Τι συνδέει έναν υπεραιωνόβιο αγιορείτικο ελαιώνα με έναν Έλληνα γιατρό του 1ου αιώνα μ.Χ., ένα εργαστήριο Φαρμακογνωσίας και ένα συμπλήρωμα διατροφής; Η απάντηση βρίσκεται φέτος σε ένα από τα πιο απρόσμενα περίπτερα της 90ής ΔΕΘ.
Έχει γλυκιά γεύση και στο τέλος αφήνει ένα ανεπαίσθητο κάψιμο στον λαιμό. Ο Προκόπης Μαγιάτης, αναπληρωτής καθηγητής Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων στο ΕΚΠΑ, λέει ότι όποιος έχει δοκιμάσει φρέσκο αγουρέλαιο θα αναγνωρίσει αυτή την επίγευση. Μόνο που η συζήτηση δεν αφορά τη γευσιγνωσία ελαιολάδου. Αλλά την κατανάλωση ενός συμπληρώματος διατροφής σε μορφή gummy.
Το ζελεδάκι που παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό στην 90ή Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης περιέχει φαινολικά συστατικά που έχουν εξαχθεί από το ελαιόλαδο. Αν ακολουθήσει κανείς τη διαδρομή της δημιουργίας του, θα περάσει από ένα πανεπιστημιακό εργαστήριο στην Αθήνα, θα βρεθεί στους ελαιώνες της Μονής Βατοπαιδίου στο Άγιον Όρος και θα ταξιδέψει αρκετά πιο πίσω στον χρόνο, σε ένα φαρμακολογικό σύγγραμμα γραμμένο πριν από σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια.
Το αποτέλεσμα αυτής της ασυνήθιστης σύμπραξης μπορεί κανείς να δει αλλά και να δοκιμάσει στη φετινή ΔΕΘ που άνοιξε τις πύλες της χθες και θα ολοκληρωθεί στις 13 Σεπτεμβρίου. Στο περίπτερο της OMPHAX παρουσιάζονται, μαζί με τα προϊόντα της εταιρείας, ελαιόλαδο, ελιές και βότανα της Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου, καθώς και σκευάσματα που προέκυψαν από τη συνεργασία της μοναστικής κοινότητας με ερευνητές του Τμήματος Φαρμακευτικής του ΕΚΠΑ.
Το κλισέ θα μιλούσε κάπου εδώ για τη συνάντηση της παράδοσης με την καινοτομία. Ευτυχώς, η πραγματική ιστορία είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Από τον μοναστηριακό ελαιώνα στο ερευνητικό εργαστήριο
Στο Βατοπαίδι η ελιά δεν αποτελεί απλώς μέρος του τοπίου. Ο παλαιός ελαιώνας της Μονής αριθμεί περίπου 4.000 δέντρα, ορισμένα από τα οποία, σύμφωνα με τα στοιχεία της ίδιας της Μονής, φτάνουν σε ηλικία έως και 800 ετών. Δίπλα τους έχουν δημιουργηθεί νεότεροι ελαιώνες με άλλα περίπου 4.000 ελαιόδεντρα.
Η συγκομιδή γίνεται χειρωνακτικά και στην παραγωγή χρησιμοποιείται πλέον ένα σύγχρονο πιστοποιημένο ελαιοτριβείο, διάδοχος του παλιού πετρόκτιστου με τον νερόμυλο και τις μυλόπετρες. Τα υπολείμματα της ελαιοποίησης κομποστοποιούνται και επιστρέφουν στην καλλιέργεια.
Ψυχή αυτής της πολύ πρακτικής και απαιτητικής καθημερινότητας είναι ο πατήρ Ευδόκιμος. Εκείνος ασχολείται συστηματικά με τον ελαιώνα, την παραγωγή του λαδιού και όσα μεσολαβούν από το δέντρο μέχρι το τελικό προϊόν — ένα διακόνημα πολύ πιο χειρωνακτικό και απαιτητικό από όσο μπορεί να υπονοεί η λέξη παράδοση.
