Συνέντευξη στην Ηρώ Ρήγα
Από τη Μεσσηνία στη Μεσόγειο και από τη «διπλωματία της ελιάς» έως την αναζωογόνηση των χωριών και το όραμα για την επαναλειτουργία του σιδηροδρόμου της Πελοποννήσου, ο Γιώργος Καραμπάτος βλέπει τον πολιτισμό όχι ως στατική κληρονομιά, αλλά ως δύναμη που μπορεί να δημιουργεί γέφυρες, να στηρίζει την οικονομία και να κρατά ζωντανή την ύπαιθρο.
Εκτελεστικός Διευθυντής του Πολιτιστικού Οργανισμού «Οι Δρόμοι της Ελιάς» και τέως Πρόεδρος του Επιμελητηρίου Μεσσηνίας, ο Γιώργος Καραμπάτος βρίσκεται εδώ και δεκαετίες στην καρδιά μιας πρωτοβουλίας που ξεκίνησε από τη Μεσσηνία και απέκτησε διεθνή πολιτιστική διάσταση. Οι «Δρόμοι της Ελιάς» αναγνωρίστηκαν από την UNESCO το 2003 ως Παγκόσμια Πολιτιστική Διαδρομή Διαπολιτισμικού Διαλόγου για την Ειρήνη και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, ενώ το 2005 εντάχθηκαν στις Πολιτιστικές Διαδρομές του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Μια διαδρομή που ξεκίνησε με την ελιά ως σύμβολο πολιτισμού και ειρήνης εξελίχθηκε σε ένα ευρύτερο όραμα για τον άνθρωπο και τον τόπο: από την ελληνοτουρκική προσέγγιση και τους Ελαιώνες της Ειρήνης, έως την ANIMA TERRA, τα ζωντανά χωριά και την προσπάθεια να ξαναβρεί ο σιδηρόδρομος της Πελοποννήσου τη θέση του ως πολιτιστικός και αναπτυξιακός άξονας.
Στη συνέντευξή του στην Ηρώ Ρήγα και στην Πρωινή, ο Γιώργος Καραμπάτος μιλά για την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς, τη «διπλωματία των πολιτών», τη σχέση του παραγωγού με τη μεγάλη πολιτιστική αφήγηση της ελιάς, την ανάγκη να παραμείνει ζωντανή η ελληνική ύπαιθρος και, τελικά, για ένα όραμα που συνδέει την ελιά, τον άνθρωπο, το χωριό και το τρένο.
Επιμένει σε μια απλή αλλά βαθιά ιδέα: η ανάπτυξη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ανθρώπους, ταυτότητα και δεσμό με τον τόπο.
Από την ελιά ως προϊόν στην ελιά ως πολιτισμό
Οι «Δρόμοι της Ελιάς» απέδειξαν ότι ένα τοπικό προϊόν μπορεί να εξελιχθεί σε μια διεθνή πολιτιστική γέφυρα. Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα και τι σας έκανε να πιστέψετε ότι θα μπορούσε να αποκτήσει ευρωπαϊκή διάσταση;
Η ιδέα γεννήθηκε από μια βαθιά διαπίστωση: η ελιά δεν είναι απλώς προϊόν, αλλά πολιτισμός έξι χιλιάδων ετών που ενώνει τους λαούς της Μεσογείου. Ξεκινώντας από τη Μεσσηνία, είδαμε ότι το κλαδί ελιάς, σύμβολο ειρήνης και συνύπαρξης, μιλά την ίδια γλώσσα σε όλες τις ελαιοπαραγωγικές χώρες.
Πίστεψα στην ευρωπαϊκή διάσταση της πρωτοβουλίας επειδή δεν προβάλλει απλώς ένα προϊόν, αλλά αφηγείται αξίες. Η αναγνώριση των «Δρόμων της Ελιάς» από την UNESCO και το Συμβούλιο της Ευρώπης επιβεβαίωσε ότι ένα τοπικό αγαθό μπορεί να γίνει γέφυρα διαπολιτισμικού διαλόγου.
Ταξιδεύετε συνεχώς σε χώρες της Μεσογείου και της Ευρώπης. Πόσο διαφορετικά αντιμετωπίζουν εκεί την πολιτιστική κληρονομιά και τι θα μπορούσε να διδαχθεί η Ελλάδα από αυτές τις εμπειρίες;
Σε πολλές χώρες η κληρονομιά αντιμετωπίζεται ως ζωντανός πόρος, συνδεδεμένος με την τοπική οικονομία, τη νέα γενιά και τη δικτύωση φορέων. Η Ελλάδα διαθέτει ασύγκριτο πλούτο, αλλά συχνά μας λείπουν η συνέχεια, η συνεργασία και η αντίληψη ότι η κληρονομιά αποτελεί εργαλείο ανάπτυξης.
