Ένας συνεχής αγώνας δρόμου για την ανάπτυξη της ελαιοκομίας
Άρθρο του κ. Γιώργου Μπουραζάνη, Δρ. Γεωπόνου M.Sc., Γενικού Διευθυντή Διευθύνσεων Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής από το Τεύχος 113 του περιοδικού Ελιά & Ελαιόλαδο
Η Πελοπόννησος είναι μία από τις σημαντικότερες Περιφέρειες της Ελλάδος σε ότι αφορά στην παραγωγή ελαιολάδου. Ακολούθως παρουσιάζονται στοιχεία που αντλούνται από την δήλωση ενιαίας του 2024, που τεκμηριώνουν την σημαντικότητα της ελαιοκαλλιέργειας στην Περιφέρεια Πελοποννήσου και ειδικότερα της αρδευόμενης ελαιοκαλλιέργειας.
Αρχικά παρουσιάζονται οι εκτάσεις που δηλώνονται ως συγκαλλιέργεια ελιάς και αμιγώς ελαιοκαλλιέργειας και αυτό γιατί είναι σημαντικό σε ότι αφορά στις καλλιεργητικές πρακτικές που ακολουθούνται δεδομένου ότι σε μία συγκαλλιέργεια οι εισροές καθορίζονται και από τις δύο καλλιέργειες. Π.χ. όταν υπάρχει συγκαλλιέργεια ελιάς και πορτοκαλιάς οι υδατικές ανάγκες που καλύπτονται είναι αυτές της πορτοκαλιάς που σημαίνει ότι υπερκαλύπτονται οι ανάγκες του ελαιοδένδρου.
Από την άλλη πλευρά η μονοκαλλιέργεια της ελιάς είναι πολύ σημαντική στις περισσότερες Περιφερειακές Ενότητες και μάλιστα η αρδευόμενη ελαιοκομία κατέχει σημαντικό ποσοστό. Η πρακτική αυτή υλοποιείται από τους παραγωγούς προς την κατεύθυνσης της αύξησης της παραγωγής και συγχρόνως μαζί με άλλες καλλιεργητικές πρακτικές της μείωσης της παρενιαυτοφορίας.
Σε ότι αφορά στις επιχειρηματικές δραστηριότητες που εμπλέκονται στην αλυσίδα του ελαιολάδου σε επίπεδο περιφέρειας παρουσιάζονται ακολούθως όλα τα ελαιοτριβεία και τα τυποποιοητήρια ελαιολάδου ως στοιχεία που μελλοντικά θα προκύπτουν από την ψηφιακή πλατφόρμα της Περιφέρειας.
Όλα τα ανωτέρω αναφέρονται διότι κάθε ένας παραγωγός κάθε ένα ελαιοτριβείο κάθε ένα τυποποιητήριο είναι ένας κρίκος στην αλυσίδα της ποιότητα ς της ελαολάδου. Κάθε αστοχία από έναν από αυτούς τους κρίκους ζημιώνει όλη την αλυσίδα και αυτό είναι κάτι που πρέπει να γίνει κατανοητό.
