ΚΗ ΔΑΦ Παιδιών εφήβων Ηλείας Ικελος- Γράφει η Λογοθεραπεύτρια Διονυσία Χρονοπούλου
Η οριοθέτηση αποτελεί σημαντικό μέρος της καθημερινής ζωής κάθε παιδιού, καθώς συμβάλλει στην ανάπτυξη της ασφάλειας, της αυτονομίας και της κατανόησης των κοινωνικών κανόνων. Στην περίπτωση των παιδιών στο φάσμα του αυτισμού, η θέσπιση ορίων μπορεί να παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες, όχι επειδή το παιδί «δεν καταλαβαίνει τους κανόνες», αλλά επειδή συχνά χρειάζεται διαφορετικό τρόπο επικοινωνίας, μεγαλύτερη προβλεψιμότητα και προσαρμογή στις ατομικές του ανάγκες.
Ο αυτισμός είναι μια νευροαναπτυξιακή κατάσταση που χαρακτηρίζεται, μεταξύ άλλων, από διαφορές στην κοινωνική επικοινωνία και αλληλεπίδραση, καθώς και από περιορισμένα ή επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς, ενδιαφερόντων ή δραστηριοτήτων. Η εικόνα κάθε παιδιού είναι διαφορετική και επομένως δεν υπάρχει μία ενιαία μέθοδος οριοθέτησης που να εφαρμόζεται σε όλα τα παιδιά.
Τι σημαίνει οριοθέτηση;
Οριοθέτηση δεν σημαίνει αυστηρότητα, τιμωρία ή έλεγχο. Σημαίνει ότι ο ενήλικας θέτει σαφείς, σταθερούς και κατανοητούς κανόνες, ώστε το παιδί να γνωρίζει τι επιτρέπεται, τι δεν επιτρέπεται και τι αναμένεται από αυτό.
Για ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού, τα όρια είναι συχνά πιο αποτελεσματικά όταν παρουσιάζονται με τρόπο συγκεκριμένο και προβλέψιμο. Για παράδειγμα, αντί για μια γενική εντολή όπως «να είσαι καλός», μπορεί να είναι πιο κατανοητό να ειπωθεί: «Τα χέρια μας μένουν κάτω» ή «Περιμένουμε τη σειρά μας».
Η έρευνα δείχνει ότι η παροχή δομής, ρουτίνας και σαφών προσδοκιών αποτελεί μία από τις στρατηγικές που χρησιμοποιούν οι γονείς για να διαχειριστούν καθημερινές δυσκολίες συμπεριφοράς στα παιδιά με αυτισμό. Παράλληλα, έχει βρεθεί ότι η οριοθέτηση μπορεί να συνδέεται με λιγότερες συμπεριφορές εξωτερίκευσης, όταν εφαρμόζεται με κατάλληλο τρόπο.
Γιατί μπορεί να είναι δύσκολη η οριοθέτηση;
Ορισμένα παιδιά στο φάσμα μπορεί να δυσκολεύονται με τις αλλαγές, την αναμονή, τη μετάβαση από μία δραστηριότητα σε άλλη ή την κατανόηση άγραφων κοινωνικών κανόνων. Επίσης, αισθητηριακές δυσκολίες, άγχος ή δυσκολίες στην επικοινωνία μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το παιδί αντιδρά σε ένα όριο.
Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να αντιδρά έντονα όταν του ζητείται να σταματήσει μια αγαπημένη δραστηριότητα. Η αντίδραση αυτή δεν θα πρέπει απαραίτητα να ερμηνεύεται ως «ανυπακοή». Μπορεί να σχετίζεται με τη δυσκολία του παιδιού να διαχειριστεί την αλλαγή ή με το γεγονός ότι δεν έχει κατανοήσει τι πρόκειται να ακολουθήσει.
Έρευνες που έχουν εξετάσει τις εμπειρίες γονέων παιδιών με αυτισμό αναφέρουν ότι οι γονείς συχνά χρειάζεται να προσαρμόζουν τις ρουτίνες, να προετοιμάζουν το παιδί για δύσκολες καταστάσεις και να επιλέγουν ποιες συμπεριφορές χρειάζεται πραγματικά να αντιμετωπίσουν εκείνη τη στιγμή.
Σταθερότητα χωρίς τιμωρία
Ένα βασικό στοιχείο της αποτελεσματικής οριοθέτησης είναι η σταθερότητα. Όταν ένας κανόνας εφαρμόζεται μία φορά και την επόμενη παραβλέπεται, το παιδί δυσκολεύεται να προβλέψει τι πρόκειται να συμβεί.
Ωστόσο, σταθερότητα δεν σημαίνει αυστηρότητα. Η χρήση φωνών, απειλών ή σκληρών τιμωριών μπορεί να αυξήσει την ένταση της κατάστασης. Ερευνητικά δεδομένα έχουν συσχετίσει αρνητικές μορφές γονικού ελέγχου και σκληρής πειθαρχίας με περισσότερα προβλήματα συμπεριφοράς σε παιδιά και νέους με αυτισμό. Αντίθετα, η σαφής οριοθέτηση και η παροχή δομής μπορούν να αποτελούν πιο υποστηρικτικές πρακτικές.
