Ο “πατέρας” της σημειολογίας
Απεβίωσε 19/02/2016
Επιμέλεια στήλης: Έστα Παπαγεωργίου
Δέκα χρόνια πριν, στις 19 Φεβρουαρίου 2016, ο κόσμος της διανόησης αποχαιρέτησε μια από τις πιο επιδραστικές μορφές του. Ο Ουμπέρτο Έκο, ιταλός συγγραφέας, φιλόσοφος, σημειολόγος και πανεπιστημιακός, συνδύασε λογοτεχνία, ιστορία και μυστήριο στο έργο του. Έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ποπ κουλτούρα και υπολόγιζε ως συνδημιουργό τον αναγνώστη, στοιχεία που τον καθιέρωσαν ως έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της σύγχρονης σημειολογίας.
«ΤΟ ΒΗΜΑ» της 12ης Μαρτίου 1995 δημοσιεύει το πορτρέτο του Έκο, με την υπογραφή της Λένας Παπαδημητρίου, την εποχή που βρισκόταν στο απόγειο της διεθνούς ακτινοβολίας του.
Το προφητικό όνειρο
Η αφήγηση ξεκινά από μια νεανική του εξομολόγηση. Μια φράση που σήμερα μοιάζει σχεδόν προφητική:
«Το 1954, κατά τη διάρκεια μιας καθ’ όλα εξομολογητικής συζήτησης με τον συμφοιτητή και στενό του φίλο Φούριο Κολόμπο, ο Εκο θέτει τους πρώτους επίγειους στόχους του:
“Θέλω να κάνω ένα βιβλίο και ένα παιδί, γιατί είναι οι μόνοι τρόποι να υπερβώ τον θάνατο: ένα πράγμα από χαρτί και ένα πράγμα από σάρκα”».
Ο Στέφανο και η Καρλότα, τα δύο παιδιά που απέκτησε από τον γάμο του με τη Ρενάτε Ράμγκε, ήταν η υλοποίηση ενός μέρους του ονείρου του. Όσο για τα βιβλία, εκείνα άρχισαν σύντομα να παρελαύνουν το ένα μετά το άλλο, διαμορφώνοντας ένα έργο που κινήθηκε από τη μεσαιωνική θεολογία έως τα κόμικς και από τη φιλοσοφική ερμηνεία έως τη μαζική κουλτούρα.
Από τον πόλεμο στη σημειολογία
Το πορτρέτο συνεχίζει με την σκιαγράφηση των πρώτων ετών στην Αλεσάντρια του Πεδεμοντίου, μέσα στις μνήμες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου:
«Ο Ουμπέρτο Εκο γεννήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 1932 στην Αλεσάντρια, μια μικρή πόλη του Πεδεμόντιου, στη Βόρεια Ιταλία. Τα παιδικά του χρόνια συμπίπτουν με μνήμες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο ίδιος θυμάται πολλές φορές τις εμπειρίες της οικογενείας του υπό την απειλή των γερμανικών δυνάμεων κατοχής.
“Ζούσα στην εξοχή και είχα μάθει να ξεφεύγω από τις βόμβες ήδη από την ηλικία των 13”, θα αναφέρει σε συνέντευξή του στον Χέρμπερτ Μίτγκανγκ των “Τάιμς της Νέας Υόρκης”.
»Η σαγήνη που άσκησε πολύ νωρίς πάνω του ο κόσμος του Μεσαίωνα τον οδήγησε στο Πανεπιστήμιο του Τουρίνου, όπου σπούδασε φιλοσοφία. Η προσωπικότητα και το έργο του Θωμά Ακινάτη θα αποτελέσουν και το θέμα της διδακτορικής διατριβής του.
»Το 1954 αρχίζει να δουλεύει στη RAI, το νεοαποκτηθέν κρατικό τηλεοπτικό δίκτυο της Ιταλίας. Εν συνεχεία ασπάστηκε τις ριζοσπαστικές περί κοινωνικών αλλαγών αντιλήψεις μιας πρωτοποριακής ομάδας συγγραφέων με το όνομα Gruppo 63.
»Από το 1966 ως το 1969 διατελεί καθηγητής της οπτικής επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας και στη συνέχεια διδάσκει σημειολογία στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια (σ.σ. θέση που υπηρέτησε έως τη συνταξιοδότησή του, παραμένοντας ακαδημαϊκά ενεργός μέχρι το τέλος της ζωής του).
»Σημειολόγος, λογοτέχνης, δημοσιογράφος, αποκωδικοποιητής της καθημερινότητας και εμπνευστής ενός καινούργιου κώδικα της σημειολογικής επιστήμης, μεσαιωνιστής και εραστής της μαζικής κουλτούρας».
Το «Όνομα του Ρόδου» και το μεταμυθιστόρημα
Το πορτρέτο του 1995 τον περιγράφει ως «πολυδιανοούμενο», έναν στοχαστή που «ενσαρκώνει στη συσκευασία του ενός ένα ολόκληρο επιτελείο διανοουμένων».
Αυτή ακριβώς η πολυπραγμοσύνη υπήρξε και η αφορμή για επικρίσεις, ιδιαίτερα όταν πέρασε στη μυθιστοριογραφία.
Η έκδοση του «Το Ονομα του Ρόδου», που εκδόθηκε το 1980 και σημείωσε παγκόσμια εκδοτική επιτυχία προκάλεσε πλήθος διενέξεων και επικρίσεων για μια ελευθερία που ο ιταλός στοχαστής φημολογήθηκε ότι καταχράστηκε.