Χωροχρονική εξέλιξη στοιχείων δράσεων και πολιτικών που αφορούν στην ποιότητα ελαιολάδου
Αν θα θέλαμε να δημιουργήσουμε μία χρονοσειρά όλων όσων αφοροπύν στην εξέλιξη της απόψεώς μας για την ποιότητα του ελειολάδου πολύ αδρά θα καταγράφαμε τα ακόλουθα γεγονότα:
- Μέχρι και τη δεκαετία του εβδομήντα οι παραγωγοί και τα ελαιοτριβεία ακολουθούσαν παραδοσιακές πρακτικές όπως χειρωνακτικό ραβδισμό, μεταφορά με γιούτινα σακιά, ελαιοτριβείο με λίθους/πιεστήρια με μειωμένη δυναμικότητα και άρα μεγάλη παραμονή του καρπού μέχρι την έκθλιψη. Το σχήμα αυτό παρήγαγε ένα λάδι με υψηλή οξύτητα λόγω οξείδωσης και μούχλας δεδομένου ότι δεν υπήρχε πρόνοια για κανόνες υγιεινής
- Την δεκαετία 70-80 έγινε η εισαγωγή των τριφασικών decanter (συνεχές σύστημα) ακολουθώντας κάποια βασικά standards που είχε θέσει το IOC (International Olive Council). Η τεχνολογική αυτή εξέλιξη αύξησε την ταχύτητα της διαδικασίας έκθλιψης μείωσε τη χειρωνακτική εργασία στο ελαιοτριβείο όμως υπήρχε μεγάλη απώλεια φαινολών λόγω υψηλών θερμοκρασιών που αναπτύσσονταν κατά τη διαδικασία έκθλιψης
- Το 80-90 καθιερώθηκε η χρήση inox δεξαμενών οι οποίες αντικατέστησαν τις παλαιότερες που ήταν μεταλλικά βαρέλια και τενεκέδες. Η αντικατάσταση αυτή αύξησε τη διάρκεια ζωής του ελαιολάδου.
- Στις αρχές του 1991 καθιερώθηκαν οι χημικές αναλύσεις για την ανάδειξη της ποιότητας του ελαιολάδου όπως οξύτητα, Κ270, υπεροξείδια). Συγχρόνως θεσπίστηκαν όρια για το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο βάσει αυτών των αναλύσεων που επετέλεσαν και αποτελούν πλέον αναλύσεις ρουτίνας για το ελαιόλαδο καθώς επίσης και δημιουργήθηκαν δείκτες νοθείας του ελαιολάδου.
- Από το 1995 έως το 2005 τα ελαιοτριβεία προχώρησαν σε αντικατάσταση του τριφασικού decanter με διφασικό. Με την αντικατάσταση αυτή επιδιώχθηκε η μείωση της ποσότητας του καταναλισκόμενου νερού στη γραμμή παραγωγής δόθηκε η δυνατότητα για αύξηση της απόδοσης καθώς και διατήρηση των πολυφαινολών ενώ τέλος υποστηρίχθηκε ότι μειώνεται το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της διαδικασίας αφού μειώνονται τα απόβλητα.
- Το 2004 με την έκδοση από την ΕΕ του (ΕΚ) 852/2004 καθώς και των οδηγιών του ΕΦΕΤ που ακολούθησαν τέθηκαν οι βάσεις και υιοθετήθηκαν κανόνες ασφάλειας και υγειηνής τροφίμων που αφορούν τόσο σε κτηριακές εγκαταστάσεις και προδιαγραφές όσο και σε εργασιακό περιβάλλον και διαδικασίες. Μέσα από την εφαρμογή του ανωτέρω κανονισμού εξασφαλίζεται ότι τηρώντας τον επιτυγχάνεται βελτίωση της ποιότητας του παραγόμενου ελαιολάδου μέσα από πράξεις και διαδιακσίες κατά την παραγωγική διαδικασία που αποσκοπούν σε αυτό.
- Από το 2000 έως και το 2010 στο πεδίο της μεταφοράς των ελιών από το χωράφι στο ελαιοτριβείο υιοθετήθηκαν τα διάτρητα ελαιόδικτα καθώς επίσης και τα πλαστικά (food grade) τελάρα μεγάλου μεγέθους. Αυτά ήρθαν σε αντικατάσταση των πλαστικών λιοπανιών αλλά και των αρχικά πλαστικών και ακολούθως γιούτινων σακιών. Η αντικατάσταση αυρτή στόχο έχει την βελτίωση της ποιότητας του ελειολάδου αφού δεν υπάρχουν μκίνδυνοι να εισέλθουν λόγω επαφής πλαστικοποιητές ή MOSH και MOAH (ορυκτέλαια).
