Η πρώτη Barbie στο φάσμα του αυτισμού κυκλοφόρησε και έγινε δεκτή με ενθουσιασμό, αλλά και κριτικά σχόλια
Το λανσάρισμα της πρώτης Barbie στο φάσμα του αυτισμού έτυχε θερμής υποδοχής στα social media της Mattel αλλά και της αμερικανικής ΜΚΟ Autistic Self Advocacy Network, που παρείχε συμβουλές κατά τον σχεδιασμό της κούκλας. Πολλοί γονείς συγχαίρουν την εταιρεία για την πρωτοβουλία, μιλούν για ορατότητα και συμπερίληψη, ρωτούν εάν θα υπάρξει αντίστοιχος Ken, ενώ δεν σταματούν να ανεβάζουν από τη Δευτέρα φωτογραφίες με κοριτσάκια στο φάσμα που φορούν ροζ ακουστικά και κρατούν τάμπλετ όπως ακριβώς και η κούκλα. Δεν λείπουν πάντως και οι επικρίσεις. Ενας πατέρας παρατηρεί στο Facebook πως στη μία και μοναδική περίπτωση που θα δικαιολογούνταν η Barbie να είναι με ανασηκωμένες μύτες, έχει τις φτέρνες της κάτω (πολλοί άνθρωποι στο φάσμα περπατούν στις μύτες των ποδιών τους), ενώ μια άλλη μητέρα ειρωνικά ζητάει να σχεδιαστεί μια διπολική Barbie με ανακατεμένα μαλλιά και μπλουζάκι μούσκεμα από τον ιδρώτα, αποτυπώνοντας έτσι την υπερδιέγερση.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η Barbie διχάζει. Τα πρώτα σχόλια για τις εξωπραγματικές αναλογίες της ξεκινούν ήδη το 1965, όταν κυκλοφορεί η Slumber Party Barbie, με μια ζυγαριά και ένα εγχειρίδιο διατροφής που έγραφε «Do not eat!». Για την Ιστορία, οι πρώτες plus size Barbie σχεδιάζονται το 2016, 57 ολόκληρα χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία της κούκλας. Αρνητική κριτική εισπράττει και η πρώτη μαύρη Βarbie το 1980, αφού είχε ναι μεν άλλο χρώμα δέρματος, αλλά χαρακτηριστικά λευκής γυναίκας, ενώ το 1992 η Teen Talk Barbie προκαλεί την άμεση αντίδραση του American Association of University Women, καθώς η μία από τις 270 φράσεις που έλεγε ήταν ότι «τα μαθηματικά είναι δύσκολα»!
Η σειρά «Fashionistas» δημιουργείται το 2009 ως «απάντηση» της εταιρείας στην κατηγορία ότι η Βarbie προωθεί μισογυνικά πρότυπα και έτσι σιγά σιγά η διάσημη κούκλα απομακρύνεται από το μοντέλο της αψεγάδιαστης ξανθιάς, προτρέποντας τα κορίτσια να αναγνωρίσουν την ομορφιά γύρω τους, σε γυναίκες με διαφορετικό χρώμα δέρματος, με καστανά ή κόκκινα μαλλιά, μικρόσωμες ή πολύ ψηλές, με πληθωρικές καμπύλες, ή κοντά πόδια. Ταυτόχρονα τις ενθαρρύνει να διευρύνουν τους επαγγελματικούς τους ορίζοντες, σχεδιάζοντας πλέον κούκλες γιατρούς, μηχανικούς, ερευνήτριες και όχι μόνο δασκάλες, νοσοκόμες, baby sitters και μπαλαρίνες. Χαρακτηριστικά παραδείγματα από τη σειρά «Inspiring women», η δημοσιογράφος και ακτιβίστρια Ιντα Μπ. Γουέλς, η πρώτη μαύρη πιλότος Μπέσι Κόλμαν ή η Ελεν Οτσόα, η πρώτη ισπανόφωνη διευθύντρια του Διαστημικού Κέντρου Τζόνσον.
Στο ίδιο πνεύμα και στη σειρά «Fashionistas» προστίθενται σταδιακά Barbie με ακουστικά βαρηκοΐας, με λεύκη, προσθετικά μέλη, σύνδρομο Down. To 2024 κυκλοφορεί μια τυφλή Barbie με λευκό και κόκκινο μπαστούνι για τυφλούς, γυαλιά ηλίου και κουτί συσκευασίας με γραφή Braille, ενώ πριν από έξι μήνες τοποθετήθηκε στα ράφια μια Barbie με διαβήτη τύπου 1 – με μια έξυπνη συσκευή που μετράει τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα και μια αντλία ινσουλίνης στη μέση. Η κριτική σε αυτή την περίπτωση όπως και στην Barbie με αυτισμό είναι η ίδια, δηλαδή ότι η ασθένεια ή η αναπηρία επιβεβαιώνεται απλώς διενεργώντας έναν οπτικό έλεγχο.
«Ο αυτισμός είναι πολύ περισσότερα από μια εικόνα», υπο- στηρίζει η αναπτυ- ξιακή παιδίατρος Ελένη Καραντανά.
