Η τεχνολογία που υποσχόταν να οδηγήσει τη Βρετανία στο μέλλον έχει μόλις συντρίψει έναν από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της
Οι φωνές ακούγονται πάνω από τον θόρυβο των ατμομηχανών: ένα ακόμη τρένο πλησιάζει. Οι επιβάτες που έχουν κατέβει στις γραμμές προσπαθούν να επιστρέψουν βιαστικά στα βαγόνια. Ορισμένοι σκαρφαλώνουν στο εσωτερικό, άλλοι πιέζονται πάνω στις άμαξες για να αφήσουν ελεύθερη τη διπλανή γραμμή.
Ο Ουίλιαμ Χάσκισον διστάζει. Είναι 60 ετών, βουλευτής του Λίβερπουλ και ένας από τους σημαντικότερους οικονομικούς μεταρρυθμιστές της Βρετανίας. Λίγες στιγμές νωρίτερα έχει ανταλλάξει χειραψία με τον πρωθυπουργό, τον δούκα του Ουέλινγκτον, επιχειρώντας να αποκαταστήσει μια παλιά πολιτική σχέση.
Τώρα βρίσκεται παγιδευμένος ανάμεσα στα τρένα. Προσπαθεί να πιαστεί από την πόρτα της πρωθυπουργικής άμαξας, χάνει την ισορροπία του και πέφτει στις ράγες. Η ατμομηχανή Rocket περνά πάνω από το πόδι του.
Μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, η γιορτή μετατρέπεται σε σκηνή τρόμου. Η τεχνολογία που υποσχόταν να οδηγήσει τη Βρετανία στο μέλλον έχει μόλις συντρίψει έναν από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της. Το ημερολόγιο γράφει 15 Σεπτεμβρίου 1830.
Η αλυσίδα εφοδιασμού που είχε μπλοκάρει
Ο σιδηρόδρομος Λίβερπουλ–Μάντσεστερ δεν κατασκευάζεται αρχικά για να μεταφέρει ανθρώπους. Δημιουργείται για να λύσει ένα τεράστιο πρόβλημα της βρετανικής οικονομίας: την αργή και ακριβή μεταφορά εμπορευμάτων ανάμεσα στο μεγαλύτερο λιμάνι εισαγωγής βαμβακιού και στο βιομηχανικό κέντρο που το μετέτρεπε σε ύφασμα.
Τα φορτία έφταναν από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού στο Λίβερπουλ ταχύτερα από όσο χρειάζονταν στη συνέχεια για να καλύψουν τα τελευταία 50 χιλιόμετρα έως το Μάντσεστερ.
Τα κανάλια απαιτούσαν περίπου 12 ώρες και οι εταιρείες που τα εκμεταλλεύονταν χρέωναν υψηλά κόμιστρα. Οι άμαξες ολοκλήρωναν τη διαδρομή σε περίπου τρεις ώρες, αλλά κινούνταν σε στενούς, πολυσύχναστους δρόμους, όπου τα ατυχήματα και οι ζημιές στα εμπορεύματα ήταν συχνά.
Το 1824, ο έμπορος Τζόζεφ Σάνταρς δημοσιεύει μια ανοιχτή επιστολή υπέρ της κατασκευής μιας σιδηροδρομικής σύνδεσης. Γύρω του συγκροτείται μια ομάδα εμπόρων, τραπεζιτών, μηχανικών και πολιτικών που αντιλαμβάνονται ότι το πραγματικό εμπόδιο στην ανάπτυξη δεν βρίσκεται στα εργοστάσια, αλλά στη μεταφορά.
Πίσω από το αφήγημα της προόδου, ωστόσο, υπάρχει και μια σκοτεινή πραγματικότητα. Μεγάλο μέρος του βαμβακιού που μεταφερόταν από το Λίβερπουλ στα εργοστάσια του Μάντσεστερ παραγόταν στις ΗΠΑ από σκλάβους. Ο νέος σιδηρόδρομος επιτάχυνε αυτήν ακριβώς την αλυσίδα: το βαμβάκι έφτανε στα κλωστήρια και τα έτοιμα υφάσματα επέστρεφαν στο λιμάνι για να εξαχθούν σε ολόκληρο τον κόσμο, όπως επισημαίνει το Science and Industry Museum.
Οι άνθρωποι που προσπάθησαν να σταματήσουν το μέλλον
Η κατασκευή της γραμμής προκαλεί σφοδρές αντιδράσεις. Ιδιοκτήτες γης αρνούνται να επιτρέψουν στους μηχανικούς να περάσουν από τα κτήματά τους. Εργάτες φοβούνται ότι οι μηχανές θα εξαφανίσουν τις δουλειές τους, ενώ οι εταιρείες των καναλιών βλέπουν να πλησιάζει το τέλος του επικερδούς μονοπωλίου τους.