- Κατά το ίδιο διάστημα τα ελαιοτριβεία προχώρησαν σε αντικατάσταση των χρησιμοποιουμένων μέχρι εκείνη της στιγμή λιπαντικών από πιστοποιημένα λιπαντικά (Food Grade Greases) και Inox σωλήνες. Επίσης προχώρησαν σε προμήθεια ηλεκτροκίνητων περονοφόρων οχημάτων για χρήση εντός του εργοστασίου και ειδικότερα στην περιοχή υποδοχής καρπού. Όλες αυτές οι ενέργειες αποσκοπούν στην βελτίωση της ποιότητας του ελαιολάδου δεδομένου ότι μειώνονται κίνδυνοι επιμολύνσεων με πλαστικοποιητές (φθαλικές ενώσεις) και MOSH – MOAH (ορυκτέλαια).
- Από το 2010 έως και σήμερα σε επίπεδο παραγωγού έχουν γίνει σειρά αλλαγών που είναι συνδεδεμένες με την από πλευράς του προσπάθεια για μείωση κινδύνων επιμολύνσεων ή αποφυγή υποβάθμισης της ποιότητας. Αυτά έχουν συμβεί με σειρά προμηθειών και ενεργειών όπως αντικατάσταση των εργαλείων που χρησιμοποιούνται κατά τη συγκομιδή (συλλεκτικά-κλαδευτικά) με ηλεκτροκίνητα καθώς επίσης και των λιπαντικών αυτών με food grade λιπαντικά. Σκοπός αυτής της ενέργειας είναι η μείωση του ενδεχόμενου επιμόλυνσης με MOSH-MOAH από ορυκτέλαια.
- Το 2012 εισήχθη η γευσιγνωσία ως διαδικασία αξιολόγησης (οργανοληπτική) του ελαιολάδου με πιστοποίηση εργαστηρίων (ISO17025). Μέσα από αυτή τη διαδικασία αναγνωρίστηκε νομικά η δυνατότητα κατάταξης των ελαιολάδων σε ποιότητες βάσει των οργανοληπτικών τους χαρακτηριστικών δηλαδή βάσει ελαττωμάτων γεύσης η οποία διενεργείται από πιστοποιημένα πάνελ γευσιγνωστών. Μέσα από αυτό πια ένα λάδι δεν κρίνεται μπόνο από την οξύτητα αλλά και από σειρά χαρακτηριστικών γεύσης κάτι που σαφώς επηρεάζει και την τιμή του.
- Από το 2015 έως και σήμερα ελαιοτριβεία και τυποποιητήρια ελαιολάδου προχωρούν σε εγκατάσταση συστημάτων πλήρωσης των δεξαμενών ελαιολάδου με αδρανές αέριο (άζωτο) ώστε να αυξηθεί η διάρκεια ζωής του ελαιολάδου κατά την αποθήκευση (σύσταση-απαίτηση ISO 22000). Με την ενέργεια αυτή εξασφαλίζεται μέγιστη προστασία του ελαιολάδου από οξείδωση διατηρούνται οι πολυφαινόλες και τα αρωματικά στοιχεία του ελαιολάδου για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
- Με το Ν. 5035/23 άρθρο 69 εισάγεται η υποχρεωτικότητα στις επιχειρήσεις εστίασης για σερβίρισμα ελαιολάδου με σφραγισμένους περιέκτες σε μία προσπάθεια καταπολέμησης της νοθείας στην εστίαση.
- Από το 2020 έως και σήμερα νέοι κανονισμοί 2022/2104 και 2105 επιβάλουν την εντατικοποίηση της προσπάθειας σε όλη την αλυσίδα παραγωγής και τυοποίησης ελαιολάδου για την αποφυγή επιμολύνσεων με φυτοφάρμακα και MOSH-MOAH μέσω της αυστηροποίησης των ορίων αυτών των επιμολυντών.
