Κάθε χρόνο, τέτοια εποχή, χιλιάδες ελληνικά σπίτια αλλάζουν ρυθμό.
Οι φωνές χαμηλώνουν. Τα φώτα μένουν ανοιχτά μέχρι αργά. Τα τραπέζια γεμίζουν βιβλία, σημειώσεις, άγχος και σιωπές. Οι συζητήσεις περιστρέφονται γύρω από βαθμούς, μόρια, σχολές, επιτυχίες και αποτυχίες.

Οι Πανελλήνιες εξετάσεις δεν είναι απλώς μια εκπαιδευτική διαδικασία.
Στην ελληνική κοινωνία έχουν μετατραπεί εδώ και χρόνια σε κάτι πολύ μεγαλύτερο: σε μια ψυχολογική δοκιμασία ολόκληρης της οικογένειας. Και δυστυχώς, πολλές φορές, σε μια αβάσταχτη πίεση για παιδιά που βρίσκονται ακόμη στην πιο ευάλωτη ηλικία της ζωής τους. Γιατί πίσω από το διάβασμα και την προετοιμασία, πίσω από τα φροντιστήρια και τα ξενύχτια, υπάρχει κάτι βαθύτερο που συχνά δεν βλέπουμε: Ο φόβος….

Ο φόβος της αποτυχίας.
Ο φόβος της σύγκρισης.
Ο φόβος ότι “αν δεν πετύχω, δεν αξίζω αρκετά”.
Ο φόβος ότι θα απογοητεύσω τους γονείς μου, τους καθηγητές μου, τον ίδιο μου τον εαυτό. Και κάπου εκεί, οι εξετάσεις παύουν να είναι απλώς εξετάσεις και γίνονται μέτρο της ανθρώπινης αξίας. Και αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο σημείο αυτής της περιόδου. Γιατί κανένα παιδί δεν πρέπει να μεγαλώνει πιστεύοντας ότι η ζωή του καθορίζεται από λίγες ώρες γραπτών εξετάσεων.

Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όλο και περισσότερους εφήβους εξαντλημένους ψυχικά. Παιδιά που κουβαλούν ένα τεράστιο βάρος στους ώμους τους, πολύ μεγαλύτερο από την ηλικία τους.

Και όταν φτάνουμε στο σημείο να ακούμε για νέους ανθρώπους που λυγίζουν ψυχολογικά, που αισθάνονται ότι δεν αντέχουν άλλο την πίεση, που βιώνουν ακραίο άγχος, πανικό ή βαθιά απελπισία, τότε οφείλουμε να σταματήσουμε για λίγο και να αναρωτηθούμε: Μήπως τελικά έχουμε μετατρέψει μια εκπαιδευτική διαδικασία σε ψυχική δοκιμασία επιβίωσης;

Τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα με νέα παιδιά που συγκλόνισαν την κοινωνία άνοιξαν ξανά μια πολύ δύσκολη αλλά αναγκαία συζήτηση. Όχι για να αναζητήσουμε εύκολες αιτίες ή απλουστευτικά συμπεράσματα, γιατί η ανθρώπινη ψυχολογία είναι πάντα πολύ πιο σύνθετη, αλλά για να κοιτάξουμε επιτέλους κατάματα την πραγματικότητα: Ότι πολλά παιδιά σήμερα μεγαλώνουν με την αίσθηση ότι αν δεν πετύχουν, τελειώνει ο κόσμος. Και αυτό δεν είναι φυσιολογικό. Δεν είναι φυσιολογικό ένα παιδί δεκαοκτώ ετών να αισθάνεται ότι η προσωπική του αξία εξαρτάται από έναν βαθμό. Δεν είναι φυσιολογικό να φοβάται τόσο πολύ την αποτυχία ώστε να χάνει την ψυχική του ισορροπία. Δεν είναι φυσιολογικό η εφηβεία να συνδέεται τόσο έντονα με εξάντληση, πανικό και συναισθηματική κατάρρευση.

