Ο σικελός αρχαιολόγος στρέφεται κατά των Αρχών για το κομμάτι του Παρθενώνα που μεταφέρθηκε στην Αθήνα το 2022 – Πώς μπορεί να επηρεάσει τη διαμάχη της Ελλάδας με το Βρετανικό Μουσείο για τα Γλυπτά
Λονδίνο, Ανταπόκριση
Το 2022 η επιστροφή ενός μικρού μαρμάρινου θραύσματος από τη Σικελία στην Αθήνα χαιρετίστηκε ως μια ιστορική στιγμή για την ελληνική διεκδίκηση της επανένωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα. Σήμερα όμως η συμφωνία αυτή βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα αμφισβήτηση, η οποία θα μπορούσε να ανοίξει ένα απρόσμενο κεφάλαιο στην πολύχρονη διαμάχη με το Βρετανικό Μουσείο.
Πρόκειται για το περίφημο «Θραύσμα Fagan», γνωστό και ως «Θραύσμα του Παλέρμο», από την ανατολική ζωφόρο του Παρθενώνα, το οποίο απεικονίζει μέρος των ποδιών και του περίτεχνου χιτώνα της θεάς Αρτέμιδος.
Το θραύσμα είχε περιέλθει στην κατοχή του βρετανού προξένου και ερασιτέχνη αρχαιολόγου Ρόμπερτ Φέιγκαν και μετά τον θάνατό του, το 1816, η χήρα του το πούλησε στο Βασιλικό Πανεπιστήμιο του Παλέρμο, ενώ αργότερα εντάχθηκε στη συλλογή του Περιφερειακού Αρχαιολογικού Μουσείου «Antonino Salinas» της Σικελίας.
Η αμφισβήτηση της συμφωνίας
Τον Ιανουάριο του 2022, έπειτα από συνεννόηση μεταξύ των αρχών της αυτόνομης Περιφέρειας της Σικελίας και του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού, το θραύσμα μεταφέρθηκε αρχικά στην Αθήνα με τη μορφή τετραετούς δανεισμού. Ακολούθησαν αποφάσεις των αρμόδιων ιταλικών αρχών που άνοιξαν τον δρόμο για την οριστική παραμονή του στην Ελλάδα. Στις 4 Ιουνίου 2022, σε ειδική τελετή στην Αίθουσα του Παρθενώνα στο Μουσείο της Ακρόπολης, το «Θραύσμα Fagan» επανενώθηκε μόνιμα με τον έκτο λίθο της ανατολικής ζωφόρου.
Τέσσερα χρόνια αργότερα όμως ο ιταλός κλασικός αρχαιολόγος Μάριο Τραμπούκο ντέλα Τορέτα, ο οποίος ζει και δραστηριοποιείται στη Βρετανία, θέτει υπό αμφισβήτηση τη νομική βάση αυτής της ιστορικής συμφωνίας. Με επίσημη αναφορά προς το Ελεγκτικό Συνέδριο της Ιταλίας, την οποία αποκαλύπτει αποκλειστικά «Το Βήμα», ζητεί να εξεταστεί εάν η μεταφορά του θραύσματος ήταν συμβατή με την ιταλική νομοθεσία περί προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.
«Ζήτησα να υποβληθεί η λεγόμενη “λύση του Παλέρμο” σε αυστηρό έλεγχο και να εξεταστεί κατά πόσον συνάδει όχι μόνο με το γράμμα αλλά και με το πνεύμα του πλαισίου προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς» είπε στο «Βήμα». «Εάν διαπιστωθεί ότι υπάρχει πρόβλημα, τότε αναμένω να κινηθεί μια διαδικασία που θα μπορούσε ακόμη και να ανατρέψει όσα έχουν γίνει».
Το σκεπτικό της νομικής προσφυγής
Η νομική προσφυγή του Τραμπούκο ντέλα Τορέτα κινδυνεύει να υπονομεύσει την ελληνοϊταλική συμφωνία, την οποία η Ελλάδα παρουσιάζει ως σημαντικό βήμα για την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα. Για τον ιταλό αρχαιολόγο, «η συζήτηση για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών είναι πολιτική, όχι μόνο πολιτιστική ή ακαδημαϊκή». Τόνισε ότι «ο Ελγιν απομάκρυνε τα Γλυπτά (συμπεριλαμβανομένου, κατά πάσα πιθανότητα, και του “Θραύσματος Fagan”) με την άδεια της νόμιμης και διεθνώς αναγνωρισμένης αρχής που ασκούσε εξουσία στην Αθήνα, σε μια εποχή που οι Αθηναίοι θεωρούσαν αυτά τα αντικείμενα, στην καλύτερη περίπτωση, οικοδομικά υλικά και, στη χειρότερη, παγανιστικά φυλαχτά».
Ο Τραμπούκο ντέλα Τορέτα δεν είναι άγνωστος στη διαμάχη για τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Τον Ιούλιο του 2025 είχε πρωταγωνιστήσει σε εκστρατεία κατά της ενδεχόμενης επιστροφής τους στην Ελλάδα, συντονίζοντας επιστολή προς τον τότε πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ, την οποία υπέγραψε, μεταξύ άλλων, η πρώην πρωθυπουργός Λιζ Τρας.
