Μια πυρκαγιά, ένα διάταγμα, μια νέα εποχή
Η νύχτα πέφτει βαριά πάνω από την πρωτεύουσα της Γερμανίας, αλλά λίγο πριν τα μεσάνυχτα ο ουρανός κοκκινίζει. Η φωτιά στη Ράιχσταγκ κατακαίει το κτίριο του Κοινοβουλίου. Οι φλόγες υψώνονται σαν προειδοποίηση. Και για κάποιους σαν ευκαιρία.
Το ημερολόγιο γράφει 27 Φεβρουαρίου 1933. Και από εκείνη την ημέρα θα αλλάξουν πολλά στο Βερολίνο και όλη τη Γερμανία. Ο καπνός δεν έχει ακόμη διαλυθεί όταν το πολιτικό αφήγημα έχει ήδη διαμορφωθεί.
Ο Αδόλφος Χίτλερ φτάνει στο σημείο. Δείχνει τους κομμουνιστές, μιλά για απόπειρα ανατροπής, για συνωμοσία κατά του έθνους, για επανάσταση που πρέπει να συντριβεί πριν γεννηθεί. Ο φόβος αποκτά πρόσωπο. Και ο φόβος, όταν αποκτά πρόσωπο, γίνεται εργαλείο.
Από την πυρκαγιά στο Διάταγμα
Την επόμενη ημέρα, 28 Φεβρουαρίου, ο πρόεδρος της χώρας υπογράφει, κατόπιν εισήγησης του Χίτλερ, το Διάταγμα περί Προστασίας Λαού και Κράτους.
- Η ελευθερία του λόγου αναστέλλεται.
- Η ελευθερία του Τύπου καταργείται.
- Το απόρρητο της αλληλογραφίας και των επικοινωνιών αίρεται.
- Οι συλλήψεις χωρίς ένταλμα νομιμοποιούνται.
Το Σύνταγμα της Βαϊμάρης δεν καταργείται τυπικά, αλλά αδειάζει από περιεχόμενο. Το κράτος δικαίου δεν καταλύεται με πραξικόπημα, αλλά διαβρώνεται με διάταγμα.
Η φωτιά στη Ράιχσταγκ δεν είναι απλώς ένα γεγονός. Γίνεται το αφήγημα που επιτρέπει την κατάσταση εξαίρεσης. Και η εξαίρεση τελικά γίνεται κανόνας.
Ο φόβος ως πολιτικό κεφάλαιο
Η ναζιστική ηγεσία δεν περιμένει να αποδειχθεί ποιος ευθύνεται. Ο Ολλανδός κομμουνιστής Μαρίνους φαν ντερ Λούμπε συλλαμβάνεται επί τόπου και παρουσιάζεται ως ο δράστης. Η υπόθεση κλείνει πολιτικά πριν καν ανοίξει δικαστικά. Η πυρκαγιά λειτουργεί έτσι ως επιταχυντής.
Οι εκλογές της 5ης Μαρτίου διεξάγονται σε κλίμα τρομοκρατίας, οι πολιτικοί αντίπαλοι φυλακίζονται, τα γραφεία κομμάτων κλείνουν και η δημόσια σφαίρα συρρικνώνεται.
Η δημοκρατία δεν πεθαίνει σε μια στιγμή. Υποχωρεί βήμα βήμα, μέσα από πράξεις που εμφανίζονται ως αναγκαίες.
Και η αγορά;
Το Βερολίνο δεν είναι μόνο πολιτικό κέντρο. Είναι και χρηματοοικονομικός κόμβος. Η Γερμανία μόλις έχει περάσει τη δίνη της Μεγάλης Ύφεσης. Το τραύμα του 1929 είναι νωπό. Τι συμβαίνει λοιπόν όταν καίγεται το Κοινοβούλιο;
Τις πρώτες ώρες επικρατεί νευρικότητα. Η αβεβαιότητα είναι τοξική για τις αγορές. Οι επενδυτές φοβούνται αποσταθεροποίηση, εμφύλια σύγκρουση, νέα κρίση. Όμως το αφήγημα της «αποκατάστασης της τάξης» καθησυχάζει ένα μέρος του επιχειρηματικού κόσμου.
Η υπόσχεση σταθερότητας – έστω και αυταρχικής – λειτουργεί σαν βάλσαμο για κεφάλαια που έχουν κουραστεί από την αστάθεια της Βαϊμάρης. Μεγάλες βιομηχανίες βλέπουν στην ισχυρή εκτελεστική εξουσία έναν σύμμαχο απέναντι στα συνδικάτα και την πολιτική αβεβαιότητα.
Η αγορά δεν πανηγυρίζει. Αλλά σταδιακά προσαρμόζεται.
Η ιστορία θα δείξει ότι σημαντικά τμήματα της γερμανικής οικονομικής ελίτ όχι μόνο ανέχονται αλλά και στηρίζουν το νέο καθεστώς. Η υπόσχεση «τάξης» αποδεικνύεται πιο ελκυστική από την αβεβαιότητα της ελευθερίας.
Η εξαίρεση γίνεται κανονικότητα
Η φωτιά στη Ράιχσταγκ είναι το σοκ. Όμως το πραγματικό γεγονός είναι η διαχείρισή του. Μέσα σε εβδομάδες, το καθεστώς αποκτά τα εργαλεία για να κυβερνά χωρίς ουσιαστικούς περιορισμούς, το Κοινοβούλιο αυτο-ακυρώνεται με τον Εξουσιοδοτικό Νόμο του Μαρτίου 1933 και οι θεσμικές αντιστάσεις λυγίζουν.
Το μοτίβο είναι γνώριμο στην ιστορία. Μια κρίση – πραγματική ή εργαλειοποιημένη – οδηγεί σε επίκληση της ασφάλειας. Έρχεται έτσι η προσωρινή αναστολή των δικαιωμάτων και στη συνέχεια αλλεπάλληλες παρατάσεις της «προσωρινότητας» την καθιστούν μόνιμη.
Η δημοκρατία δεν ανατρέπεται με άρματα μάχης. Αποσυναρμολογείται με νομικά εργαλεία.
Η δύναμη του προηγουμένου
Η 27η Φεβρουαρίου 1933 δεν είναι απλώς μια ημερομηνία. Είναι προηγούμενο. Δείχνει πόσο εύθραυστα είναι τα θεμελιώδη δικαιώματα όταν ο φόβος γίνεται πολιτικό επιχείρημα.
Η φωτιά στη Ράιχσταγκ αποδεικνύει ότι η ελευθερία του λόγου, το απόρρητο των επικοινωνιών, η προσωπική ελευθερία δεν χάνονται πάντα με θεαματικό τρόπο. Μπορούν να χαθούν με υπογραφές.
Και η αγορά; Προσαρμόζεται. Πάντα προσαρμόζεται.
Αλλά η προσαρμογή δεν είναι ουδέτερη. Όταν το κεφάλαιο επιλέγει τη σταθερότητα έναντι της ελευθερίας, συμβάλλει – έστω σιωπηρά – στη διαμόρφωση του νέου καθεστώτος. Η φωτιά στη Ράιχσταγκ καίει για λίγες ώρες, αλλά οι συνέπειές της διαρκούν χρόνια. Οι φλόγες σβήνουν.
Η εξαίρεση μένει.
