Ένας τεράστιος σωρός από απόβλητα ανθρακωρυχείου σκοτώνει 144 ανθρώπους, μεταξύ τους και 116 παιδιά. Για την κοινότητα η καταστροφή δεν τελειώνει όταν σταματά η κατολίσθηση
Λίγο μετά τις εννέα το πρωί, τα παιδιά βρίσκονται στις τάξεις τους. Είναι η τελευταία σχολική ημέρα πριν από τις διακοπές του ημιτριμήνου.
Έξω, στα υψώματα πάνω από το Άμπερφαν, ένας σκοτεινός όγκος απορριμμάτων από το ανθρακωρυχείο έχει αρχίσει να κινείται.
Δεν είναι βουνό που σχημάτισε η φύση. Είναι ο σωρός με τα στείρα υλικά της εξόρυξης, συσσωρευμένα επί χρόνια στην πλαγιά. Τώρα γλιστρά προς το χωριό, παρασύροντας χώμα και νερό. Σε λίγα λεπτά, το δημοτικό σχολείο Πάντγκλας και σπίτια της περιοχής βρίσκονται κάτω από τόνους λάσπης και ανθρακωρυχειακών αποβλήτων.
Οι κάτοικοι τρέχουν προς το σχολείο. Γονείς, γείτονες και ανθρακωρύχοι από τα γύρω χωριά σκάβουν με τα χέρια, με φτυάρια, με ό,τι μπορούν να βρουν. Οι διασώστες προσπαθούν να φτάσουν στις τάξεις, ενώ κάτω από τα συντρίμμια έχουν παγιδευτεί παιδιά και εκπαιδευτικοί. Όταν η επιχείρηση ολοκληρώνεται, 144 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους. Οι 116 είναι παιδιά, στην πλειονότητά τους ηλικίας επτά έως δέκα ετών.
Ένας σωρός που μεγάλωνε πάνω από το χωριό
Το Άμπερφαν είναι μια κοινότητα ανθρακωρύχων στη νότια Ουαλία. Το ανθρακωρυχείο Μέρθιρ Βέιλ δίνει δουλειά σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού, αλλά μαζί με την παραγωγή μεγαλώνει και κάτι άλλο: οι σωροί από τα υλικά που απομένουν από την εξόρυξη.
Ο σωρός που καταλήγει στο σχολείο, γνωστός ως Tip 7, βρίσκεται ψηλά στην πλαγιά. Κάτω από αυτόν υπάρχουν πηγές και υπόγεια νερά. Είχαν σημειωθεί κατολισθήσεις στην περιοχή και στο παρελθόν, ενώ κάτοικοι είχαν εκφράσει ανησυχίες για την ασφάλεια των αποθέσεων. Παρ’ όλα αυτά, η εναπόθεση υλικών συνεχίζεται.
Όταν το Tip 7 υποχωρεί, η κοινότητα δεν αντιμετωπίζει απλώς μια ακραία φυσική καταστροφή. Αντιμετωπίζει το αποτέλεσμα μιας βιομηχανικής πρακτικής που έχει μετατρέψει την πλαγιά σε κίνδυνο για όσους ζουν από κάτω. Το έδαφος είναι κορεσμένο από νερό, η θέση του σωρού είναι γνωστή και οι ενδείξεις αστάθειας υπάρχουν. Η κατολίσθηση δεν έρχεται χωρίς προειδοποίηση.
Οι προειδοποιήσεις που δεν σταμάτησαν την απόθεση
Τους επόμενους μήνες, η έρευνα εξετάζει τι συνέβη και ποιος είχε την ευθύνη να το αποτρέψει. Οι μαρτυρίες των κατοίκων και τα τεχνικά στοιχεία φωτίζουν ένα μοτίβο παραλείψεων: ο σωρός είχε τοποθετηθεί σε επικίνδυνο σημείο, οι κίνδυνοι από τα υπόγεια νερά δεν αντιμετωπίστηκαν όπως έπρεπε και οι προειδοποιήσεις δεν οδήγησαν σε ουσιαστικά μέτρα.
Το πόρισμα της επίσημης έρευνας είναι σαφές. Η ευθύνη για την καταστροφή βαραίνει το Εθνικό Συμβούλιο Άνθρακα, τον δημόσιο οργανισμό που διαχειρίζεται τα ανθρακωρυχεία της χώρας. Η τραγωδία, καταλήγει η έρευνα, μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Κανείς, ωστόσο, δεν οδηγείται σε ποινική δίωξη.
Για τους κατοίκους, αυτή η διαπίστωση δεν φέρνει πίσω τα παιδιά ούτε κλείνει την πληγή. Το χωριό έχει χάσει μια ολόκληρη γενιά μαθητών και, μαζί της, την εμπιστοσύνη ότι οι θεσμοί που γνώριζαν τον κίνδυνο έκαναν όσα μπορούσαν για να τον απομακρύνουν.
Η αδικία μετά την καταστροφή
Μετά την τραγωδία, άνθρωποι από ολόκληρη τη Βρετανία στέλνουν χρήματα στο Ταμείο Αρωγής του Άμπερφαν. Οι δωρεές προορίζονται για τις οικογένειες και την κοινότητα που προσπαθεί να σταθεί ξανά στα πόδια της.
Έπειτα έρχεται μια απόφαση που κάνει την οργή να μεγαλώσει: από το ταμείο αφαιρούνται 150.000 λίρες για την απομάκρυνση άλλων επικίνδυνων σωρών, παρότι την ευθύνη για τη διαχείρισή τους έχει ο οργανισμός που ελέγχει τα ανθρακωρυχεία. Τα χρήματα επιστρέφονται μόλις το 1997, χωρίς τόκους ή αναπροσαρμογή για τον πληθωρισμό.
Έτσι, η κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια δεύτερη δοκιμασία. Πρώτα χάνει ανθρώπους και σπίτια εξαιτίας ενός κινδύνου που είχε δημιουργηθεί από τη βιομηχανία. Έπειτα καλείται να πληρώσει από τις δωρεές που προορίζονται για την ανακούφισή της, ώστε να απομακρυνθούν άλλοι σωροί που εξακολουθούν να απειλούν την περιοχή.
Η υπόθεση γίνεται σύμβολο της αποτυχίας της εποπτείας, αλλά και της απόστασης ανάμεσα στις αποφάσεις που λαμβάνονται στα γραφεία και στις συνέπειές τους για τις κοινότητες που ζουν δίπλα στα ορυχεία.
Το χωριό που δεν ξέχασε
Το Άμπερφαν ξαναχτίζεται, αλλά δεν επιστρέφει ποτέ στην προηγούμενη ζωή του. Τα ονόματα των παιδιών παραμένουν χαραγμένα στη μνήμη του χωριού και η επέτειος της καταστροφής γίνεται ημέρα πένθους για ολόκληρη την Ουαλία.
Το βουνό που καταπλάκωσε το σχολείο είχε σχηματιστεί από ανθρώπους, φορτηγό το φορτηγό. Οι προειδοποιήσεις είχαν φτάσει σε εκείνους που μπορούσαν να σταματήσουν την απόθεση. Το Άμπερφαν πλήρωσε το τίμημα όταν δεν το έκαναν.
