Η επισιτιστική κρίση είναι αναπόφευκτη αν ο πόλεμος στο Ιράν συνεχιστεί
Η παγκόσμια προσοχή είναι στραμμένη στο πετρέλαιο. Όμως ο πραγματικός κίνδυνος χτίζεται πιο αργά, πιο αθόρυβα και πολύ πιο βαθιά: στο ίδιο το σύστημα που παράγει το φαγητό.
Οι διαταραχές στα Στενά του Ορμούζ, που έκλεισαν και πάλι σήμερα, έχοντας μείνει μόνο για λίγες ώρες ανοιχτά από χθες το απόγευμα, δεν απειλούν μόνο την ενέργεια. Απειλούν την επόμενη σοδειά. Και μαζί της, την τιμή και τη διαθεσιμότητα των τροφίμων για δισεκατομμύρια ανθρώπους.
Ο «αόρατος» μηχανισμός
Όταν οι αγορές βλέπουν ένταση στη Μέση Ανατολή, κοιτούν το πετρέλαιο. Αλλά η σύγχρονη γεωργία δεν λειτουργεί χωρίς ενέργεια. Και κυρίως, δεν λειτουργεί χωρίς λιπάσματα.
Σήμερα, έως και το 30-35% του παγκόσμιου πετρελαίου, το 20% του φυσικού αερίου και έως το 30% των λιπασμάτων που διακινούνται διεθνώς επηρεάζονται άμεσα από τις αναταράξεις στα Στενά του Ορμούζ. Η σημασία αυτών των ροών δεν είναι θεωρητική: χωρίς αυτές, η παραγωγή τροφίμων απλώς μειώνεται.
Η σύγχρονη γεωργία είναι βαθιά εξαρτημένη από τα ορυκτά καύσιμα. Τα αζωτούχα λιπάσματα —που ευθύνονται για έως και το 50% των παγκόσμιων αποδόσεων— παράγονται κυρίως από φυσικό αέριο. Αυτό σημαίνει ότι κάθε ενεργειακό σοκ μετατρέπεται σχεδόν αυτόματα σε σοκ τροφίμων.
Από τον Περσικό Κόλπο… στο πιάτο
Η επισιτιστική κρίση είναι αναπόφευκτη αν ο πόλεμος στο Ιράν συνεχιστεί. Οι τιμές των λιπασμάτων έχουν ήδη εκτοξευθεί — η ουρία αυξήθηκε έως και κατά 46% μέσα σε έναν μήνα, ενώ αμμωνία και άλλα βασικά προϊόντα έχουν καταγράψει άλματα έως 40%.
Την ίδια στιγμή, η διακίνηση ενός τεράστιου μέρους της παγκόσμιας παραγωγής έχει «παγώσει» ή καθυστερεί. Αυτό δημιουργεί μια επικίνδυνη χρονική υστέρηση. Οι σημερινές ελλείψεις δεν φαίνονται ακόμη στα ράφια — αλλά θα φανούν τους επόμενους μήνες.
Οι αγρότες, μπροστά σε αυξημένο κόστος και αβεβαιότητα, μειώνουν τη χρήση λιπασμάτων ή αλλάζουν καλλιέργειες. Το αποτέλεσμα είναι χαμηλότερες αποδόσεις. Και αυτές μεταφράζονται, με μαθηματική ακρίβεια, σε λιγότερη προσφορά και υψηλότερες τιμές.
Η «τέλεια καταιγίδα» που διαμορφώνεται
Αυτό που καθιστά τη σημερινή συγκυρία ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι ότι δεν πρόκειται για μία κρίση — αλλά για πολλές που συγκλίνουν.
Πρώτον, το γεωπολιτικό σοκ:
Οι διαταραχές στα Στενά του Ορμούζ περιορίζουν την κυκλοφορία ενέργειας και λιπασμάτων, ενώ το κόστος μεταφοράς και ασφάλισης εκτοξεύεται.
Δεύτερον, το ενεργειακό κόστος:
Η αύξηση στις τιμές καυσίμων ανεβάζει το κόστος σε κάθε στάδιο — από την άρδευση και τη συγκομιδή μέχρι τη μεταφορά και την αποθήκευση.
