O νομπελίστας Λάσλο Κρασναχορκάι στο Λογοτεχνικό Φεστιβάλ της Αθήνας

Από κοντά ο Λάσλο Κρασναχορκάι μοιάζει λίγο με άνθρωπο άλλης εποχής ή με πρωταγωνιστή σε κάποια από τις ταινίες του αγαπημένου φίλου του –και πρόσφατα εκλιπόντος– Μπέλα Ταρ. Ψηλός, επιβλητικός, με μακριά λευκά μαλλιά και γένια, ο νομπελίστας συγγραφέας θα μπορούσε να είναι π.χ. ευγενής της Αναγέννησης, από αυτούς που εμφανίζονται σε πορτρέτα Φλαμανδών ζωγράφων. Προς το παρόν πάντως βρίσκεται στην Αθήνα ως καλεσμένος του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας που διεξάγεται αυτές τις μέρες στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων. Χθες το βράδυ, ο Ούγγρος λογοτέχνης είχε μια δημόσια συζήτηση με την κριτικό του New Yorker και ακαδημαϊκό Μερβ Εμρε, υπό τον τίτλο «Η λαχτάρα, η αγωνία και η μελαγχολία της αντίστασης».

Η τελευταία φράση παραπέμπει φυσικά στο ομώνυμο μυθιστόρημα («Η μελαγχολία της αντίστασης») του Κρασναχορκάι, το οποίο αποτελεί και ένα από τα σπουδαιότερα έργα του. Η εν αναμονή της Αποκάλυψης κοινωνία που περιγράφεται εκεί, άλλωστε, απαθής και εν μέρει παραιτημένη, δεν απέχει πολύ από την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει ο κόσμος σήμερα. Ακόμα πιο προφητικό μοιάζει το γραμμένο το 1985 «Τανγκό του Σατανά». Εκεί, ένα απομονωμένο χωριό της Ουγγαρίας έχει σταδιακά ξεπέσει στην απόλυτη παρακμή, με τη θρησκεία και τις πολιτικές ιδεολογίες να έχουν κλονιστεί, ενώ οι κάτοικοι στρέφονται ο ένας ενάντια στον άλλο, έρμαια της ίντριγκας και της δολοπλοκίας. Τελικά θα υποδεχθούν ως δώρο την επιστροφή ενός απρόσμενου «Μεσσία», ο οποίος ελπίζουν ότι θα τους σώσει από τον αφανισμό.

Στον σημερινό κόσμο των αυτόκλητων σωτήρων, των «σοφών» ηγετών και της επανόδου της Ακροδεξιάς, οι υπνωτιστικές αλληγορίες του Κρασναχορκάι μοιάζουν πιο επίκαιρες από ποτέ. Στο πιο πρόσφατο έργο του με τίτλο «Πάει και το Φραντζολάκι», που κυκλοφόρησε πριν από μερικούς μήνες από τις εκδόσεις Πόλις, η «σύγκρουση» με την πατρίδα του, την Ουγγαρία, γίνεται πολύ πιο άμεση, μετωπική. Η νοσταλγία του παρελθόντος, ρομαντικού κατά μία έννοια, αλλά και σκοτεινού, σατιρίζεται ανελέητα, μπαίνοντας στο επίκεντρο ενός ακόμη από τους χαρακτηριστικούς μύθους του σπουδαίου συγγραφέα.

Στη χθεσινή εκδήλωση ο Κρασναχορκάι μίλησε επίσης για τον περίφημο τρόπο γραφής του, τον συχνά πυρετώδη, δίχως παύσεις. «Νομίζω ότι υιοθετώντας αυτόν τον τρόπο ερχόμουν ολοένα πιο κοντά στη χρήση της κοινής γλώσσας. Αν κάποιος θέλει να πει κάτι σημαντικό, π.χ. ένας άνδρας σε μια γυναίκα ότι είναι ερωτευμένος μαζί της· μια τέτοια ομολογία δεν μπορούμε να την κόψουμε σε μικρές σύντομες προτάσεις. Η ταχύτητα λοιπόν έχει και μια μεταφορική έννοια. Στα πρώτα δύο-τρία βιβλία δεν αισθάνθηκα ακόμα την ανάγκη να έχω αυτή τη ζωντανή γλώσσα, όμως σταδιακά δεν με ικανοποιούσε. Ισως ακούγεται αστείο αλλά θεωρώ ότι το κάθε μου βιβλίο είναι μια αποτυχία κι αν δεν είχε συμβεί θα είχα μείνει ακόμα στο πρώτο. Επιπλέον είχα πάντα μεγάλο πρόβλημα να πω κάτι “σημαντικό”. Δεν είχα πρόβλημα όμως να το ομολογήσω. Αν έβλεπα μια ανθρώπινη κατάσταση τότε ήταν σαν ομολογία και έτσι δημιουργήθηκε αυτό το στυλ».

