Τετραετής ευρωπαϊκή έρευνα δείχνει ότι η ποικιλία των ειδών, η ενεργή διαχείριση και η στήριξη των ιδιοκτητών μπορούν να περιορίσουν τις επιπτώσεις από ξηρασίες, πυρκαγιές και επιβλαβείς οργανισμούς
Τα ευρωπαϊκά δάση δεν μπορούν πλέον να προστατευθούν με τις μεθόδους του παρελθόντος. Οι παρατεταμένες ξηρασίες, οι ακραίες δασικές πυρκαγιές, οι νέες ασθένειες και τα ολοένα συχνότερα έντονα καιρικά φαινόμενα διαμορφώνουν ένα περιβάλλον στο οποίο η απλή διατήρηση των υφιστάμενων δασικών εκτάσεων δεν αρκεί.
Απαιτείται ενεργή προσαρμογή, με βασικά εργαλεία τη διαφοροποίηση των δασικών ειδών, τη βιώσιμη διαχείριση και την οικονομική και θεσμική υποστήριξη όσων έχουν την ευθύνη των δασών.
Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληξε το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα Informa Forests, το οποίο συντονίστηκε από το Ινστιτούτο ITACA του Πολυτεχνείου της Βαλένθια. Επί τέσσερα χρόνια, οι επιστήμονες μελέτησαν δασικά οικοσυστήματα σε πέντε διαφορετικές βιογεωγραφικές περιοχές της Ευρώπης, αναζητώντας τρόπους ενίσχυσης της αντοχής τους απέναντι στις νέες κλιματικές απειλές.
Το βασικό μήνυμα της έρευνας είναι ότι δεν υπάρχει μία ενιαία λύση για ολόκληρη την ήπειρο. Οι στρατηγικές πρέπει να προσαρμόζονται στις τοπικές συνθήκες, στη διαθεσιμότητα νερού, στα είδη των δέντρων, στο ανάγλυφο, στις χρήσεις γης και στους κινδύνους που αντιμετωπίζει κάθε περιοχή.
Δάση με ποικιλία
Η διαφοροποίηση των δασικών ειδών αναδείχθηκε σε μία από τις αποτελεσματικότερες στρατηγικές προσαρμογής. Τα μικτά δάση, στα οποία συνυπάρχουν διαφορετικά είδη δέντρων, εμφανίζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στην ξηρασία, στις πυρκαγιές, στις προσβολές από έντομα και στις ασθένειες.
Αντίθετα, οι εκτάσεις που κυριαρχούνται σχεδόν αποκλειστικά από ένα είδος είναι περισσότερο ευάλωτες. Μια ασθένεια, ένα παράσιτο ή ένα παρατεταμένο κύμα ξηρασίας μπορεί να επηρεάσει ταυτόχρονα το μεγαλύτερο μέρος της βλάστησης, προκαλώντας μαζική εξασθένηση ή νέκρωση των δέντρων.
Στα μικτά δάση, κάθε είδος αντιδρά διαφορετικά στις πιέσεις. Ορισμένα δέντρα αντέχουν καλύτερα στην έλλειψη νερού, άλλα διαθέτουν μεγαλύτερη αντίσταση στις υψηλές θερμοκρασίες και άλλα ανακάμπτουν ταχύτερα έπειτα από μια διαταραχή. Αυτή η βιολογική ποικιλία λειτουργεί ως ένα είδος φυσικής ασφάλειας απέναντι στην αβεβαιότητα.
Ο συντονιστής του προγράμματος, Χοσέ Βισέντε Ολιβέρ, υπογράμμισε ότι η προσαρμογή των ευρωπαϊκών δασών προϋποθέτει συνδυασμό λύσεων, σχεδιασμένων σύμφωνα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής.
Όπως επισήμανε, η βιώσιμη διαχείριση που στηρίζεται στην επιστημονική γνώση θα είναι απαραίτητη, προκειμένου τα δάση να συνεχίσουν να δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα, να συμβάλλουν στη διαθεσιμότητα νερού, να διατηρούν τη βιοποικιλότητα και να προσφέρουν κοινωνική και οικονομική αξία.
Πέρα από τον άνθρακα
Η έρευνα προειδοποιεί ότι η δασική πολιτική δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τα δάση αποκλειστικά ως αποθήκες άνθρακα. Η δέσμευση του διοξειδίου του άνθρακα είναι σημαντική για τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής, δεν αποτελεί όμως τη μοναδική λειτουργία των δασικών οικοσυστημάτων.