Η νέα παρέμβασή του για το «Θραύσμα Fagan» έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι συζητήσεις για το μέλλον των Γλυπτών εμφανίζουν στασιμότητα. H απόσταση ανάμεσα στην ελληνική επιδίωξη για μόνιμη επανένωση στο Μουσείο Ακρόπολης και στις προτάσεις του Βρετανικού Μουσείου για πολιτιστική συνεργασία ή μακροχρόνιο δανεισμό παραμένει σημαντική.
Πώς επηρεάζει το μέλλον των Γλυπτών
Αυτή την εβδομάδα, ο πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου, Τζορτζ Οσμπορν, σε συνέντευξή του στο «Bloomberg» τόνισε ότι μια επιτυχής διαπραγμάτευση προϋποθέτει ότι καμία πλευρά δεν θα επιμείνει στην ικανοποίηση όλων των αιτημάτων της. «Αν όλοι προσέλθουν με το πνεύμα ότι δεν θα πάρουν όλα όσα θέλουν, όπως συμβαίνει πάντα σε μια επιτυχημένη συμφωνία, τότε μπορεί να υπάρξει συμφωνία» είπε.
Την ίδια ώρα, ο νέος πρωθυπουργός, Αντι Μπέρναμ, ο οποίος στο παρελθόν είχε ταχθεί υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών στην Ελλάδα, εμφανίζεται πλέον σαφώς πιο επιφυλακτικός. Μέσα σε αυτό το σύνθετο διπλωματικό και νομικό περιβάλλον, η αμφισβήτηση της συμφωνίας για το «Θραύσμα Fagan» προσθέτει μια νέα διάσταση:μπορεί μια ιστορική επιτυχία για την Ελλάδα να τεθεί εκ των υστέρων υπό νομικό έλεγχο από τη χώρα που την ενέκρινε;Και κυρίως, τι θα σήμαινε μια τέτοια εξέλιξη για το μέλλον των διαπραγματεύσεων σχετικά με τα υπόλοιπα Γλυπτά του Παρθενώνα;
«Φυσικά, ως αρχαιολόγος, αναγνωρίζω την αξία της αποκατάστασης αρχαίων μνημείων. Αλλά αυτή δεν υπερισχύει όλων των άλλων» μας είπε ο Τραμπούκο ντέλα Τορέτα. «Δεν είμαστε αρχιτέκτονες· για εμάς, η αρχική μορφή του κτιρίου είναι απλώς μία από τις πολλές παραμέτρους. Μόλις εμπλακούν άνθρωποι που αποσυναρμολογούν μνημεία και μεταφέρουν αντικείμενα στην άλλη άκρη του κόσμου, αυτό γίνεται επίσης Ιστορία και αρχίζουμε να σκεφτόμαστε πώς θα τη διατηρήσουμε».
Από παρατηρητής ακτιβιστής
Ο λόρδος Ντέιβιντ Φροστ, σε συνέντευξή του στο «Βήμα» την περασμένη Κυριακή, είπε ότι τα Γλυπτά αποτελούν ειδική περίπτωση επειδή σχεδιάστηκαν για συγκεκριμένη τοποθεσία. «Ο Παρθενώνας δεν είναι το μόνο διαμελισμένο μνημείο. Από τον Ναό του Λούξορ στην Αίγυπτο λείπει ένας οβελίσκος, ο οποίος βρίσκεται σήμερα στην πλατεία Κονκόρντ στο Παρίσι. Η διεκδίκηση ειδικού καθεστώτος για τον Παρθενώνα δεν αποπνέει δυτική πολιτιστική υπεροψία;» αναρωτήθηκε ο ιταλός αρχαιολόγος.
«Η συνολική θέση της ελληνικής κυβέρνησης απέχει πολύ από το να είναι συνεπής: ο Πρωθυπουργός είπε ότι δεν θα δανειστεί κάτι που θεωρεί ότι ανήκει δικαιωματικά στην Ελλάδα, κι όμως έκανε ακριβώς αυτό ζητώντας από το Παρίσι δανεισμό αποδεδειγμένα κλεμμένων Γλυπτών του Παρθενώνα και αποδεχόμενος ένα από τη Σικελία, παρότι πιθανότατα προερχόταν από τις απομακρύνσεις του Ελγιν» πρόσθεσε.
Ο Τραμπούκο ντέλα Τορέτα σπούδασε αρχαιολογία στη Σικελία και στην Αθήνα, όπου έμεινε τέσσερα χρόνια. Η εκστρατεία του κατά της επανένωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα ξεκίνησε μετά τη μεταφορά του «Θραύσματος Fagan» από τη Σικελία στην Αθήνα που τον μετέτρεψε, όπως λέει ο ίδιος, «από ακαδημαϊκό παρατηρητή σε ακτιβιστή».
«Γνώριζα ότι η ιταλική νομοθεσία για την πολιτιστική κληρονομιά δεν επιτρέπει να χαρίζονται ή να εξάγονται οριστικά αντικείμενα από δημόσιες συλλογές. Γνώριζα τη σημασία του Θραύσματος ως μαρτυρία της ιστορίας της συλλογής αρχαιοτήτων στη Σικελία, ακόμη και των αγγλοσιτσιλιάνικων σχέσεων. Γνώριζα ότι η Σικελία επρόκειτο να χάσει μέρος της πολιτιστικής της κληρονομιάς χωρίς καν να τεθεί το ερώτημα. Ετσι, άρχισα να γράφω το πρώτο μου άρθρο γνώμης».