Ακούω πολύ συχνά ενήλικες να λένε «Όλοι περάσαμε Πανελλήνιες»….Ναι όλοι σχεδόν περάσαμε ομως αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί βιώνει την πίεση με τον ίδιο τρόπο.

Για έναν έφηβο που βρίσκεται σε μια ηλικία όπου διαμορφώνεται η προσωπικότητα, η αυτοεκτίμηση και η εικόνα του εαυτού του, οι εξετάσεις μπορεί να μοιάζουν με τελική κρίση για ολόκληρη τη ζωή του.

Γι’ αυτό και πολλά παιδιά εμφανίζουν:

  • αϋπνία,
  • ταχυκαρδίες,
  • κρίσεις πανικού,
  • δυσκολία συγκέντρωσης,
  • κλάματα χωρίς εμφανή λόγο,
  • έντονη ευερεθιστότητα,
  • εξάντληση,
  • απομόνωση,
  • αρνητικές σκέψεις,
  • φόβο ότι “δεν θα τα καταφέρουν”.

Και το πιο δύσκολο;
Πολλά από αυτά τα παιδιά χαμογελούν προς τα έξω, ενώ μέσα τους καταρρέουν σιωπηλά. Γιατί έχουν μάθει ότι πρέπει συνεχώς να είναι δυνατά. Να αποδίδουν. Να μην απογοητεύουν….Να αντέχουν…..Όμως η ψυχή δεν λειτουργεί σαν μηχανή. Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να ζει επί μήνες σε διαρκή πίεση χωρίς ψυχικές συνέπειες.

Και η μεγαλύτερη παγίδα είναι όταν το παιδί πιστεύει ότι η αγάπη εξαρτάται από την επιτυχία. Αυτό είναι ίσως το πιο βαθύ ψυχολογικό τραύμα που μπορεί να δημιουργηθεί αυτή την περίοδο. Υπάρχουν παιδιά που δεν φοβούνται τόσο το να γράψουν άσχημα αλλά:

Φοβούνται το βλέμμα απογοήτευσης.

Φοβούνται ότι θα νιώσουν “λίγα”.
Ότι θα χάσουν την αποδοχή.
Ότι δεν θα κάνουν περήφανους τους γονείς τους.

Και πολλές φορές αυτή η πίεση δεν λέγεται ανοιχτά. Υπάρχει μέσα στο σπίτι με πιο ύπουλο τρόπο:

  • στις συγκρίσεις,
  • στις υπενθυμίσεις θυσιών,
  • στις υπερβολικές απαιτήσεις,
  • στη διαρκή αναφορά στις εξετάσεις,
  • στην αγωνία που μεταδίδεται καθημερινά.

Ένα παιδί όμως, για να μπορέσει να αποδώσει πραγματικά, χρειάζεται πρώτα να νιώθει ασφαλές.

Να ξέρει ότι:

  • δεν θα αγαπηθεί λιγότερο αν αποτύχει,
  • δεν είναι ένας βαθμός,
  • δεν χάνει την αξία του επειδή δυσκολεύτηκε,
  • έχει δικαίωμα να κουραστεί,
  • έχει δικαίωμα να μην είναι τέλειο.

Η συναισθηματική ασφάλεια είναι πολύ σημαντικότερη από οποιαδήποτε πίεση “παρακίνησης”.

Τα παιδιά πραγματικά χρειάζονται: Όχι άλλον πανικό. Όχι άλλες υπενθυμίσεις. Όχι εξαντλητικές ώρες χωρίς ανάσα.