- Κατά το ίδιο διάστημα σε επίπεδο ελαιοτριβείου σειρά τεχνολογών και πρακτικών δοκιμάζονται με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας του ελαιολάδου όπως αυτή πια καθορίζεται από το νέο πλαίσιο που απαιτεί χημικές και οργανοληπτικές διαδικασίες. Τέτοιες προσπάθειες είναι η εκπυρήνωση πριν την έκθλιψη, η χρήση υπερήχων ή και αρνητικής πίεσης (vacuum) κατά την έξαγωγή του ελαιολάδου κλπ. Στόχοι είναι η αύξηση της οργνοληπτικής ποιότητας αύξηση της οξειδωτικής σταθερότητας και η διατήρηση των πτητικών συστατικών.
- Τέλος από το 2003 έως και σήμερα με επικαιροποίηση με το Ν. 5035/2023 περί του υποχρεωτικού ψηφιακού μητρώου αλλά και των δηλώσεων συγκομιδής αποσκοπείται και η διαφάνεια στην αγορά μέσω της ιχνηλασιμότητας με στόχο την πάταξη της νοθείας και κατά τούτο την ρύθμιση της τιμής πραγματικά βάσει ποιότητας.
- Κάτι που πρέπει να σημειωθεί είναι η πίεση που είναι διαρκής για ένταξη του ελαιολάδου στις κατηγορίες των σπορελαίων και λιπών και η μη αναγνώρισή του ως ενός φυσικού χυμού κάτι που το διαφοροποιεί σημαντικά.
Από τα ανωτέρω μπορούν να εξαχθούν δύο συμπεράσματα.
Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι εντός μισής γενιάς δηλαδή 1970-2025=55 έτη στην αλυσίδα του ελαιολάδου έχει υπάρξει κοσμογονία νομοθετική και τεχνολογική κάτι που ευθέως συνδέεται με την διαρκή ανάγκη αντικαταστάσεως εξοπλισμού και διαδικασιών με νέες αποδοτικότερες από απόψεως ποσότητας και ποιότητας. Αυτό σημαίνει ένα αγώνα δρόμου συνεχή με αδιάκοπες επενδύσεις σε όλο το μήκος της αλυσίδας του ελαιολάδου. Η επένδυση δεν εννοείται μόνο ως οικονομικός όρος αλλά έχει και την έννοια της εκπαιδεύσης κάθε κρίκου της αλυσίδας ώστε να ενστερνιστεί κάθε αλλαγή και να πιστέψει σε αυτή και όχι να την υιοθετεί ως επιταγή του νομοθετικού πλαισίου ψευδεπίγραφα επειδή το απιτεί η αγορά.
Δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι η πορεία της ποιότητα του ελαιολάδου μπορεί να παρουσιαστεί μέσω του ακόλουθου σχήματος. Σαφώς προκύπτει ως αποτέλεσμα της έρευνας και της τεχνολογίας παράγοντες που εισηγούνται στην πολιτική εξουσία ώστε να προχωρήσει η νομοθέτηση. Αρνητικό στοιχεία σε αυτή την αλυσίδα είναι οι ομάδες επιρροής που στην προσπάθεια ικανοποίησης ιδίων συμφερόντων αποπροσανατολίζουν τη διαδικασία ή κάθε πρόταση νομοθετήματος την επενδύουν με ένα επιστημονικό μανδύα. Προφανώς εδώ οι ομάδες επιρροής θα μπορούσε σε επίπεδο ΕΕ να είναι κράτη. Το σημαντικό όμως είναι ότι κάθε αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας απαιτεί χρόνο για ενσωμάτωση, χρήμα για επενδύσεις που απαιτούνται και τέλος εκπαίδευση όλων των εμπλεκομένων για να είναι όντως τελικά κερδισμένη η ποιότητα του ελαιολάδου και ο παραγωγός αλλά και κάθε κρίκος της αλυσίδας.
Αυτή τη στιγμή γίνονται σημαντικές επενδύσεις σε επίπεδο αγρού για προώθηση της μηχανοποίησης των καλλιεργητικών πρακτικών (κλάδεμα-συλλογή κλπ) εξοπλισμός και διαδικασίες για τις οποίες κανένας δεν έχει της διασφάλιση ότι σε επόμενο χρονικό βήμα δεν θα αναδείξουν ένα νέο κίνδυνο της ποιότητας.