Επομένως, ο στόχος δεν είναι να «σπάσει» η αντίσταση του παιδιού, αλλά να του δοθεί η δυνατότητα να μάθει σταδιακά ποια συμπεριφορά είναι ασφαλής και κοινωνικά κατάλληλη.
Πρακτικοί τρόποι οριοθέτησης
Μερικές χρήσιμες πρακτικές είναι:
- Σύντομες και συγκεκριμένες οδηγίες. Να λέμε τι θέλουμε να κάνει το παιδί και όχι μόνο τι να μην κάνει.
- Σταθερή καθημερινή ρουτίνα. Η προβλεψιμότητα μπορεί να μειώσει την αβεβαιότητα.
- Προειδοποίηση πριν από τις αλλαγές. Για παράδειγμα: «Σε πέντε λεπτά κλείνουμε το tablet».
- Οπτική υποστήριξη. Εικόνες, πρόγραμμα ημέρας ή οπτικά χρονόμετρα μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση των προσδοκιών.
- Επιλογές μέσα στα όρια. Για παράδειγμα: «Θέλεις να φορέσεις το μπλε ή το πράσινο μπλουζάκι;»
- Θετική ενίσχυση. Η αναγνώριση μιας επιθυμητής συμπεριφοράς μπορεί να βοηθήσει το παιδί να καταλάβει τι αναμένεται από αυτό.
- Προσαρμογή στις αισθητηριακές ανάγκες. Ένα παιδί που είναι υπερφορτωμένο από θόρυβο, κόσμο ή φώτα μπορεί να χρειάζεται πρώτα αποφόρτιση και μετά συζήτηση για το όριο.
Οι γονείς παιδιών με αυτισμό αναφέρουν, μεταξύ άλλων, τη χρήση κανόνων, λεκτικών εξηγήσεων, κοινωνικών ιστοριών και προσαρμογών του περιβάλλοντος. Η ίδια βιβλιογραφία δείχνει ότι οι στρατηγικές χρειάζεται να προσαρμόζονται στο συγκεκριμένο παιδί και στην εκάστοτε κατάσταση.
Η συνεργασία οικογένειας και σχολείου
Η οριοθέτηση είναι περισσότερο αποτελεσματική όταν υπάρχει κοινή γραμμή ανάμεσα στο σπίτι και το σχολείο. Οι ενήλικες που βρίσκονται γύρω από το παιδί χρειάζεται να γνωρίζουν ποιες οδηγίες χρησιμοποιούνται, ποια όρια είναι σημαντικά και ποιοι τρόποι επικοινωνίας βοηθούν το παιδί.
Παράλληλα, είναι σημαντικό να αποφεύγεται η προσέγγιση «ένα όριο για όλους». Η ίδια συμπεριφορά μπορεί να έχει διαφορετική αιτία σε διαφορετικά παιδιά. Η κατανόηση της επικοινωνιακής, αισθητηριακής και συναισθηματικής ανάγκης που βρίσκεται πίσω από μια συμπεριφορά μπορεί να βοηθήσει τον ενήλικα να επιλέξει την κατάλληλη παρέμβαση.
Συμπέρασμα
Η οριοθέτηση ενός παιδιού στο φάσμα του αυτισμού δεν είναι αντίθετη με την αποδοχή και τον σεβασμό της διαφορετικότητάς του. Αντίθετα, τα σαφή και σταθερά όρια μπορούν να λειτουργήσουν ως πλαίσιο ασφάλειας, αρκεί να εφαρμόζονται με σεβασμό, συνέπεια και προσαρμογή στις ανάγκες του παιδιού.
Το ζητούμενο δεν είναι ένα παιδί που απλώς «υπακούει», αλλά ένα παιδί που σταδιακά κατανοεί τους κανόνες, αποκτά δεξιότητες αυτορρύθμισης και μπορεί να συμμετέχει με μεγαλύτερη αυτονομία στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινωνική ζωή. Για τον λόγο αυτό, η αποτελεσματική οριοθέτηση χρειάζεται να συνδυάζει σαφήνεια, προβλεψιμότητα, θετική ενίσχυση, κατάλληλη επικοινωνία και σεβασμό στις ατομικές ανάγκες του παιδιού.
Χρονοπούλου Διονυσία
Λογοθεραπεύτρια
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
·Γενά, Α. (2002). Αυτισμός και διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές.
- Γενά, Α. (2011). Εφαρμοσμένη ανάλυση της συμπεριφοράς: Θεωρία και πρακτική.
- Ζώνιου-Σιδέρη, Α. (επιμ.). (2011). Άτομα με αναπηρία και η ένταξή τους.
- Κακούρος, Ε., &Μανιαδάκη, Κ. (2006). Ψυχοπαθολογία παιδιών και εφήβων: Αναπτυξιακή προσέγγιση.
- Μπεζεβέγκης, Η. (επιμ.). (2003). Ψυχοκοινωνική ανάπτυξη και προσαρμογή του παιδιού.
Πρόγραμμα «Δυτική Ελλάδα 2021-2027»
Πράξη «Λειτουργία 2 Κέντρων Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην Π.Ε. Αχαΐας και στην Π.Ε. Ηλείας»
Υποέργο 2: Λειτουργία Κέντρου Ημέρας Παιδιών και Εφήβων στην πόλη του Πύργου
Κωδικός ΟΠΣ: 6053991