Οι τοπογράφοι δέχονται επιθέσεις με πέτρες και τα όργανά τους καταστρέφονται. Σε ορισμένες περιοχές αναγκάζονται να επιστρέψουν κρυφά τη νύχτα για να ολοκληρώσουν τις μετρήσεις.
Ακολουθεί η μάχη στο Κοινοβούλιο. Το πρώτο σχέδιο απορρίπτεται και απαιτούνται νέες χαράξεις και επίμονη πολιτική πίεση μέχρι να εγκριθεί τελικά η γραμμή, τον Απρίλιο του 1826. Καθοριστικό ρόλο στην προώθησή της παίζει ο ίδιος ο Χάσκισον.
Ο επικεφαλής μηχανικός Τζορτζ Στίβενσον έχει να αντιμετωπίσει κάτι περισσότερο από την πολιτική αντίσταση. Πρέπει να περάσει τις ράγες πάνω από ποτάμια, μέσα από βραχώδεις λόφους και πάνω από το Τσατ Μος, έναν τεράστιο τυρφώνα μέσα στον οποίο τα υλικά βυθίζονται.
Πολλοί θεωρούν το εγχείρημα αδύνατο. Ο Στίβενσον κατασκευάζει μια σχεδόν «πλωτή» βάση από ξύλο, θάμνους, πέτρες και χώμα. Έπειτα από τέσσερα χρόνια εργασιών, 63 γέφυρες και αμέτρητες ώρες χειρωνακτικής εργασίας, τα 31 μίλια της γραμμής είναι έτοιμα.
Η κούρσα που ανέδειξε τη Rocket
Ακόμη και τότε, οι επενδυτές δεν έχουν αποφασίσει πώς θα κινούνται τα βαγόνια. Ορισμένοι προτείνουν άλογα. Άλλοι προτιμούν σταθερές ατμομηχανές που θα τραβούν τα φορτία με σχοινιά.
Για να βρεθεί η απάντηση, η εταιρεία προκηρύσσει το 1829 έναν διαγωνισμό με έπαθλο 500 λιρών. Περισσότεροι από 10.000 άνθρωποι συγκεντρώνονται στο Ρέινχιλ για να παρακολουθήσουν τις μηχανές να αναμετρώνται.
Νικήτρια αναδεικνύεται η Rocket, την οποία έχουν σχεδιάσει ο Ρόμπερτ Στίβενσον, γιος του Τζορτζ, με τη συμβολή του Χένρι Μπουθ. Είναι η μοναδική ατμομηχανή που ολοκληρώνει όλες τις δοκιμασίες. Μπορεί να μεταφέρει επιβάτες και φορτία με ταχύτητες που έως τότε έμοιαζαν σχεδόν αφύσικες.
Η νίκη της δεν είναι απλώς ένας τεχνικός θρίαμβος. Κρίνει ότι το μέλλον των σιδηροδρόμων θα ανήκει στην αυτοκινούμενη ατμομηχανή.
Οκτώ τρένα ξεκινούν για το μέλλον
Στις 15 Σεπτεμβρίου 1830, ο σιδηρόδρομος ανοίγει με μια τεράστια επίδειξη δημοσίων σχέσεων. Οκτώ ατμομηχανές, στολισμένα βαγόνια, μια ορχήστρα και εκατοντάδες προσκεκλημένοι ξεκινούν από το Λίβερπουλ με προορισμό το Μάντσεστερ.
Στην τιμητική άμαξα επιβαίνει ο πρωθυπουργός Άρθουρ Γουέλσλι, δούκας του Ουέλινγκτον, ο άνθρωπος που είχε νικήσει τον Ναπολέοντα στο Βατερλώ. Την αμαξοστοιχία του σέρνει η Northumbrian, με οδηγό τον ίδιο τον Τζορτζ Στίβενσον.
Χιλιάδες άνθρωποι στέκονται κατά μήκος της διαδρομής. Ορισμένοι επευφημούν. Άλλοι πετούν πέτρες και προσπαθούν να ξηλώσουν τις γραμμές. Στρατιώτες και ιππείς έχουν αναπτυχθεί σε διάφορα σημεία για να προστατεύσουν τις αμαξοστοιχίες.
Στο Πάρκσαϊντ, τα τρένα σταματούν για να εφοδιαστούν με νερό και καύσιμα. Μολονότι οι επιβάτες έχουν λάβει σαφή εντολή να παραμείνουν μέσα, αρκετοί κατεβαίνουν στις γραμμές.
Ανάμεσά τους βρίσκεται ο Χάσκισον.
Η μοιραία χειραψία
Ο πρώην υπουργός είχε υπηρετήσει στην κυβέρνηση του Ουέλινγκτον, αλλά είχε παραιτηθεί το 1828 έπειτα από πολιτική σύγκρουση. Βλέποντας τον πρωθυπουργό στην άμαξά του, θεωρεί ότι του παρουσιάζεται μια ευκαιρία συμφιλίωσης.
