Συντηρητές στη Villa Silvestri Rivaldi, δίπλα στο Κολοσσαίο, φέρνουν ξανά στο φως αναγεννησιακές τοιχογραφίες που καλύφθηκαν τον 17ο αιώνα επειδή οι γυμνές μυθολογικές μορφές θεωρήθηκαν προσβλητικές
Στη Via dei Fori Imperiali, τον μεγάλο δρόμο που οδηγεί προς το Κολοσσαίο, ένα φθαρμένο κτίριο, καλυμμένο εν μέρει με σκαλωσιές, περνά σχεδόν απαρατήρητο από τα πλήθη των επισκεπτών. Στο εσωτερικό του, όμως, συντηρητές αποκαλύπτουν σταδιακά έναν εκτεταμένο κύκλο τοιχογραφιών του 16ου αιώνα που έμεινε κρυμμένος κάτω από διαδοχικά στρώματα επιχρίσματος για περίπου 300 χρόνια.
Πρόκειται για τη Villa Silvestri Rivaldi, μία από τις σημαντικές κατοικίες της Ρώμης του 16ου αιώνα. Στους τοίχους της επανεμφανίζονται θεοί και θεές, μνημειακές ημίγυμνες μορφές, σκηνές μαχών, Ρωμαίοι αυτοκράτορες, ζώδια και μικρές φτερωτές μορφές, τα λεγόμενα putti. Ολόκληρα τμήματα ενός σύνθετου εικονογραφικού προγράμματος επιστρέφουν στο φως αιώνες αφότου καλύφθηκαν, όταν το κτίριο πέρασε στα χέρια θρησκευτικού ιδρύματος.
Μεγάλο μέρος των αιθουσών παραμένει ακόμη καλυμμένο. Μέσα από τον καφέ σοβά ξεπροβάλλουν σε ορισμένα σημεία ένα χέρι, μια πανοπλία ή μια σειρά από putti. Αλλού η αποκατάσταση έχει προχωρήσει πολύ περισσότερο και ολόκληρες συνθέσεις είναι πλέον ορατές.
Στην Αίθουσα των Θεοτήτων, τη Sala delle Divinità, αποκαλύπτονται μεγάλες μορφές της αρχαίας μυθολογίας: ημίγυμνες θεές σε πορτοκαλί, κίτρινες και πράσινες αποχρώσεις, με πλούσια υφάσματα να πέφτουν γύρω από τα σώματά τους και ορισμένες να κρατούν όπλα ή πανοπλίες. Η στάση του Δία παραπέμπει μάλιστα στη μορφή του Χριστού στη «Δευτέρα Παρουσία» του Μιχαήλ Αγγέλου στην Καπέλα Σιξτίνα.
Η σύνδεση δεν είναι τυχαία. Τη βίλα έχτισε στα μέσα του 16ου αιώνα ο εύπορος κληρικός Εουριάλο Σιλβέστρι, γραμματέας και στενός συνεργάτης του πάπα Παύλου Γ΄, επί της παποσύνης του οποίου ολοκληρώθηκε η «Δευτέρα Παρουσία». Ο Σιλβέστρι φιλοδοξούσε να γίνει καρδινάλιος και επένδυσε σε μια κατοικία που θα πρόβαλλε τη θέση και τις φιλοδοξίες του.
Καρδινάλιος δεν έγινε ποτέ. Η βίλα πέρασε αργότερα σε άλλες ισχυρές οικογένειες και προσωπικότητες, ανάμεσά τους και ο μελλοντικός πάπας Λέων ΙΑ΄. Οι επόμενοι ιδιοκτήτες συνέχισαν τον διάκοσμο του κτιρίου, ενώ η θέση του, απέναντι από το Κολοσσαίο και τη Ρωμαϊκή Αγορά, ευνοούσε ένα εικονογραφικό πρόγραμμα γεμάτο αναφορές στην αρχαία Ρώμη και τη μυθολογία.
Εξίσου περίτεχνοι ήταν και οι κήποι. Περιλάμβαναν νυμφαίο με δώδεκα κρήνες, εσοχές διακοσμημένες με ψηφιδωτά από κοχύλια, αγάλματα και ευωδιαστές πορτοκαλιές. Στο εσωτερικό της βίλας, οικόσημα και εραλδικά σύμβολα μαρτυρούσαν τους επιφανείς ιδιοκτήτες της, ανάμεσά τους μέλη των οικογενειών των Μεδίκων και των Κολόννα.
Η ιστορία του κτιρίου άλλαξε ριζικά το 1660, όταν πέρασε στο Conservatorio delle Zitelle Mendicanti, ένα θρησκευτικό ίδρυμα που λειτουργούσε εκεί σχολείο για κορίτσια και ορφανοτροφείο. Οι μοναχές θεώρησαν προσβλητικές τις γυμνές μορφές της μη χριστιανικής μυθολογίας και οι τοιχογραφίες καλύφθηκαν με επιχρίσματα.
Για τους επόμενους τρεις αιώνες η βίλα παρέμεινε στα χέρια του ιδρύματος και για ένα διάστημα στέγασε ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια υφαντουργίας της Ρώμης. Όταν οι μοναχές αποχώρησαν, γύρω στο 1970, το κτίριο απέκτησε μια εντελώς διαφορετική ζωή: φιλοξένησε κοινοτικές καλλιτεχνικές δραστηριότητες και πολιτικό ακτιβισμό και για κάποιο διάστημα τελούσε υπό κατάληψη. Οι σημερινοί ερευνητές βρίσκουν έτσι δίπλα στις αναγεννησιακές τοιχογραφίες και γκράφιτι του 20ού αιώνα.