Ο Προκόπης Μαγιάτης τον περιγράφει ως την καρδιά του εγχειρήματος, αποδίδοντας παράλληλα στον ηγούμενο Εφραίμ την αρχική έμπνευση και την επιμονή του να το στηρίξει. Ένα μέρος του ελαιολάδου που παράγεται στο Βατοπαίδι καλύπτει τις ανάγκες της Μονής και ένα άλλο διατίθεται προς πώληση. Το 2016 μια ποσότητα ακολούθησε έναν διαφορετικό δρόμο: μπήκε στο εργαστήριο.
Την περίοδο εκείνη η ομάδα του Προκόπη Μαγιάτη μελετούσε ελαιόλαδα από ολόκληρη την Ελλάδα αναζητώντας ποικιλίες και τρόπους παραγωγής που έδιναν υψηλές συγκεντρώσεις φαινολικών συστατικών. Η πρωτοβουλία να αναλυθεί και το λάδι του Βατοπαιδίου προήλθε, σύμφωνα με τον ίδιο, από τον ηγούμενο Εφραίμ.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: ο Μαγιάτης το κατατάσσει μεταξύ των καλύτερων ελαιολάδων που έχουν φτάσει για έλεγχο στην ερευνητική του ομάδα, ιδίως ως προς την περιεκτικότητα σε φαινολικά και άλλα υγειοπροστατευτικά συστατικά. Οι μετρήσεις έδειξαν υψηλή περιεκτικότητα στις ουσίες που ενδιέφεραν την ερευνητική ομάδα και κάπως έτσι εκείνη η ανάλυση βλάστησε σε μια πολυετή συνεργασία.
Οι πολυφαινόλες δεν μπήκαν τυχαία στο μικροσκόπιο. Από το 2012 η Ευρωπαϊκή Ένωση επιτρέπει συγκεκριμένο ισχυρισμό υγείας για ελαιόλαδα που περιέχουν τουλάχιστον 5 mg υδροξυτυροσόλης και παραγώγων της ανά 20 γραμμάρια: οι πολυφαινόλες του ελαιολάδου συμβάλλουν στην προστασία των λιπιδίων του αίματος από το οξειδωτικό στρες.
Ο Διοσκουρίδης και η σύγχρονη έρευνα
Για τον Μαγιάτη, ωστόσο, το ενδιαφέρον για το αγουρέλαιο είχε αρχίσει αρκετά πριν εμφανιστεί στο εργαστήριο το λάδι της Μονής. Περίπου είκοσι χρόνια νωρίτερα είχε στραφεί, ως φαρμακογνώστης, στις αρχαίες ιατρικές πηγές και ειδικότερα στον Πεδάνιο Διοσκουρίδη.
Ο Διοσκουρίδης ήταν Έλληνας γιατρός και φαρμακολόγος του 1ου αιώνα μ.Χ. Το πεντάτομο έργο του «Περί ύλης ιατρικής», μια συστηματική καταγραφή φυτών και άλλων φυσικών ουσιών που χρησιμοποιούνταν ως φάρμακα, παρέμεινε βασικό έργο αναφοράς της φαρμακολογίας για περισσότερο από μία χιλιετία. Σε αυτό ο Μαγιάτης εντόπισε αναφορές στο «ομφάκινο έλαιο», το λάδι από άγουρους καρπούς, για το οποίο ο αρχαίος γιατρός κατέγραφε θεραπευτικές χρήσεις.
Από την ίδια λέξη, την «όμφακα» —τον άγουρο καρπό, αρχικά το άγουρο σταφύλι αλλά και την άγουρη ελιά— προέκυψε αργότερα και η ονομασία της OMPHAX.