Τρίτον, το κλιματικό ρίσκο:
Ένα ισχυρό El Niño μπορεί να μειώσει τις αποδόσεις σε κρίσιμες περιοχές παραγωγής, ιδιαίτερα στην Ασία.
Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων δημιουργεί ένα «τριπλό σοκ» για το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων — ένα σπάνιο και εξαιρετικά επικίνδυνο φαινόμενο.
Οι πιο ευάλωτοι — και γιατί
Η κρίση δεν θα χτυπήσει όλους το ίδιο. Οι χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές τροφίμων και λιπασμάτων —κυρίως σε Αφρική και Ασία— βρίσκονται ήδη σε οριακή κατάσταση. Σε πολλές από αυτές, τα τρόφιμα αντιπροσωπεύουν έως και το 36% των δαπανών των νοικοκυριών.
Ήδη, 318 εκατομμύρια άνθρωποι σε 68 χώρες αντιμετωπίζουν οξεία επισιτιστική ανασφάλεια.
Και τα χειρότερα μπορεί να μην έχουν φανεί ακόμη.
Σε ένα δυσμενές σενάριο, ακόμη 45 εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να προστεθούν σε αυτή τη λίστα μέσα στο 2026, σύμφωνα με τον ΟΗΕ.
Όταν η γεωπολιτική γίνεται κοινωνική κρίση
Η ιστορία δείχνει ότι οι κρίσεις τροφίμων δεν μένουν στην οικονομία.
Το 2010-2011, η άνοδος των τιμών κατά περίπου 40% συνέβαλε σε κύμα κοινωνικών αναταραχών και πολιτικών ανατροπών σε δεκάδες χώρες. Σήμερα, οι συνθήκες είναι ακόμη πιο εύθραυστες: υψηλότερο χρέος, περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια και μικρότερη διεθνής χρηματοδότηση.
Οι αγορές μπορεί να έχουν προεξοφλήσει το σοκ στο πετρέλαιο. Δεν έχουν όμως προεξοφλήσει τις κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες μιας παρατεταμένης κρίσης τροφίμων.
Ένα σύστημα πιο ευάλωτο από ποτέ
Η σημερινή κρίση αποκαλύπτει μια βαθύτερη αδυναμία: το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων είναι πιο συγκεντρωμένο και πιο εξαρτημένο από ποτέ.
Οι χώρες του Κόλπου δεν είναι πλέον μόνο παραγωγοί ενέργειας — βρίσκονται στο κέντρο της παγκόσμιας παραγωγής λιπασμάτων και των logistics τροφίμων. Ελέγχουν κρίσιμες πρώτες ύλες, βιομηχανικές αλυσίδες και βασικούς εμπορικούς διαδρόμους.
Αυτό σημαίνει ότι ένα σοκ στην περιοχή δεν μένει τοπικό. Μεταδίδεται γρήγορα — από το λιμάνι, στο χωράφι και τελικά στο τραπέζι.
Το παράθυρο στενεύει
Για την ώρα, τα παγκόσμια αποθέματα κρατούν την κατάσταση υπό έλεγχο. Οι τιμές δεν έχουν ακόμη εκτοξευθεί όπως σε προηγούμενες κρίσεις.
Αυτό όμως μπορεί να αποδειχθεί παραπλανητικό.
Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται μπροστά: στις επόμενες εβδομάδες και μήνες, όταν θα καθοριστεί η ένταση της παραγωγής και το ύψος των αποδόσεων.
Αν τα λιπάσματα δεν φτάσουν εγκαίρως, αν το κόστος παραμείνει υψηλό και αν προστεθεί ένα ισχυρό κλιματικό σοκ, τότε η πίεση θα μεταφερθεί από τα χωράφια στα ράφια — και από εκεί στις κοινωνίες.
Το πραγματικό διακύβευμα
Η νέα κρίση δεν θα ξεσπάσει με έναν ξαφνικό πανικό. Θα χτιστεί σταδιακά: πρώτα στα κόστη των αγροτών, μετά στις αποδόσεις, έπειτα στις τιμές και τελικά στην κοινωνική σταθερότητα.
Και όταν φτάσει στο σημείο να γίνει ορατή σε όλους, θα είναι ήδη πολύ αργά για εύκολες λύσεις.