Αν θα θέλαμε να δημιουργούσαμε μία ακολουθία ενεργειών στον τομέα αυτό θα μπορούσε επιγραμματικά να ειπωθεί ότι η πολιτεία οφείλει παρακολουθώντας
- Τις μαζικές φυτεύσεις που υλοποιούνται σε χώρες εκτός της ΕΕ
- Τα συμφέροντα των εταιρειών που προβαίνουν σε αυτές τις φυτεύσεις και αν αυτά ταυτίζονται με ευρωπαϊκά κράτη και ποια
- Τις προτάσεις που υποβάλλονται πάντα υπό έναν επιστημονικό μανδύα στην ΕΕ για νομοθέτηση και από ποια κράτη γίνονται αυτές οι προτάσεις
- Τις εξελίξεις στον τομέα της τεχνολογίας και της επιστήμης γύρω από την παραγωγή-μεταποίηση και τυποποίηση του ελαιολάδου
- Τις εξελίξεις στον τομέα της υγείας και ειδικότερα των κλινικών δοκιμών που υλοποιούνται με στόχο την τεκμηρίωση ισχυρισμών υγείας
- Το ετήσιο τονάζ του ελαιόλαδου της Ελλάδας (ελαιοκομικό-δηλώσεις συγκομιδής κλπ), καθώς και την χημική και οργανοληπτική του ταυτότητα
- Τις ενισχύσεις που δύνανται να διατεθούν στον παραγωγό πέραν της βασικής
Και σταθμίζοντας:
- Κόστος και οφέλη κάθε προτεινόμενης θέσης στο τομέα της ποιότητας του ελαιολάδου από εξωτερικούς ή εσωτερικούς παράγοντες
- Πιέσεις και συνέπειες για εφαρμογή πολιτικών στον τομέα του ελαιολάδου είτε από άλλα κράτη είτε από ομάδες επιρροής στην ΕΕ
- Επίδραση των όποιων μεταβολών φέρουν οι αλλαγές στον καλλιεργητή, στον ελαιοτριβέα, στον τυποποιητή και στο διακινητή-έμπορο
- Επίδραση των όποιων μεταβολών στο ποσοστό εκείνο του ΑΕΠ που προέρχεται από τις εξαγωγές ελαιολάδου
Θα πρέπει:
- Να προσπαθεί να υποστηρίζει τον πράσινο χρυσό σε όφελος όλων των εμπλεκομένων στο δίκτυο παραγωγής τυποποίησης διακίνησης και εμπορίας ελαιολάδου έναντι κάθε κράτους μέλους, ή lobby εσωτερικού ή εξωτερικού που δεν επιθυμεί μία win-win συμφωνία
- Να μεριμνά ώστε να υπάρχει ικανοποιητική αμοιβή του τελικού προϊόντος εξαλείφοντας στρεβλώσεις που δεν επιστρέφουν ικανοποιητική αμοιβή στον παραγωγό
- Να φροντίζει να υπάρχουν χρηματοδοτικά μέσα για να ανταπεξέλθει στις όποιες νέες επιταγές όλο το δίκτυο του ελαιολάδου
- Να φροντίζει ώστε μέτρα της ΣΣ ΚΑΠ που αφορούν στον παραγωγό να έχουν ουσιαστικό νόημα και αποτέλεσμα με σωστό σχεδιασμό και όφελος από το μέτρο στον παραγωγό και στην παραγωγή
- Να εκπαιδεύει συνεχώς επαγγελματίες του χώρου, παραγωγούς αλλά και γεωπόνους συμβούλους σε οτιδήποτε νέο με στόχο την τεκμηρίωση της αναγκαιότητας
- Να αμείβει τους παραγωγούς επί τιμολογίου και όχι με κάθε άλλο ευφάνταστο τρόπο εξασφαλίζοντας συγχρόνως ισχυρό ελεγκτικό μηχανισμό ο οποίος θα αποτρέπει ή θα διαπιστώνει προσπάθεια παρατυπίας ή και παρανομίας