Η ερευνητική ομάδα ανέπτυξε μέθοδο για την παραλαβή και σταθεροποίηση συγκεκριμένων φαινολικών ενώσεων του ελαιολάδου, μεταξύ των οποίων η ελαιοκανθάλη. Το Oleoprotect είναι η ονομασία του εκχυλίσματος που προέκυψε και το Thousand Olives η εμπορική ονομασία του συμπληρώματος στο οποίο χρησιμοποιείται.
Υπάρχει εδώ και μια λεπτομέρεια απαραίτητη για να είναι καθαρή η εικόνα. Η OMPHAX δεν είναι μια ανεξάρτητη εταιρεία που απλώς αξιοποίησε μια ανακάλυψη του Πανεπιστημίου. Ο Μαγιάτης και συνεργάτες του είναι ιδρυτικά μέλη και επιστημονικοί σύμβουλοί της. Η αρχική έρευνα έγινε στο Πανεπιστήμιο και η περαιτέρω ανάπτυξη συνεχίστηκε και στο τμήμα έρευνας και ανάπτυξης της εταιρείας.
Η περαιτέρω επιστημονική διερεύνηση του συμπληρώματος έχει πλέον περάσει και στο στάδιο των κλινικών δοκιμών. Τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη σε 102 ανθρώπους με μεταβολικό σύνδρομο, με συμμετοχή ερευνητών από το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, το Yale School of Public Health και το ΕΚΠΑ, δημοσιεύθηκε στο Clinical Nutrition ESPEN το 2026.
Έπειτα από 12 εβδομάδες, η ομάδα που έλαβε το εκχύλισμα παρουσίασε, σε σύγκριση με την ομάδα placebo, βελτιώσεις σε σειρά μεταβολικών δεικτών, μεταξύ των οποίων η γλυκόζη νηστείας, η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη, ο δείκτης μάζας σώματος και η συστολική αρτηριακή πίεση.
Το ίδιο ερευνητικό νήμα οδηγεί τώρα και στο ζελεδάκι. Τα gummies που κάνουν πρεμιέρα στη ΔΕΘ δεν περιέχουν ελαιόλαδο αλλά τα συστατικά που έχουν εξαχθεί από αυτό. Στο περίπτερο της εταιρίας παρουσιάζονται ακόμη προϊόντα από τα φύλλα και τον καρπό της ελιάς, καθώς και αλάτι εμπλουτισμένο με φαινολικά συστατικά, που αποκτά ένα απαλό ροζ-μοβ χρώμα. Δίπλα τους βρίσκονται τα ακόμα πιο αναγνωρίσιμα προϊόντα της Μονής Βατοπαιδίου: το λάδι, οι ελιές και τα βότανα.
Τελικά, η απόσταση ανάμεσα στο μοναστήρι και το εργαστήριο αποδεικνύεται μικρότερη από όσο θα υπέθετε κανείς. Στο Βατοπαίδι ένα σύγχρονο ελαιοτριβείο αποτελεί συνέχεια ενός πετρόκτιστου. Σε ένα πανεπιστημιακό εργαστήριο ένα ερευνητικό ερώτημα γεννιέται από τον Διοσκουρίδη. Και ο πατήρ Ευδόκιμος περνά μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς του όχι υπηρετώντας κάποια αφηρημένη έννοια της «παράδοσης», αλλά φροντίζοντας δέντρα, καρπούς, τη συγκομιδή και μια παραγωγή που κάθε χρόνο πρέπει να αρχίζει ξανά από την αρχή.
Ίσως, λοιπόν, η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της παρουσίας των πρώτων υλών του Βατοπαιδίου στην 90ή ΔΕΘ να μην είναι ότι ένα μοναστήρι έφτασε σε μια έκθεση αφιερωμένη στην επιχειρηματικότητα και την καινοτομία. Αλλά ότι μια ελιά που βρίσκεται στον Άθωνα επί αιώνες εξακολουθεί να βρίσκει καινούργιους τρόπους να δηλώνει παρούσα στο εδώ και τώρα.