Ο Ούγγρος συγγραφέας μίλησε επίσης για τη διαδικασία που ακολουθεί στο γράψιμο: «Στο μυαλό μου έβγαιναν αυτές οι μακροσκελείς προτάσεις. Περπατούσα γύρω γύρω στο δωμάτιο κι όταν είχα διορθώσει τα προβλήματα που είχα στον ρυθμό σαν εμμονικός, τότε καθόμουν να γράψω. Δεν μπορούσε να ζήσει κανείς μαζί μου. Δεν είμαι αναγνώστης των κειμένων μου. Τα κείμενα είναι μέσα μου. Είδα τις ταινίες του Μπέλα Ταρ, οπότε έτσι τα επισκέφθηκα ξανά. Και βρήκα λάθη στον “ήχο”, στον ρυθμό των βιβλίων. Ολη η ζωή μου κινείται γύρω από την επιθυμία να βελτιωθώ».

«Αν κάποιος θέλει να πει κάτι σημαντικό, π.χ. ένας άνδρας σε μια γυναίκα ότι είναι ερωτευμένος μαζί της· μια τέτοια ομολογία δεν μπορούμε να την κόψουμε σε μικρές σύντομες προτάσεις», είπε για τον πυρετώδη τρόπο γραφής του.

Εχει θέση όμως η ομορφιά στον φαινομενικά ζοφερό κόσμο του Κρασναχορκάι; «Η ομορφιά δεν είναι κάτι που χρειάζεται να δημιουργήσουμε, απλά υπάρχει. Αυτό που αλλάζει είναι η σχέση μας μαζί της. Καταλαβαίνουμε την ομορφιά μέσα στην ανθρώπινη εμπειρία που έχει κάποια όρια. Οπως οι αρχαίοι πίστευαν ότι οι Στήλες του Ηρακλή ήταν το τέλος του κόσμου, δεν ήταν έτσι όμως. Αρα και τα όρια της ομορφιάς είναι διαφορετικά από αυτά που πιστεύουμε».

Στον ευχαριστήριο λόγο του κατά την αποδοχή του Νομπέλ Λογοτεχνίας τον περασμένο Δεκέμβριο, ο Κρασναχορκάι εξέφρασε την ευγνωμοσύνη του στους καλλιτέχνες της αρχαίας Ελλάδας και της ιταλικής Αναγέννησης, στον Φραντς Κάφκα, στον Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, στον Ουίλιαμ Φόκνερ, στον Τόμας Πίντσον, στον Αλεν Γκίνσμπεργκ, στον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ και στην Πάτι Σμιθ. Το έργο του ενσωματώνει κάτι από όλους αυτούς τους μεγάλους, φιλτραρισμένο ωστόσο μέσα από ένα δικό του, μοναδικό ιδίωμα. Το σαρδόνιο χιούμορ, ο λόγος που ρέει σαν ήσυχο ποτάμι και (κυρίως) η συνεπής αναμέτρηση με το σκοτάδι είναι εκείνα για τα οποία τον θαυμάζουμε περισσότερο. Στο εν εξελίξει Φεστιβάλ Λογοτεχνίας θα τον δούμε και απόψε, σε μια συζήτηση με τίτλο «Η ελπίδα ως σφάλμα; Λογοτεχνία και πολιτική στη σκοτεινή Ευρώπη», ενώ αργότερα ο ίδιος θα προλογίσει και την προβολή του φιλμ «Οι αρμονίες του Βερκμάιστερ» του προσφάτως εκλιπόντος και φίλου του Κρασναχορκάι, Μπέλα Ταρ, βασισμένου στη «Μελαγχολία της αντίστασης».

Η συζήτηση «Η ελπίδα ως σφάλμα; Λογοτεχνία και πολιτική στη σκοτεινή Ευρώπη», στην οποία συμμετέχει ο Λάσλο Κρασναχορκάι μαζί με τους Καρολίν Εμκε, Κωστή Καρπόζηλο και Κωστή Παπαϊωάννου, διεξάγεται το Σάββατο 28 Μαρτίου και ώρα 6.30 μ.μ. στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων.

kathimerini.gr