Πλησιάζει το παράθυρο και οι δύο άνδρες δίνουν τα χέρια.
Τότε η Rocket εμφανίζεται στη διπλανή γραμμή. Οι προειδοποιητικές κραυγές προκαλούν πανικό. Ο Χάσκισον πέφτει και οι τροχοί συνθλίβουν το πόδι του.
Τον τοποθετούν στην άμαξα του πρωθυπουργού και τον μεταφέρουν στο πρεσβυτέριο του Έκλς, όπου δύο γιατροί που ταξίδευαν με τους επισήμους προσπαθούν να τον σώσουν. Πεθαίνει το ίδιο βράδυ, έχοντας στο πλευρό του τη σύζυγό του.
Ο Χάσκισον δεν είναι ο πρώτος άνθρωπος που έχει σκοτωθεί πάνω σε σιδηροδρομική γραμμή. Καταγράφεται, όμως, ως ο πρώτος επιβάτης που χάνει τη ζωή του σε σιδηροδρομικό δυστύχημα – και ως το πρώτο διάσημο θύμα της νέας εποχής.
Η καταστροφή που δεν σταμάτησε τίποτα
Ο Ουέλινγκτον ζητά να ματαιωθεί η τελετή και να επιστρέψει στο Λίβερπουλ. Οι διευθυντές της εταιρείας επιμένουν ότι η πομπή πρέπει να συνεχιστεί. Φοβούνται ότι η ακύρωση θα προκαλέσει αναταραχή στο Μάντσεστερ και, κυρίως, ότι θα καταστρέψει την εμπιστοσύνη του κοινού στη νέα τεχνολογία.
Τα τρένα συνεχίζουν χωρίς μουσική και χωρίς τους επισήμους να ανταποκρίνονται στις επευφημίες. Η επιστροφή πραγματοποιείται μέσα σε βαριά σιωπή.
Όλα δείχνουν ότι το ατύχημα θα εξελιχθεί σε ανεπανόρθωτη επιχειρηματική καταστροφή. Συμβαίνει το αντίθετο. Ο θάνατος του Χάσκισον μετατρέπει τα εγκαίνια σε είδηση και κάνει γνωστή τη δύναμη των ατμομηχανών σε ανθρώπους που ίσως διαφορετικά δεν θα είχαν ενδιαφερθεί.
Την επόμενη κιόλας ημέρα, η γραμμή ανοίγει κανονικά. Μέσα στην πρώτη εβδομάδα μεταφέρει 6.104 επιβάτες. Η εταιρεία είχε υπολογίσει περίπου 250 την ημέρα· έναν μήνα αργότερα εξυπηρετεί 1.200. Το ταξίδι κοστίζει περίπου τα μισά από την άμαξα και ολοκληρώνεται σε λιγότερο από δύο ώρες, σύμφωνα με το Science and Industry Museum.
Μέσα σε πέντε χρόνια, η γραμμή μεταφέρει περίπου μισό εκατομμύριο ανθρώπους ετησίως και τα επιβατικά εισιτήρια αποτελούν πλέον το μεγαλύτερο μέρος των κερδών της. Έως τα μέσα του αιώνα, περισσότερα από 6.000 μίλια σιδηροδρομικών γραμμών διατρέχουν τη Βρετανία. Η επιτυχία πυροδοτεί επενδυτική μανία, γεννά νέες εταιρείες και μετατρέπει το Λίβερπουλ–Μάντσεστερ σε πρότυπο για ολόκληρο τον κόσμο, όπως καταγράφει η ιστορική μελέτη του BRANCH.
Η ομιλία που δεν εκφωνήθηκε ποτέ
Στις τσέπες του νεκρού Χάσκισον βρίσκονται τα κείμενα που είχε ετοιμάσει για το επίσημο δείπνο. Σκόπευε να υμνήσει τη δύναμη του ατμού και τις εφευρέσεις που θα άλλαζαν τον κόσμο.
Δεν πρόλαβε να τα εκφωνήσει.
Ο άνθρωπος που βοήθησε να περάσει ο σιδηρόδρομος από το Κοινοβούλιο γίνεται το πρώτο μεγάλο ανθρώπινο κόστος της επιτυχίας του. Ο θάνατός του, όμως, δεν καθυστερεί τη νέα εποχή ούτε για μία ημέρα.
Το επόμενο πρωί, τα τρένα αναχωρούν κανονικά.
Η απόσταση ανάμεσα στο Λίβερπουλ και το Μάντσεστερ έχει μικρύνει για πάντα. Και μαζί της αρχίζει να μικραίνει ολόκληρος ο κόσμος.
(Σαν σήμερα)