Χρειάζονται ψυχική σταθερότητα. Να αποδεχτούν ότι το άγχος τους είναι φυσιολογικό. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανιστεί το άγχος. Λίγο άγχος σημαίνει ότι το παιδί νοιάζεται. Το πρόβλημα ξεκινά όταν το άγχος μετατρέπεται σε πανικό και αυτοκαταστροφικές σκέψεις. Μία δύσκολη εξέταση δεν καταστρέφει ζωές. Ένα κακό θέμα δεν ακυρώνει προσπάθειες χρόνων. Η ζωή δεν έχει μία μόνο διαδρομή. Υπάρχουν δεύτερες ευκαιρίες, αλλαγές πορείας, νέα ξεκινήματα.

Θα πρέπει να θυμόμαστε οτι ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί χωρίς ύπνο, σωστή διατροφή και ξεκούραση. Πολλά παιδιά νιώθουν ενοχές όταν ξεκουράζονται. Κι όμως, η ξεκούραση δεν είναι χάσιμο χρόνου. Είναι απαραίτητη προϋπόθεση απόδοσης.

Απομακρυνθείτε από τις συγκρίσεις: Οι συζητήσεις:

  • «ο άλλος τελείωσε την ύλη»,
  • «η φίλη μου γράφει άριστα»,
  • «εκείνος διαβάζει περισσότερο». δημιουργούν έναν τοξικό ανταγωνισμό που εξαντλεί ψυχικά. Κάθε παιδί έχει διαφορετικές δυνατότητες, διαφορετικές αντοχές και διαφορετικό ρυθμό.

Μιλήστε:

Το να πει ένας μαθητής «φοβάμαι» δεν είναι αδυναμία.
Είναι ψυχική εκτόνωση. Η σιωπή είναι αυτή που κάνει το άγχος να γιγαντώνεται.

Ο ρόλος των γονιών: να γίνουν λιμάνι και όχι δεύτερος εξεταστής:Οι περισσότεροι γονείς αγωνιούν επειδή αγαπούν. Όμως πολλές φορές η αγωνία μετατρέπεται άθελά τους σε επιπλέον πίεση. Το παιδί δεν χρειάζεται συνεχώς:

  • υπενθυμίσεις,
  • ελέγχους,
  • συγκρίσεις,
  • υπερβολικές προσδοκίες.

Χρειάζεται ένα ασφαλές περιβάλλον…. Χρειάζεται να ακούσει:

  • «Είμαστε περήφανοι για την προσπάθειά σου.»
  • «Δεν χρειάζεται να είσαι τέλειος.»
  • «Ό,τι κι αν γίνει, θα το αντιμετωπίσουμε μαζί.»
  • «Η ζωή δεν τελειώνει εδώ.»

Αντίθετα, φράσεις όπως:

  • «Μην μας απογοητεύσεις»
  • «Τώρα παίζεται το μέλλον σου»
  • «Με τόσα που έχουμε κάνει…» μπορεί να τραυματίσουν βαθιά έναν έφηβο που ήδη πιέζεται αφόρητα. Οι γονείς δεν χρειάζεται να γίνουν επιτηρητές. Χρειάζεται να παραμείνουν καταφύγιο.

Και τελικά το ερώτημα μου είναι το εξής: Μπορεί ένα παιδί να κρίνεται σχεδόν αποκλειστικά από μια εξεταστική διαδικασία λίγων ημερών;
Μπορεί η ανθρώπινη αξία να συμπυκνώνεται σε μόρια;
Μπορεί ένα σύστημα να θεωρείται πραγματικά δίκαιο όταν αξιολογεί κυρίως την αντοχή στην πίεση και όχι συνολικά την προσωπικότητα, τη δημιουργικότητα, τις δεξιότητες και τις πραγματικές δυνατότητες ενός νέου ανθρώπου;

Οι Πανελλήνιες είναι ένα σύστημα που εδώ και χρόνια παράγει υπερβολικό ψυχικό φορτίο. Και ίσως ήρθε η στιγμή να ανοίξει ουσιαστικά η συζήτηση για έναν διαφορετικό, πιο ανθρώπινο, πιο σύγχρονο και πραγματικά αξιοκρατικό τρόπο πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση.