«Αυτό είναι και το πιο σοβαρό ζήτημα της συγκεκριμένης κούκλας, ότι δίνει μια εικόνα στον αυτισμό, αλλά ο αυτισμός είναι πολύ περισσότερα από μια εικόνα», υποστηρίζει η αναπτυξιακή παιδίατρος Ελένη Καραντανά. «Μπορεί να έχει απήχηση στους αυτιστικούς υψηλής λειτουργικότητας, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε και τους πυρηνικούς αυτιστικούς, που δεν μπορούν να δουν τον εαυτό τους σε αυτήν τη μορφή», συνεχίζει. Επισημαίνει, επίσης, ότι αυτή η κίνηση της Mattel είναι μελετημένη εμπορικά, αφού πλέον 1 στα 31 παιδιά παίρνει διάγνωση. «Πρέπει να υπάρχει μεγαλύτερη προσοχή», τονίζει.
«Πώς μοιάζει μια αυτιστική κούκλα;» αναρωτιέται η Πηνελόπη Αλεξίου, πρόεδρος του Συλλόγου Αβάλη, ενός φορέα προστασίας αυτιστικών παιδιών, εφήβων και ενηλίκων, και μητέρα παιδιού που βρίσκεται στο φάσμα. Της εξηγούμε ότι η κούκλα έχει διακριτικά στραμμένο το βλέμμα της στο πλάι, φοράει ακουστικά για να προστατεύεται από θορύβους που μπορεί να την ενοχλούν, κρατάει στο ένα της χέρι ένα ροζ fidget spinner, που βοηθά στη μείωση του στρες, και στο άλλο ένα τάμπλετ. Ακόμη και το αέρινο, μίνι μοβ φόρεμά της είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να υπάρχει η λιγότερο δυνατή επαφή μεταξύ υφάσματος και δέρματος. «Μα δεν κάνεις ορατές τις αόρατες αναπηρίες, τονίζοντας τις αδυναμίες των ανθρώπων που είναι στο φάσμα», διαμαρτύρεται η κ. Αλεξίου. «Ενας μεγάλος αριθμός αυτιστικών δεν έχει αυτά τα χαρακτηριστικά. Υπάρχουν αυτιστικοί που έχουν βλεμματική επαφή, μπορεί να μην κοιτάζουν εσένα, να εστιάζουν στα φρύδια ή στα ματοτσίνορά σου, αλλά δεν αποφεύγουν το βλέμμα. Επίσης, είναι πρόκληση για εμάς τους γονείς το να μη φορούν τα παιδιά μας ακουστικά, ώστε μεγαλώνοντας, να μπορέσουν να συνηθίσουν τους ήχους. Βασανίζονται όλοι αν δεν γίνει αυτό».
Ο Αθανάσιος Καμούτσης, πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της Ελληνικής Εταιρείας Προστασίας Αυτιστικών Ατόμων, επικεντρώνεται από την άλλη στην ευαισθητοποίηση της κοινωνίας και τελικά στην προσέγγιση των αυτιστικών ατόμων μέσα από ενέργειες που τα συμπεριλαμβάνουν. «Η μορφή της κούκλας, η εικόνα της εν γένει και, κυρίως, οι κινήσεις της φανερώνουν το διαφορετικό και σε μεγάλο βαθμό άγνωστο τοπίο του αυτισμού, δείχνοντας πως το να είσαι αυτιστικός δεν είναι το τέλος του κόσμου, αλλά η αρχή ενός άλλου που αξίζει να γνωρίσουμε». Φέρνει ως παράδειγμα το χειροκρότημα, μια αυθόρμητη εκδήλωση για τους νευροτυπικούς, που για τα αυτιστικά άτομα, ωστόσο, θα μπορούσε να είναι ιδιαίτερα ενοχλητική. «Αντί να χειροκροτήσουν, σηκώνουν τα χέρια και κάνουν περιστροφές του καρπού αποφεύγοντας τους θορύβους. Οι αρθρώσεις της συγκεκριμένης Barbie επιτρέπουν αυτές τις επαναλαμβανόμενες κινήσεις και χειρονομίες που συναντώνται σε αρκετούς αυτιστικούς, δίνοντας τη δυνατότητα σε ένα παιδί στο φάσμα να ταυτιστεί με αυτήν την εικόνα, αλλά και σε ένα νευροτυπικό να εξοικειωθεί με έναν διαφορετικό τρόπο έκφρασης», σημειώνει.
Η Πολυξένη Καρουστή, ψυχολόγος στο Κέντρο Παιδιού και Εφήβου, εκτιμά πώς η συγκεκριμένη Barbie είναι μια κίνηση στη σωστή κατεύθυνση. Διευκρινίζει ότι κάθε κούκλα θα μπορούσε να είναι αυτιστική, γιατί το παιδί με τη φαντασία του θα μπορούσε να τη δει έτσι, ωστόσο, στέκεται, κυρίως, στον συμβολισμό της κίνησης. «Εχει σημασία για την ορατότητα και ειδικά για τα κορίτσια που συχνά ξεφεύγουν από τη διάγνωση και κατά συνέπεια τη βοήθεια». Κατανοεί τις ενστάσεις που αφορούν μια στερεοτυπική εικόνα των αυτιστικών ατόμων, αλλά σχολιάζει ότι ακριβώς για αυτόν το λόγο τα αξεσουάρ είναι αποσπώμενα, γιατί δεν απαντούν όλα τα χαρακτηριστικά σε όλους όσοι βρίσκονται στο φάσμα. «Δεν ξέρω πώς αλλιώς θα μπορούσε να επιτευχθεί η εκπροσώπηση αυτής της αναπηρίας στις Barbie. Σίγουρα δεν είναι το look το θέμα, αλλά πώς θα μιλούσες για κάτι αόρατο;».