Το μεγάλο μάθημα είναι η κουλτούρα της σύμπραξης – όταν δήμοι, παραγωγοί, επιμελητήρια, πολιτιστικοί φορείς και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών εργάζονται με κοινό στόχο, το αποτέλεσμα είναι και πολιτιστικό και οικονομικό.
Η ελιά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον παραγωγό. Πιστεύετε ότι σήμερα οι άνθρωποι που καλλιεργούν τη γη αισθάνονται πως συμμετέχουν σε αυτή τη μεγάλη πολιτιστική αφήγηση ή παραμένουν εγκλωβισμένοι μόνο στις δυσκολίες της καθημερινότητας;
Θα ήμουν ανειλικρινής αν έλεγα ότι όλοι το αισθάνονται. Πολλοί παραγωγοί παραμένουν εγκλωβισμένοι στις πραγματικές δυσκολίες της καθημερινότητας: τιμές, κόστος, κλιματική κρίση. Όταν όμως αντιληφθούν ότι το δέντρο και η δουλειά τους αποτελούν κρίκο μιας αφήγησης χιλιάδων ετών, επιστρέφει η υπερηφάνεια.
Αυτός είναι ο ρόλος μας – να δώσουμε νόημα και προστιθέμενη αξία στον κόπο τους, ώστε ο άνθρωπος της γης να αισθάνεται πρωταγωνιστής και όχι απλός προμηθευτής.
Η σκυτάλη των γενεών και η ζωντανή περιφέρεια
Ποια συνάντηση ή ποια ιστορία από έναν μικρό ελαιοπαραγωγό σας έχει σημαδέψει περισσότερο όλα αυτά τα χρόνια;
Θυμάμαι έναν ηλικιωμένο ελαιοπαραγωγό που μου έδειξε έναν νέο ελαιώνα δίπλα σε έναν αιωνόβιο. Τα καινούργια δέντρα τα είχε φυτέψει για τα εγγόνια του, όπως ο παππούς του είχε φυτέψει τα παλιά. Δύο ελαιώνες, ο ένας πλάι στον άλλο, και ανάμεσά τους ολόκληρες γενιές.
Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει τη φιλοσοφία των «Δρόμων της Ελιάς» – υπομονή, συνέχεια και σεβασμό στον χρόνο. Ο άνθρωπος εκείνος δεν φύτευε απλώς δέντρα, παρέδιδε μια σκυτάλη. Αυτό προσπαθούμε κι εμείς: να μη διακοπεί η αλυσίδα.
Οι δράσεις σας συνδέουν τον πολιτισμό, το περιβάλλον, τον τουρισμό και την επιχειρηματικότητα. Πιστεύετε ότι αυτό είναι το μοντέλο ανάπτυξης που χρειάζεται σήμερα η ελληνική περιφέρεια;
Απολύτως. Η περιφέρεια δεν πρέπει να ανταγωνιστεί στη μαζικότητα, αλλά στην αυθεντικότητα, την ταυτότητα και την ποιότητα. Η σύνδεση πολιτισμού, περιβάλλοντος, τουρισμού και επιχειρηματικότητας δημιουργεί θέσεις εργασίας, κρατά τους νέους στον τόπο τους και προστατεύει το τοπίο.
Δεν είναι νοσταλγία, αλλά μια σύγχρονη και βιώσιμη στρατηγική που τοποθετεί τον άνθρωπο και τον τόπο στο κέντρο.
Η Αέναον ΚοινΣΕπ αφιέρωσε το 4ο Φεστιβάλ Οίνου & Γεύσεων Ν. Ηλείας και το 13ο Port Festival, στο οποίο συμμετείχατε, στον σιδηρόδρομο της Πελοποννήσου. Μπορεί το ιστορικό τρένο να αποτελέσει μέρος μιας σύγχρονης πολιτιστικής διαδρομής;
Χωρίς αμφιβολία. Ο σιδηρόδρομος της Πελοποννήσου είναι πολιτιστική κληρονομιά και ταυτόχρονα ραχοκοκαλιά βιώσιμης κινητικότητας. Μπορεί να ενώσει μνημεία, τοπία, προϊόντα και κοινότητες, προσφέροντας την εμπειρία του «αργού ταξιδιού» που αναζητά όλο και περισσότερο ο σύγχρονος επισκέπτης.
Όπως η ελιά μεταφέρει μια αφήγηση, έτσι και το τρένο μεταφέρει ιστορίες. Γι’ αυτό στηρίζω ολόψυχα τη θεματική του Port Festival και τα Rail Talks.
