχή. «Χάρη σε αυτές τις αναλύσεις, δεν μελετούμε απλώς το κλίμα μιας ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής, αλλά τις τοπικές συνθήκες που επικρατούσαν κατά την περίοδο της ανθρώπινης δραστηριότητας στην αρχαιολογική θέση», επισημαίνει η κ. Θεοδωράκη.
Η ζωή στο Φράγχθι
Τα αρχαιολογικά ευρήματα μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε και μια καλή εικόνα για την καθημερινότητα των ανθρώπων που κατοικούσαν στην περιοχή κατά τη Νεολιθική περίοδο. Στο Φράγχθι, όπως προκύπτει, οι κάτοικοι αξιοποιούσαν όσα τους πρόσφερε η γη αλλά και η γειτνίαση με τη θάλασσα. «Η διατροφή τους περιλάμβανε εξημερωμένα και άγρια φυτά και ζώα, καθώς επίσης ψάρια και θαλάσσια μαλάκια», διευκρινίζει η κ. Θεοδωράκη.

Ενα από τα ερωτήματα που απασχόλησαν την ίδια και τον Γερμανό συνάδελφό της ήταν κατά πόσο οι μεταβολές του κλίματος επηρέαζαν την πρόσβαση των κατοίκων στην τροφή και -κατ’ επέκταση- τις διατροφικές τους συνήθειες. Για τον σκοπό αυτό συνέκριναν τα κλιματικά δεδομένα που προέκυψαν από τα όστρακα με τα κατάλοιπα ζώων που εντοπίστηκαν στις ανασκαφές.
«Εάν οι κάτοικοι αντιμετώπιζαν δυσχερή κλιματικά φαινόμενα που επηρέαζαν την πρόσβαση στην τροφή τους, θα παρατηρούσαμε ενδεχομένως μεταβολές στα ζωοαρχαιολογικά κατάλοιπα», εξηγεί η ερευνήτρια, τονίζοντας ότι οι αναλύσεις δεν έδειξαν κάποια σημαντική σχέση ανάμεσα στις μεταβολές της τοπικής θερμοκρασίας και στη σύνθεση των ζωικών καταλοίπων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι έμεναν ανεπηρέαστοι από τις περιβαλλοντικές αλλαγές.
«Με βάση τα δεδομένα που αναλύσαμε, δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε με βεβαιότητα ποιες στρατηγικές ακολουθούσαν οι κάτοικοι για να αντιμετωπίσουν τις κλιματικές μεταβολές. Το γεγονός, όμως, ότι δεν διαπιστώθηκαν σημαντικές αλλαγές στις διατροφικές πρακτικές που εξετάσαμε αφήνει να διαφανεί η ικανότητα των προϊστορικών κοινοτήτων να ανταποκρίνονται και να προσαρμόζονται στις περιβαλλοντικές προκλήσεις».
Ικανότητα προσαρμογής
Το κλίμα, όπως υποδηλώνουν τα ευρήματα, δεν αρκεί από μόνο του για να εξηγήσει την πορεία των πρώτων γεωργών της Ευρώπης. Εκτός από τις περιβαλλοντικές συνθήκες, είναι πιθανό να διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο και οι επιλογές των ίδιων των ανθρώπων.
«Η εξάπλωση του νεολιθικού τρόπου ζωής ήταν μια ιδιαίτερα σύνθετη διαδικασία. Δεν αφορούσε μόνο τη μετακίνηση ανθρώπων, αλλά και τη διάδοση γνώσεων, τεχνολογιών, εξημερωμένων φυτών και ζώων, καθώς και τρόπων ζωής, τις άυλες εκφάνσεις της οποίας είναι δύσκολο να ανασυνθέσουμε εμείς οι αρχαιολόγοι», εξηγεί η κ. Θεοδωράκη. «Η απόφαση μιας κοινότητας να εγκατασταθεί σε μια νέα περιοχή θα μπορούσε να επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: Τις σχέσεις με άλλες κοινότητες, την πρόσβαση σε γη και φυσικούς πόρους, τις δημογραφικές εξελίξεις ή τα δίκτυα επικοινωνίας και ανταλλαγών».
«Το Φράγχθι έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν αποτελούσαν έρμαια των κλιματικών αλλαγών, αλλά διέθεταν την ικανότητα να προσαρμόζονται και να επινοούν νέους τρόπους για να τις αντιμετωπίσουν».
Ακόμη και οι ίδιες οι κλιματικές μεταβολές δεν είχαν απαραίτητα τις ίδιες συνέπειες παντού. Οι παράκτιες περιοχές, όπως επισημαίνει η ερευνήτρια, ενδέχεται να επηρεάζονταν λιγότερο από ορισμένα ακραία φαινόμενα σε σύγκριση με τις ηπειρωτικές. Για αυτό και τα συμπεράσματα από το Φράγχθι δεν μπορούν να γενικευθούν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο ή την Ευρώπη. Χρειάζονται αντίστοιχες μελέτες και σε άλλες αρχαιολογικές θέσεις, ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα πώς οι κλιματικές μεταβολές επηρέαζαν τη ζωή των προϊστορικών ανθρώπων σε διαφορετικές περιοχές.
«Παρότι οι σημερινές συνθήκες υπερθέρμανσης του πλανήτη διαφέρουν σημαντικά ως προς την ένταση και τον ρυθμό τους από τις κλιματικές μεταβολές του πρώιμου Ολοκαίνου, θέλω να πιστεύω ότι η μελέτη του παρελθόντος μπορεί να μας προσφέρει κάποια χρήσιμα παραδείγματα. Το Φράγχθι έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν αποτελούσαν έρμαια των κλιματικών αλλαγών, αλλά διέθεταν την ικανότητα να προσαρμόζονται και να επινοούν νέους τρόπους για να τις αντιμετωπίσουν», καταλήγει η κ. Θεοδωράκη.