«Η “επίδειξη γνώσεων” μέσα από ογκώδη μυθιστορηματικά έργα που βρίθουν επιστημονικών όρων και συχνά δυσπρόσιτων εννοιών της σημειολογίας και των διαφόρων φιλοσοφικών, θρησκευτικών και ιστορικών μεθοδολογιών θα αποτελέσει μια από τις προσφιλείς κατηγορίες που θα χρησιμοποιήσουν οι απανταχού επικριτές του.
“Δεν πρόκειται για επίδειξη γνώσεων”, είναι η απάντηση του επίκουρου καθηγητή στον Τομέα της Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Βαγγέλη Αθανασόπουλου […] Ο Εκο απομακρύνεται, θα λέγαμε, από τα πρότυπα του κλασικού μυθιστορήματος του 19ου αιώνα και προσεγγίζει το “μεταμυθιστόρημα”, που σημαίνει ότι δεν απομακρύνει πλέoν από τον αναγνώστη τη διαδικασία της μυθοπλασίας.»
Εκεί ακριβώς εντοπίζεται ίσως η ιδιαιτερότητά του. H αντιστροφή της παραδοσιακής σχέσης μύθου και ερμηνείας.
Όπως σημειωνόταν χαρακτηριστικά, «στα μυθιστορήματα του Εκο […] το ερμηνευτικό μοντέλο έρχεται πριν από τη μυθοπλασία». Η αφήγηση γίνεται σταυρόλεξο, παζλ, ένα παιχνίδι όπου ο αναγνώστης καλείται να συμμετάσχει ενεργά – όχι ως παθητικός δέκτης, αλλά ως συν-ερμηνευτής.
Δημοσιογράφος και δάσκαλος
Η τρίτη βασική ιδιότητα του Ουμπέρτο Έκο, αυτή του δημοσιογράφου, τον βοήθησε να στηρίξει ακόμη περισσότερο το θεωρητικό και λογοτεχνικό του υπόβαθρο, φέρνοντάς τον σε άμεση επαφή με τις ακανθώδεις πτυχές μιας πλούσιας σε σημειολογικά ερεθίσματα πραγματικότητας».
Η δημοσιογραφική του δραστηριότητα, κυρίως μέσα από το «Espresso», του επέτρεπε να σχολιάζει με οξύτητα και χιούμορ την ιταλική και διεθνή επικαιρότητα.
«Μερικά από τα άρθρα αυτά συναποτέλεσαν το πρώτο βιβλίο του, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις “Μαλλιάρης Παιδεία” με τον εύγλωττο τίτλο “Σημειολογία στην καθημερινή ζωή”».
Το 1995 ασχολούνταν ακόμη με τη δημοσιογραφία, ως διευθυντής του περιοδικού «Versus».
«Ο Παβαρότι του ακαδημαϊκού κόσμου»
Το πορτρέτο καταλήγει σε έναν πιο προσωπικό τόνο, αναδεικνύοντας έναν άνθρωπο με «τρομακτική, εξουθενωτική σχεδόν μνήμη», λάτρη της ταβέρνας, του κρασιού και των γλωσσικών παιχνιδιών. Έναν καθηγητή για τον οποίο:
«Η σχέση του με τους φοιτητές μοιάζει να υπερισχύει όλων και στην αίθουσά του στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια το μάθημα παίρνει τη μορφή μιας θεατρικής παράστασης.
“Η διδασκαλία είναι για μένα μια πνευματική και βιολογική ανάγκη. Όταν γράφεις θεωρείς δεδομένο ότι ο αναγνώστης καταλαβαίνει το πεδίο του ενδιαφέροντός σου. Αυτό δεν συμβαίνει με τους φοιτητές. Σου κάνουν μια ερώτηση και ξαφνικά σε αποπροσανατολίζουν”.
Ενας από τους εν Ελλάδι προσωπικούς του φίλους, ο κ. Θεόδωρος Ιωαννίδης, δημοσιογράφος και εκδότης του βιβλίου του “Αποκάλυψη του Ιωάννη. Παλίμψηστο στον Beato της Liebana” (Εκδοτικός Οργανισμός Θεσσαλονίκης), επισημαίνει χαριτολογώντας διαφορετικές ανθρώπινες πλευρές του διάσημου σημειολόγου:
“Μπορεί να περάσει ένα ολόκληρο βράδυ λέγοντας ανέκδοτα σε διαφορετικές γλώσσες, στα αγγλικά, στα γαλλικά, στα ισπανικά, στα γερμανικά. Θα ήταν πολύ εύκολο να κάνει μια καριέρα ως μίμος και μάρτυρες αυτού είναι ίσως πάνω απ’ όλα οι φοιτητές του”».
Η σχέση με την πολιτική
Η πολιτική δεν υπήρξε ποτέ το βασικό του πεδίο. Όταν όμως μιλούσε, το έκανε με καυστική ειρωνεία:
«Με την πολιτική αποφεύγει κατά κανόνα να ανακατεύεται, εκτός ίσως από «την εκστρατεία που ξεκίνησε εναντίον του Μπερλουσκόνι, για τον οποίο έλεγε: “Δεν υπάρχει κάτι που με ενοχλεί σε αυτόν. Απλώς μου δίνει την εντύπωση ενός ανθρώπου που βάζει στις μασχάλες του υπερβολικές δόσεις αποσμητικού!”».
Λίγες γραμμές παρακάτω, το ίδιο δημοσίευμα κατέγραφε την άφιξή του στην Αθήνα ως τιμώμενου ακαδημαϊκού:
«Με την επίσημη ιδιότητά του, του καθηγητή της Σημειολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, ο Ουμπέρτο Εκο φθάνει αύριο στην Αθήνα, όπου θα αναγορευθεί επίτιμος διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών».