Αν είχατε τη δυνατότητα να υλοποιήσετε ένα ακόμη όνειρο μέσα από τους «Δρόμους της Ελιάς», ποιο θα ήταν;
Το όνειρό μου είναι να ακούσουμε ξανά το τρένο να σφυρίζει. Να δούμε τις πλατείες των χωριών γεμάτες παιδιά, τους μεγαλύτερους στο καφενείο να παίζουν τάβλι ή πρέφα και τις γυναίκες να τους φωνάζουν να γυρίσουν, γιατί κρυώνει το φαγητό που μόλις βγήκε από τον ξυλόφουρνο.
Σε αυτή την απλή, ζωντανή εικόνα συναντιούνται το τρένο, το χωριό, ο πολιτισμός και η καθημερινή ζωή που επιστρέφει. Στο πλαίσιο της συνεργασίας με τους Φίλους του Σιδηροδρόμου και τους φορείς που έχουν κοινό στόχο την επαναλειτουργία του σιδηρόδρομου της Πελοποννήσου, αν το πετύχουμε, οι «Δρόμοι της Ελιάς» θα έχουν υπηρετήσει τον βαθύτερο σκοπό τους.
Η «διπλωματία των πολιτών» και η ελιά ως σύμβολο ειρήνης
Στο κείμενο για την «ήπια διπλωματία» περιγράφεται η συμμαχία των Επιμελητηρίων Μεσσηνίας και Σμύρνης και το κοινό «Μανιφέστο» με τον Εκρέμ Ντεμιρτάς. Γιατί είδατε την ελιά ως εργαλείο ειρήνης και όχι μόνο ως προϊόν;
Ξεκινήσαμε από την πεποίθηση ότι η ασφάλεια των λαών δεν εξασφαλίζεται με επιδείξεις ισχύος, αλλά με την ελεύθερη κίνηση ανθρώπων, εμπορευμάτων και ιδεών. Την περίοδο που ήμουν πρόεδρος του Επιμελητηρίου Μεσσηνίας, διαπιστώσαμε μαζί με τον Εκρέμ Ντεμιρτάς ότι οι ισχυροί δεσμοί ανάμεσα στις τοπικές κοινωνίες και στον επιχειρηματικό κόσμο μπορούν να αποδυναμώσουν τις πολεμικές ρητορικές.
Επιλέξαμε την ελιά επειδή αποτελεί το αρχαιότερο σύμβολο εκεχειρίας και θρέφει επί αιώνες τους δύο λαούς. Δεν υπογράψαμε μια στεγνή εμπορική συμφωνία· συνδιαμορφώσαμε ένα όραμα για τη Μεσόγειο ως θάλασσα ειρήνης. Γιατί, όταν η επίσημη διπλωματία βαλτώνει, η κοινωνία των πολιτών μπορεί —και οφείλει— να δείχνει τον δρόμο.
Πρόσφατα ο Ραχμί Κοτς τίμησε στον Βόσπορο τον Νίκο Βερνίκο, σε μια ακόμη στιγμή ελληνοτουρκικής προσέγγισης μέσω του επιχειρείν. Παραμένει αναγκαία η «διπλωματία των πολιτών»;
Περισσότερο από ποτέ. Η τιμητική εκδήλωση που παρουσίασε η «Καθημερινή» στις 12 Ιουλίου 2026 πατούσε σε βαθιές βάσεις οικονομικής και πολιτιστικής διπλωματίας. Ό,τι επιχειρήσαμε πριν από είκοσι χρόνια η Μεσσηνία και η Σμύρνη συνεχίζεται σήμερα με άλλα πρόσωπα και αφορμές.
Οι γέφυρες της οικονομίας και του πολιτισμού αντέχουν περισσότερο από τις συγκυριακές εντάσεις. Οι «Δρόμοι της Ελιάς» παραμένουν ένα αντιπολεμικό σύμβολο.
Το μότο των «Δρόμων της Ελιάς» είναι ότι «το καλύτερο αμπαλάζ ενός προϊόντος είναι ο πολιτισμός του». Τι σημαίνει πρακτικά αυτή η φράση για έναν παραγωγό ή μια τοπική κοινωνία;
Σημαίνει ότι δεν πουλάμε απλώς ελαιόλαδο, αλλά αφηγούμαστε έναν πολιτισμό έξι χιλιάδων ετών. Όταν πίσω από κάθε φιάλη αναδεικνύονται η ιστορία, το τοπίο, η μνήμη και η ταυτότητα, το προϊόν αποκτά αξία που κανένα διαφημιστικό τέχνασμα δεν μπορεί να αγοράσει.
Ο πολιτισμός είναι το πιο ανθεκτικό «περιτύλιγμα» – δεν φθείρεται, δεν αντιγράφεται. Η αυθεντική αφήγηση επιτρέπει στο τοπικό αγαθό να ξεχωρίζει σε μια αγορά ανώνυμων, φθηνών προϊόντων.