Ένα σύστημα που:

  • δεν θα συνθλίβει ψυχικά τα παιδιά,
  • δεν θα τα αναγκάζει να αισθάνονται ότι κρίνονται συνολικά ως άνθρωποι,
  • δεν θα μετατρέπει την εφηβεία σε μαραθώνιο εξουθένωσης,
  • αλλά θα αξιολογεί πιο σφαιρικά τον άνθρωπο και τις δυνατότητές του.

Γιατί η παιδεία οφείλει να εξελίσσει ανθρώπους όχι να τους εξαντλεί.

Οι Πανελλήνιες είναι μια σημαντική μάχη.

Όχι όμως η μοναδική μάχη της ζωής.

Υπάρχουν άνθρωποι που πέρασαν στη σχολή των ονείρων τους και δυστύχησαν.
Και άνθρωποι που απέτυχαν σε μια εξέταση αλλά βρήκαν αργότερα τον δρόμο τους, τον εαυτό τους, την επιτυχία και την ευτυχία τους.

Η ζωή δεν είναι μία ευθεία γραμμή.
Δεν καθορίζεται στα 18.
Δεν χωράει σε μια κόλλα χαρτί.

Και ίσως τελικά το μεγαλύτερο μάθημα που πρέπει να δώσουμε σήμερα στα παιδιά μας δεν είναι πώς να πετυχαίνουν.

Αλλά πώς να αντέχουν χωρίς να χάνουν τον εαυτό τους.
Πώς να προσπαθούν χωρίς να διαλύονται από τον φόβο.
Πώς να συνεχίζουν να πιστεύουν στην αξία τους ακόμη κι όταν κάτι δεν πηγαίνει όπως το είχαν ονειρευτεί.

Γιατί κανένας βαθμός δεν μπορεί να μετρήσει:

  • την καλοσύνη,
  • τη δύναμη,
  • την ευαισθησία,
  • την προσωπικότητα,
  • την ψυχή,
  • ούτε τις πραγματικές δυνατότητες ενός ανθρώπου. Και αυτό είναι κάτι που οφείλουμε να θυμόμαστε πρώτα εμείς οι ίδιοι πριν το ζητήσουμε από τα παιδιά μας.

Οι Πανελλήνιες είναι μια μάχη. Όχι όμως η μοναδική.

Η ζωή δεν τελειώνει σε μία αίθουσα εξετάσεων. Δεν χωράει σε βαθμούς, σχολές και αποτελέσματα. Υπάρχουν παιδιά που πέρασαν εκεί που ονειρεύονταν και δυστυχούν. Και παιδιά που δεν πέρασαν ποτέ εκεί που ήθελαν και τελικά βρήκαν τον δικό τους δρόμο, τη δική τους επιτυχία, τη δική τους ευτυχία.

Αυτό που θα θυμάστε πραγματικά μετά από χρόνια δεν θα είναι μόνο οι βαθμοί. Θα θυμάστε κυρίως πώς νιώθατε εκείνη την περίοδο. Αν είχατε δίπλα σας ανθρώπους που σας στήριξαν ή ανθρώπους που σας φόρτωσαν περισσότερο φόβο.

Γι’ αυτό, μέσα σε αυτή τη δύσκολη διαδρομή, ίσως το σημαντικότερο μήνυμα είναι ένα:

Προσπαθήστε όσο μπορείτε εσείς … όσο αισθάνεστε ότι μπορείτε αλλά να μη χάσετε τον εαυτό σας μέσα σε αυτή τη προσπάθεια. Γιατί η αξία σας δεν μετριέται μέσα από μια τρίωρη εξέταση…γιατί σας αγαπάμε και είμαστε υπερήφανοι για εσάς ανεξαρτήτως αποτελέσματος!!!!!

*Ελένη Αν.Παναγούλια

Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια

Bsc-MSc Γνωστική Ψυχοθεραπεία