Παρακμή της έκφρασης των πραγμάτων φωναχτά που μπορεί να εκληφθεί και ως ευγένεια
Αν έχετε προσπαθήσει πρόσφατα να παραγγείλετε καφέ και εισπράξατε ένα παγωμένο, απόλυτα σιωπηλό κοίταγμα, σαν μια ξαφνική παύση σε μια οθόνη που πάγωσε, μην ανησυχείτε: δεν φταίτε εσείς, απλώς γίνατε μάρτυρες του διαβόητου «κενού βλέμματος της Γενιάς Ζ».
Αυτή η viral τάση, που έχει πλημμυρίσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με χιουμοριστικά βίντεο, κρύβει πίσω από την ανέκφραστη μάσκα της μια πολύ πιο βαθιά και ανησυχητική πραγματικότητα. Δεν πρόκειται για απλή αγένεια των νεότερων, αλλά για την πρώτη ορατή παρενέργεια μιας κοινωνίας που, εξαιτίας της τεχνολογίας, ξεμαθαίνει σταδιακά να μιλάει.
Το φαινόμενο αυτό ξεπερνά τα όρια των αστείων μεταξύ των γενεών. Η σάτιρα γύρω από το «κενό βλέμμα της Γενιάς Ζ» (Gen Z stare) στο TikTok λειτουργεί επειδή αποτυπώνει μια απτή πραγματικότητα: πλέον επικοινωνούμε, στην κυριολεξία, λιγότερο.
Δύο έως τρία «χαμένα» λεπτά καθημερινής ομιλίας,
Μελέτη που δημοσιεύτηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Perspectives on Psychological Science, βασισμένη σε δείγμα άνω των 2.000 ατόμων, την οποία επικαλείτο η Washington Post, αποκαλύπτει ότι οι πολίτες αρκετών χωρών χρησιμοποιούν περίπου 300 λέξεις λιγότερες την ημέρα, χάνοντας δύο έως τρία λεπτά καθημερινής ομιλίας, με την πάροδο κάθε έτους. Αυτή η φθίνουσα πορεία, η οποία μεταφράζεται σε συνολική μείωση 28% κατά την περίοδο 2005-2019, εμφανίζεται ιδιαίτερα έντονη στις ηλικίες κάτω των 25 ετών.
Το εύρημα εγείρει το προφανές ερώτημα για την επιρροή των smartphone, των γραπτών μηνυμάτων, της τηλεργασίας και των υπολοίπων τεχνολογιών που επιτρέπουν πλέον τη διεκπεραίωση της καθημερινότητας χωρίς τη χρήση προφορικού λόγου.
Η Βαλέρια Πφάιφερ, επικεφαλής της μελέτης και επίκουρη καθηγήτρια ψυχολογίας και συμβουλευτικής στο Πανεπιστήμιο του Μιζούρι στο Κάνσας Σίτι, οδηγήθηκε στη συγκεκριμένη διαπίστωση εντελώς τυχαία. Κατά τη διάρκεια έρευνας για τις διαφορές των φύλων στην ομιλία, εντόπισε μια απροσδόκητη τάση στα δεδομένα: η συχνότητα του λόγου παρουσίαζε κάμψη.
Προαιρετική επιλογή πλέον η προφορική συζήτηση
Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, η ομιλία δεν αποτελούσε απλώς μέσο επικοινωνίας, αλλά τον κύριο και αυτονόητο τρόπο αλληλεπίδρασης. Οι καθημερινές δραστηριότητες, όπως οι αγορές αγαθών, ο προσανατολισμός στον χώρο, η γνωριμία με αγνώστους, η επαγγελματική συνεργασία ή η διατήρηση φιλικών σχέσεων, προϋπέθεταν τη διεξαγωγή προφορικής συζήτησης.
Σήμερα, η ομιλία μετατρέπεται, σε πολλές πτυχές της καθημερινότητας, σε προαιρετική επιλογή.
Λιγότερη εξάσκηση του εγκεφάλου
Δεν παρατηρείται απλώς μείωση του λόγου. Από πολλές απόψεις, οι άνθρωποι περνούν πλέον λιγότερο χρόνο μαζί. Έρευνες δεκαετιών συνδέουν σταθερά την κοινωνική δικτύωση και τη γνωστική διέγερση με καλύτερα επίπεδα υγείας, ενώ η απομόνωση σχετίζεται με δυσμενή αποτελέσματα.
Ασφαλώς, η ψηφιακή παραγγελία μέσω οθόνης αφής δεν πρόκειται να προκαλέσει άνοια. Ωστόσο, η συρρίκνωση των καθημερινών συζητήσεων σε επίπεδο κοινωνίας ενδέχεται να αποτελεί κομμάτι μιας ευρύτερης μεταμόρφωσης, που αφορά τη συχνότητα με την οποία εξασκείται ο εγκέφαλος μέσω της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης.
Κι όμως την αρχή έγινε την δεκαετία του 1960 με την τηλεόραση
Ο Ρόμπερτ Πάτναμ, πολιτικός επιστήμονας του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, στο εμβληματικό βιβλίο του με τίτλο «Παίζοντας μπόουλινγκ μόνος» (Bowling Alone), κατέγραψε την κατάρρευση της συμμετοχής στα κοινά. Ο ίδιος αντιλαμβάνεται την κάμψη της προφορικής επικοινωνίας ως μέρος μιας μακροχρόνιας απομάκρυνσης από την κοινωνική ζωή με φυσική παρουσία.