Οι πρώτες δοκιμές για να διαπιστωθεί τι κρυβόταν κάτω από τις μεταγενέστερες επιστρώσεις έγιναν μεταξύ 2002 και 2006. «Ήμασταν βέβαιοι ότι υπήρχε τοιχογραφία και κάναμε μια δοκιμή καθαρισμού», λέει η συντηρήτρια Πάολα Μετσάντρι από το Istituto Centrale per il Restauro. «Ήταν σαφές ότι υπήρχαν πολλά ακόμη να αποκαλυφθούν».
Την εποχή εκείνη, όμως, το κτίριο εξακολουθούσε να ανήκει σε θρησκευτικό ίδρυμα που δεν διέθετε τα χρήματα για μια αποκατάσταση τέτοιας κλίμακας.
Η κατάσταση άλλαξε το 2024, όταν η Περιφέρεια του Λάτσιο απέκτησε τη Villa Silvestri Rivaldi έναντι 25 εκατ. ευρώ. Φέτος οι εργασίες συντήρησης μπήκαν σε πολύ πιο εντατική φάση.
Παράλληλα αρχίζει να ξεκαθαρίζει και το ερώτημα της πατρότητας των τοιχογραφιών. Ο ιστορικός τέχνης Τζάνι Πιτίλιο, από το Istituto Centrale per il Restauro, αναφέρει ότι σχέδια που εντοπίστηκαν στη Βρετανική Βιβλιοθήκη ενισχύουν την πιθανότητα να συνδέονται οι τοιχογραφίες της Αίθουσας των Θεοτήτων με τον Πρόσπερο Φοντάνα. Η πρώτη φάση του διακόσμου, ωστόσο, θεωρείται ότι μπορεί να σχεδιάστηκε υπό τη διεύθυνση του Περίνο ντελ Βάγκα, σημαντικού ζωγράφου της ρωμαϊκής Αναγέννησης και συνεργάτη των μεγάλων παπικών εργοταξίων της εποχής.
Οι αποδόσεις δεν έχουν ακόμη οριστικοποιηθεί και η έρευνα συνεχίζεται όσο αφαιρούνται τα νεότερα στρώματα που καλύπτουν τις τοιχογραφίες.
Ακόμη περισσότερα ερωτήματα υπάρχουν στη διπλανή Αίθουσα των Αυτοκρατόρων, τη Sala degli Imperatori. Εκεί, κάτω από τα επιχρίσματα, αποκαλύπτονται σκηνές μάχης με πεζούς και ιππικό, ένα λιοντάρι, καθώς και πορτρέτα Ρωμαίων αυτοκρατόρων, μεταξύ των οποίων ο Τίτος και ο Αδριανός.
«Έρχομαι εδώ κάθε λίγες ημέρες και υπάρχουν πάντα καινούργια πράγματα να δω και να ανακαλύψω», λέει ο Πιτίλιο. Για τον ίδιο, είναι το πιο συναρπαστικό έργο στο οποίο έχει συμμετάσχει τα τελευταία 25 χρόνια.
Και η βίλα δεν έχει ακόμη αποκαλύψει όλα όσα κρύβει. Η Αίθουσα του Έρωτα και της Ψυχής, η Sala di Amore e Psiche, δεν έχει ακόμη ερευνηθεί συστηματικά. Μεγάλα τμήματα των τοίχων παραμένουν καλυμμένα και κανείς δεν γνωρίζει πόσο εκτεταμένος είναι ο ζωγραφικός διάκοσμος που μπορεί να σώζεται από κάτω.
Η διαδικασία θα είναι αργή. Δεν υπάρχει ακόμη ημερομηνία ολοκλήρωσης ούτε οριστική απόφαση για τη μελλοντική χρήση του κτιρίου. Οι συντηρητές προσπαθούν παράλληλα να περιορίσουν όσο γίνεται τη χρήση χημικών, δουλεύοντας με υδατικές μεθόδους καθαρισμού αλλά και με λέιζερ για την αφαίρεση των μεταγενέστερων στρωμάτων.
Στην έρευνα εντάσσεται και η νεότερη ιστορία της βίλας. Η ομάδα συλλέγει μαρτυρίες κατοίκων της περιοχής που θυμούνται το κτίριο στα μέσα του 20ού αιώνα, ώστε η αποκατάσταση να διατηρήσει και τη μνήμη των διαφορετικών ζωών και χρήσεων που πέρασαν από εκεί μετά την Αναγέννηση.
Η φιλοδοξία είναι μεγάλη. Η Μετσάντρι πιστεύει ότι, όταν ολοκληρωθεί η αποκατάσταση, η Villa Silvestri Rivaldi μπορεί να γίνει ένας από τους σημαντικούς πολιτιστικούς προορισμούς της Ρώμης, δίπλα σε χώρους όπως η Villa Borghese και το Castel Sant’Angelo.
Προς το παρόν, μεγάλο μέρος της ιστορίας της εξακολουθεί να βρίσκεται πίσω από τον σοβά. Με κάθε νέα επέμβαση των συντηρητών μπορεί να εμφανιστεί ένα χέρι, μια θεότητα, ένας αυτοκράτορας ή ένα κομμάτι πανοπλίας.
Και κάθε νέα αποκάλυψη επαναφέρει στον τοίχο έναν κόσμο που οι μοναχές του 17ου αιώνα είχαν αποφασίσει να καλύψουν.
Με στοιχεία από The Art Newspaper