Τα δάση ρυθμίζουν τον κύκλο του νερού, προστατεύουν το έδαφος από τη διάβρωση, διατηρούν χιλιάδες είδη φυτών και ζώων και στηρίζουν την οικονομία των αγροτικών και ορεινών περιοχών. Προσφέρουν ξυλεία και άλλους φυσικούς πόρους, δημιουργούν θέσεις εργασίας και λειτουργούν ως χώροι αναψυχής και προστασίας της ανθρώπινης υγείας.
Σύμφωνα με τον ερευνητή Εντουάρντο Ρόχας, η δασική διαχείριση πρέπει να εξισορροπεί διαφορετικούς στόχους: τη δέσμευση άνθρακα, την προστασία της βιοποικιλότητας, τη διατήρηση των υδάτινων πόρων, τη βιώσιμη παραγωγή δασικών προϊόντων και την ικανότητα προσαρμογής στις μελλοντικές διαταραχές.
Η μονομερής επιδίωξη της μέγιστης δυνατής αποθήκευσης άνθρακα μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε λανθασμένες επιλογές. Ένα πυκνό και ομοιογενές δάσος μπορεί να δεσμεύει μεγάλες ποσότητες άνθρακα βραχυπρόθεσμα, αλλά ταυτόχρονα να καταναλώνει περισσότερο νερό και να συσσωρεύει καύσιμη ύλη. Εάν τελικά καταστραφεί από μια μεγάλη πυρκαγιά, μεγάλο μέρος του αποθηκευμένου άνθρακα επιστρέφει στην ατμόσφαιρα.
Πρόληψη των πυρκαγιών
Το Informa Forests προειδοποιεί ότι οι ακραίες δασικές πυρκαγιές αναμένεται να αυξηθούν στην Ευρώπη. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η μειωμένη υγρασία της βλάστησης και οι παρατεταμένες περίοδοι ανομβρίας δημιουργούν τις συνθήκες για μέτωπα που δύσκολα μπορούν να ελεγχθούν με τα συμβατικά μέσα κατάσβεσης.
Η λύση, σύμφωνα με τους επιστήμονες, βρίσκεται κυρίως πριν από την εκδήλωση της πυρκαγιάς. Ο καθαρισμός και η αξιοποίηση της βιομάζας, η δημιουργία ζωνών μειωμένης καύσιμης ύλης, η ελεγχόμενη βόσκηση και η διατήρηση ενός μωσαϊκού διαφορετικών χρήσεων γης μπορούν να περιορίσουν την ένταση και την ταχύτητα εξάπλωσης της φωτιάς.
«Ο καλύτερος τρόπος για να σβήσεις μια μεγάλη δασική πυρκαγιά είναι να μην της επιτρέψεις να εκδηλωθεί», τόνισε η ερευνήτρια Μάρτα Εστέβε, επισημαίνοντας ότι η πρόληψη και η βιώσιμη διαχείριση θα αποτελέσουν βασικά εργαλεία της ευρωπαϊκής προσαρμογής.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στη στήριξη ιδιοκτητών και διαχειριστών δασικών εκτάσεων. Η εφαρμογή των απαραίτητων μέτρων απαιτεί σταθερό νομοθετικό πλαίσιο, επαρκή χρηματοδότηση και αποζημίωση για τις υπηρεσίες που προσφέρουν τα δάση στο κοινωνικό σύνολο.
Οι ερευνητές εξέτασαν εργαλεία όπως οι εθελοντικές αγορές άνθρακα και τα συστήματα δασικής πιστοποίησης. Μπορούν να χρηματοδοτήσουν τη βιώσιμη διαχείριση, υπό την προϋπόθεση ότι θα βασίζονται σε αυστηρές, διαφανείς και επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους.
Το πρόγραμμα διέθετε προϋπολογισμό 5,3 εκατομμυρίων ευρώ από το Horizon Europe και ένωσε 14 εταίρους από οκτώ χώρες της ΕΕ. Τα μοντέλα και τα εργαλεία που αναπτύχθηκαν φιλοδοξούν να βοηθήσουν τόσο τους δασικούς διαχειριστές όσο και τις κυβερνήσεις.
Για τη Μεσόγειο και την Ελλάδα, όπου οι μεγάλες πυρκαγιές και η εγκατάλειψη της υπαίθρου δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, το συμπέρασμα είναι σαφές: το ανθεκτικό δάσος δεν είναι εκείνο που αφήνεται απλώς στην τύχη του, αλλά εκείνο που διαχειρίζεται με γνώση πριν εμφανιστούν οι φλόγες.