Η αποστασιοποίηση από συλλόγους, εκκλησίες, γειτονικές οργανώσεις και συλλογικές δραστηριότητες ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του 1960 με την εξάπλωση της τηλεόρασης, πολύ πριν από την εμφάνιση των smartphone. Η ψηφιακή πραγματικότητα, επομένως, φαίνεται απλώς να επιταχύνει μια διαδικασία που είχε ήδη δρομολογηθεί.
Γιατί πλήττεται περισσότερο η Gen Z
Η Γενιά Ζ φαίνεται να πλήττεται περισσότερο, γεγονός που πυροδοτεί εκτιμήσεις ότι η πανδημία φέρει μέρος της ευθύνης. Πολλοί νέοι στερήθηκαν κρίσιμα χρόνια κοινωνικοποίησης, καθώς υποχρεώθηκαν σε τηλεκπαίδευση κατά τη διάρκεια των lockdown.
Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ερμηνείες για το «κενό βλέμμα της Γενιάς Ζ» ποικίλλουν. Ορισμένοι το εκλαμβάνουν ως αγένεια ή ως ένδειξη αποστροφής προς τις τυπικές κοινωνικές συζητήσεις. Άλλοι, αντιμετωπίζοντας το φαινόμενο με περισσότερη κατανόηση, το περιγράφουν ως μια ενστικτώδη αντίδραση αμηχανίας από νέους ανθρώπους που βιώνουν κοινωνικό άγχος και αδυνατούν να διαχειριστούν την άμεση επαφή.
Κάθε καινοτομία «εξοικονομεί» μερικές λέξεις
Το παράδοξο με την κάμψη της προφορικής επικοινωνίας είναι ότι καμία αλλαγή δεν γίνεται αισθητή ως απώλεια. Οι οθόνες αυτόματης εξυπηρέτησης αποδεικνύονται ταχύτερες, οι εφαρμογές ευκολότερες και τα μηνύματα λιγότερο αμήχανα. Κάθε καινοτομία «εξοικονομεί» μερικές λέξεις.
Μόνο αν εξεταστεί το φαινόμενο συνολικά, αρχίζει να γεννιέται το ερώτημα για το αποτύπωμα που αφήνουν όλες αυτές οι ανείπωτες λέξεις.
Μιλώντας αντιδράς γρηγορότερα, με τα μηνύματα παίρνεις… τον χρόνο σου
Κατά την μελέτη της η Πφάιφερ άρχισε να προβληματίζεται όχι μόνο για το πόσο λίγο μιλάμε πλέον στην καθημερινότητά μας, αλλά και για τις συνέπειες αυτής της αλλαγής.
Η προσοχή της στρέφεται στο χάσμα που χωρίζει τα γραπτά μηνύματα από τη ζωντανή επαφή: η ανταλλαγή γραπτών κειμένων επιτρέπει καθυστερημένες απαντήσεις χωρίς άμεση ανταπόκριση, ενώ ο προφορικός διάλογος απαιτεί άμεση συμμετοχή, σκέψη και αντίδραση την ίδια ακριβώς στιγμή.
Η ζωντανή συζήτηση θέτει ιδιαίτερες απαιτήσεις στη μνήμη εργασίας και την προσοχή. Προϋποθέτει την παρακολούθηση των λεγομένων του συνομιλητή, τη λήψη αποφάσεων για την απάντηση και την ταυτόχρονη ακρόαση κατά τη διατύπωση της επόμενης φράσης.
Τα γραπτά μηνύματα και η ηλεκτρονική αλληλογραφία εξαλείφουν τη συγκεκριμένη πίεση. Ένα μήνυμα μπορεί να εξεταστεί, να διορθωθεί και να αναδιαμορφωθεί επανειλημμένα πριν από την αποστολή.
Επιπλέον, ο διάλογος παραμένει αποτυπωμένος στην οθόνη, περιορίζοντας την ανάγκη συγκράτησης όσων προηγήθηκαν.
Εξαφάνιση των μικρών τυχαίων ανταλλαγών με αγνώστους
Η Πφάιφερ υποψιάζεται ότι η μείωση του λόγου δεν οφείλεται τόσο στις συζητήσεις μεταξύ στενών φίλων και συγγενών, όσο στην εξαφάνιση των μικρών, τυχαίων ανταλλαγών με αγνώστους.
Ένα γεύμα παραγγέλνεται πλέον από οθόνη αυτόματης εξυπηρέτησης, η Google παρέχει οδηγίες πλοήγησης και το ChatGPT λύνει άμεσα οποιαδήποτε διαφωνία για καθημερινά γεγονότα, όπως το όνομα του ηθοποιού σε μια ταινία.
Το… λες και ευγένεια
Κάθε τεχνολογική καινοτομία εξαλείφει μια αλληλεπίδραση που άλλοτε απαιτούσε επικοινωνία με κάποιον άνθρωπο.
«Μεγάλωσα σε αγροτική περιοχή της βόρειας Γερμανίας, όπου αν περπατάς στον δρόμο και σε πλησιάζει ένας άγνωστος, οφείλεις να τον χαιρετήσεις», αναφέρει η 37χρονη σήμερα Πφάιφερ. «Νιώθω ότι οι κοινωνικοί κανόνες μετατοπίζονται: πλέον θεωρείται δείγμα ευγένειας το να μην μιλάς σε κανέναν».