Δύο από τις πιο εμβληματικές δράσεις σας είναι οι Ελαιώνες της Ειρήνης — στην είσοδο του Ανακτόρου του Νέστορα στον Δήμο Πύλου-Νέστορος και στον Δήμο Selva της Μαγιόρκας. Ποιος είναι ο συμβολισμός τους;
Ο Ελαιώνας της Ειρήνης δεν είναι απλή φύτευση, αλλά πράξη με διάρκεια. Στην είσοδο του Ανακτόρου του Νέστορα συνδέει το βαθύ παρελθόν με ένα μήνυμα για το μέλλον – συνέχεια, σοφία και ειρήνη.
Ο Ελαιώνας στη Selva της Μαγιόρκας δείχνει ότι το μήνυμα ταξιδεύει σε όλη τη Μεσόγειο. Είναι ένα ζωντανό μνημείο για τις επόμενες γενιές.
ANIMA TERRA: ζωντανά χωριά, λιγότερες φωτιές
Η ANIMA TERRA, με το σύνθημα «ζωντανά χωριά – λιγότερες φωτιές», δεν χρηματοδοτείται από ευρωπαϊκούς ή εθνικούς πόρους. Γιατί επιλέξατε αυτόν τον δρόμο;
Από τον Δεκέμβριο του 2022 επιλέξαμε να μη βασιστούμε σε ευρωπαϊκή ή εθνική χρηματοδότηση, ώστε να εξασφαλίσουμε διάρκεια. Η επιμελητηριακή κοινότητα συμμετέχει στην επιλογή των χωριών, στην υλοποίηση και στα λειτουργικά έξοδα. Μαζί με τους κατοίκους οικοδομούμε ένα διαχρονικό εργαλείο και όχι ένα έργο-πυροτέχνημα.
Το μήνυμα είναι απλό – ζωντανά χωριά, λιγότερες φωτιές. Ζωντανό χωριό σημαίνει αγρότες, σχολείο, επιχειρηματικότητα, παραδοσιακά επαγγέλματα, τουρισμό, γαστρονομία, νέους ανθρώπους και μια πλατεία γεμάτη ζωή.
Πώς συνδέεται μια πρωτοβουλία όπως η ANIMA TERRA με το μεγάλο ζήτημα της κλιματικής κρίσης και των πυρκαγιών που πλήττουν κάθε χρόνο την ύπαιθρο;
Η ερήμωση της υπαίθρου και οι πυρκαγιές είναι δύο όψεις του ίδιου προβλήματος. Χωρίς ανθρώπους να φροντίζουν, να καθαρίζουν και να επιβλέπουν τη γη, το τοπίο γίνεται εύφλεκτο, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Η λογική μας είναι προληπτική – αντί να επενδύουμε μόνο στην κατάσβεση, κρατάμε τους ανθρώπους στον τόπο τους, με οικονομική δραστηριότητα, νόημα και προοπτική. Ένα ζωντανό χωριό είναι η καλύτερη ασπίδα απέναντι στη φωτιά.
Γιατί θεωρείτε σημαντική την επαναλειτουργία του σιδηροδρομικού δικτύου της Πελοποννήσου;
Γιατί το τρένο είναι κληρονομιά και μέλλον. Η επαναλειτουργία του μπορεί να ενώσει μνημεία, τοπία, προϊόντα και κοινότητες και να στηρίξει τη βιώσιμη μετακίνηση και τον τουρισμό.
Εδώ συναντά το όραμα της ANIMA TERRA – ο σιδηρόδρομος είναι οξυγόνο για τις αγροτικές κοινότητες και μπορεί να ξαναδώσει προοπτική σε ολόκληρη την ενδοχώρα και ειδικά στην Πελοπόννησο. Δεν είναι μόνο συγκοινωνιακό ζήτημα, αλλά αναπτυξιακό, πολιτιστικό και περιβαλλοντικό. Είναι σημαντικό που το Port Festival και τα Rail Talks το θέτουν στο επίκεντρο.
Ένα κοινό νήμα: άνθρωπος, τόπος και μέλλον
Από τη διπλωματία της ελιάς έως τους Ελαιώνες της Ειρήνης, την ANIMA TERRA και τον σιδηρόδρομο, ποιο κοινό νήμα διατρέχει αυτές τις δράσεις;
Η πεποίθηση ότι ο πολιτισμός δεν είναι διακόσμηση, αλλά εργαλείο ζωής, ειρήνης και ανάπτυξης. Από τις συμφωνίες και τους Ελαιώνες της Ειρήνης έως τα ζωντανά χωριά και το τρένο, συνδέουμε τους ανθρώπους μεταξύ τους και με τον τόπο τους, με σεβασμό στο παρελθόν και ευθύνη για το μέλλον. Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα των «Δρόμων της Ελιάς».
